Borderless

16 July 2019

Links moet een een visie op Europa ontwikkelen

De strijd om de toekomst van Europa vergroot de tegenstellingen tussen extreemrechts en het liberale centrum. Maar links kan niet winnen door partij te kiezen in een cultuuroorlog en heeft zijn eigen project nodig om de neoliberale consensus in Brussel te bestrijden.

De Europese verkiezingen van afgelopen maand leverden het nieuwste bewijs van de versnippering in de heersende politieke orde in het continent. Voor het eerst in de geschiedenis van het Europees Parlement verloren de sociaaldemocratische (S&D) en christendemocratische (EVP) fracties samen hun meerderheid. Hoewel de aanhoudende bezuinigingen een belangrijke factor waren bij het doorbreken van de oude partijblokken, hebben de Europese verkiezingen dit jaar ook een teruggang van de radicaal-linkse kiezers in de Europese Unie laten zien. In plaats daarvan zagen we een toenemende tegenstelling in de politieke arena tussen liberale en groene aanhangers van het Europese project en extreemrechts. Zoals Miguel Urbán - lid van het Europees Parlement voor UnidosPodemos - hieronder in zijn 'Tien stellingen over de Europese verkiezingen' stelt, betekent de versnippering in het Europees parlement niet dat de Europese Unie op een regelrechte ineenstorting afstevent. De vorming van een nieuw centrumblok met misschien wel de Groenen en de liberalen kan de Brusselse consensus met nog een paar jaar verlengen. Maar naarmate de burgers steeds meer vervreemd raken van de EU-instellingen en extreemrechts zich steeds meer van de instellingen van de EU vervreemdt, wordt de noodzaak voor links om op Europees niveau een eigen alternatief te bieden steeds dringender.

1. De legitimiteitscrisis van de EU

Het is duidelijk dat de Europese Unie (EU) aan een groeiend legitimiteitsverlies lijdt onder sociale bevolkingslagen in heel Europa. Het wordt steeds moeilijker om haar te associëren met zogenaamde Europese waarden als democratie, vooruitgang, welvaart of mensenrechten. We zijn getuige van een ‘organische crisis’, volledig in de zin die Gramsci aan deze term gaf, die zowel een gevolg als een verdieping is van de crisis van het post-Maastricht model van het Europese kapitalisme. Dit model is een waar neoliberaal keurslijf, een dodelijke combinatie van bezuinigingen, vrijhandel, roofzuchtige schulden en onzekere en slecht betaalde banen, die het DNA van het huidige, financiële kapitalisme vormen.

De EU heeft geprobeerd deze crisis op het gebied van legitimiteit en van de instellingen in te dammen met  cosmetische hervormingen, in de hoop op een zekere mate van liberaal-democratische geloofwaardigheid. Zo wordt het bestuurlijk kader van de EU vernieuwd in cycli van vijf jaar die samenvallen met de verkiezingen voor het Europees Parlement; dat moet het beeld verdoezelen van een bureaucratisch apparaat dat hiërarchisch gestructureerd is tot een machtsevenwicht tussen staten op basis van de dominante as Berlijn-Parijs. 

2. Ontevredenheid onder burgers, hogere opkomst bij verkiezingen

De legitimiteitscrisis van de EU heeft zich gemanifesteerd in een steeds lagere opkomst bij verkiezingen als teken van groeiende onvrede van haar burgers over het institutionele Europa. Deze tendens werd bij de laatste verkiezingen op 26 mei omgebogen. De opkomst was toen 50,5 procent, een resultaat dat door Brussel met veel bombarie werd gevierd als een nieuwe legitimatie van het systeem.

Met wat minder euforie dan de eurocraten kan men deze opkomst zien als een gevolg van het samenvallen van lokale en/of regionale verkiezingen met de Europese. Het Spaanse voorbeeld volstaat om aan te tonen hoe de verkiezingskalender de deelname aan de Europese verkiezingen heeft verhoogd  tot 64,3 procent, meer dan 10 procentpunten hoger dan bij de vorige verkiezingen in 2014. Aan de andere kant zien we dat onze Portugese buren niet verder kwamen dan een opkomst van 31,4 procent, waarmee het record van de laagste opkomst voor de hele EU werd verbroken. 

3. De teloorgang van het tweepartijenstelsel

Misschien is de ineenstorting van het twee partijenstelsel, of in ieder geval van hun overheersing in het parlement wel het grootste nieuws van de afgelopen verkiezingen. De Europese Volkspartij (EVP) en de Progressieve Alliantie van Socialisten en Democraten (S&D) zijn er voor het eerst in de geschiedenis van het Europees Parlement niet in geslaagd samen een absolute meerderheid te krijgen. De EVP won de verkiezingen  met bijna 180 zetels, maar heeft 41 zetels, dat is 5 procent van de stemmen, verloren ten opzichte van 2014. De S&D-fractie kwam opnieuw op de tweede plaats, maar met 145 afgevaardigden, een daling van 45 zetels, of 6 procent van de stemmen ten opzichte van 2014.

Deze resultaten lijken een consistente tendens te bevestigen, namelijk de crisis van de traditionele partijen die sinds de Tweede Wereldoorlog aan de macht zijn. Bovendien lijkt dit niet beperkt tot  één land, maar een Europees fenomeen. Het is een symptoom van de toenemende implosie van het extreme centrum dat Europa als grote coalitie regeerde en dat leidt tot onder andere een toenemende versnippering van de electorale arena.

Toch lijkt het erop dat we ons nog maar in de beginfase bevinden van een Europese herschikking op politiek, economisch en cultureel vlak. 

4. Nieuwe politieke allianties in Europa

Het einde van de dominantie van het tweepartijensysteem zal niet noodzakelijk leiden tot instabiliteit op het niveau van het neoliberale bestuur van de EU; of het zal in ieder geval onder controle gehouden worden, zoals dat de afgelopen jaren gebruikelijk is geworden in de instellingen van de EU, dankzij de liberalen en de Groenen die in Brussel een groot blok vormen. Deze laatste twee groepen groeiden het sterkst bij de verkiezingen en kwamen in zetelaantal uit op de derde en vierde plaats in het EU-parlement. De Alliantie van Liberalen en Democraten voor Europa (ALDE) heeft de voorstellen van de Franse president Emmanuel Macron voor een Europese Renaissance gepromoot en is erin geslaagd om hun stemmenaantal te verdubbelen en hun aantal afgevaardigden te verhogen van 67 in 2014 tot 109 dit jaar. De steun voor de Groenen is met 30 procent toegenomen, resulterend in 69 europarlementsleden, 19 meer dan in 2014.

De groei van de Groenen en de liberalen opent in combinatie met de ineenstorting van de heerschappij van de EVP en S&D een scenario voor de totstandkoming van een nieuwe coalitie om Europa te regeren. Dat zal het meest zichtbaar worden in de verkiezing van de nieuwe Europese Commissie en, het belangrijkst van allemaal, haar voorzitter. 

5. De eerste vrouwelijke voorzitter van de Europese Commissie?

De kandidaten van de EVP (Manfred Weber) en de S&D (Frans Timmermans) zouden traditioneel de favorieten zijn om het voorzitterschap van de Commissie op zich te nemen, maar op het moment dat de twee belangrijkste formaties hun absolute meerderheid hebben verloren, stort deze logica in elkaar. Als de Duitser Weber denkt dat de overwinning van de EVP tot zijn voorzitterschap zal leiden, heeft hij het mis. In plaats daarvan is er in de Europese Unie een echte Game of Throneslosgebarsten.

Als gevolg daarvan riep Timmermans van de S&D-fractie op tot een progressieve alliantie om de EVP de pas af te snijden, terwijl de Spaanse premier Pedro Sánchez en Macron elkaar in Parijs ontmoetten, vermoedelijk om een sociaal-liberale alliantie te vormen tussen de socialisten [S&D-fractie], liberalen en Groenen. Deze alliantie werd in de campagne zelf geconcretiseerd en gesymboliseerd door de aanwezigheid van socialisten zoals de Portugese premier Antonio Costa op een campagnebijeenkomst voor de Europese Renaissance van Macron in Straatsburg, waar alle belangrijke liberale partijen half mei bijeenkwamen. Hoewel de voorkeurskandidaat van Macron, de belangrijkste Brexit-onderhandelaar van de EU Michel Barnier, publiekelijk geprezen werd voor zijn rol in de Brexit-onderhandelingen, lijkt het erop dat Magrethe Vestager, de huidige EU-commissaris voor Mededinging, op meer steun kan rekenen om de volgende voorzitter van de Europese Commissie te worden. Zo kan het einde van de dominantie van de twee grote politieke families leiden tot de benoeming van een nieuwe commissievoorzitter, naar het voorbeeld van het politieke drama in de Deense tv-serie Borgen, waarin Birgitte Nyborg, de leider van een kleine centrumpartij, een onstuimige coalitie aan de macht brengt.

De rol van Sánchez in dit alles is niet onbelangrijk. We mogen niet vergeten dat de Spaanse PSOE de meeste socialistische afgevaardigden naar het Europees Parlement stuurt en dat Spanje misschien wel het belangrijkste land in Europa is dat door socialisten wordt bestuurd. Het PSOE-blok zal dus van doorslaggevend belang zijn in elke alliantie die met de liberalen wordt gesloten, en het is vanuit dit oogpunt dat we Sánchez reis naar Parijs moeten begrijpen. Dat was een duidelijke boodschap pro een Europese alliantie reikend van Macron tot de Griekse premier Alexis Tsipras. Bedoeling is niet alleen een nieuwe grote coalitie na te streven zonder enige verandering met betrekking tot de neoliberale bezuinigingen en de veiligheidseisen van de EU, maar ook het bevestigen van de rol van Sánchez bij de verdeling van de belangrijkste posten in de volgende Europese Commissie. Deze Europese alliantie zou echter ook zeker worden weerspiegeld in de Spaanse politiek in de nasleep van de Spaanse verkiezingen van 28 april en het huidige debat over mogelijke regeringscoalities. Een bondgenootschap met de liberalen in Europa zou de weg kunnen openen naar een herhaling in Spanje in meerdere regio’s en steden, en – wie weet? – misschien zelfs in de centrale regering. 

6. Duitsland wint altijd

Gary Lineker, een van de beste Engelse spitsen in de jaren tachtig, zei ooit: “Voetbal is een spel dat de Engelsen uitvonden, waarbij elf mannen uitkomen tegen elf andere mannen en de Duitsers altijd winnen.” Dit kan gezien worden als een metafoor voor de EU, vooral wat betreft ‘Duitsland wint altijd’. De vraag is dus: wat zou Duitsland kunnen winnen als Weber zich terugtrekt als kandidaat voor de Europese Commissie?

Om het echte spel van de Duitse bondskanselier Angela Merkel te begrijpen, moeten we een jaar terug, naar de verkiezing van Luis de Guindos als vicevoorzitter van de Europese Centrale Bank (ECB). De keuze  van de Guindos was een element van een veel complexere en belangrijkere strategie, die meer inhield  dan alleen maar een plaatsje voor de vriend van de conservatieve Spaanse premier Mariano Rajoy. Het is deel van een kluwen van belangen, die verder reiken dan het bezetten van posten in de instellingen: het draait om het effectieve bestuur van Europa. Met deze benoeming opende Merkel de weg voor de verkiezing van Jens Weidmann, de huidige president van de Duitse Bundesbank, bekend als een neoliberale havik,  tot president van de ECB. De ECB is een cruciaal onderdeel van het neoliberale Europese bestuur. Als gevolg van haar kwantitatieve versoepelingsbeleid (‘QE’) is de ECB waarschijnlijk de belangrijkste EU-instelling geworden, waarvan de toegenomen macht wordt afgeschermd door haar vermeende ‘autonomie’. Dit is des te belangrijker gezien de mogelijkheid van  een recessie in Duitsland.

Webers kandidatuur voor de Europese Commissie namens de EVP was deel van een wankel evenwicht binnen de coalitie tussen Merkels CDU (Christendemocratische Unie) en Webers CSU (Christelijk Sociale Unie). Webers kandidatuur voor het voorzitterschap van de Europese Commissie bracht rust binnen de christendemocratische alliantie in Duitsland, maar sneed Weidmann de pas af voor het voorzitterschap van de ECB. Webers kandidatuur verliep trouwens niet zonder incidenten, zelfs met Merkel en haar regering : midden in de verkiezingscampagne beloofde Weber dat hij als Commissievoorzitter een eind zou stellen aan de Russisch-Duitse gaspijpleiding Nord Stream 2, een controversieel project dat door Merkel werd gesteund, ondanks het verzet van verschillende EU-partners. De meer dan waarschijnlijke nederlaag van Weber zal de mogelijkheden voor Duitsland heropenen in de strijd om het voorzitterschap van de ECB. Kortom, we hebben hier het zoveelste voorbeeld van een stoelendans achter gesloten deuren en zonder enige democratische controle. Het is het zoveelste voorbeeld van de schaduwregering die in de EU actief is. 

7. Spanningen in de Europese Volkspartij

Webers kandidatuur heeft de tegenstellingen in de schoot van de EVP-parlementsfractie nog verergerd, zowel bij de meer gematigde vleugel, die kritiek heeft geuit op de xenofobe uitlatingen van de fractie, als bij  het extreemrechtse deel onder leiding van de Fidesz-partij van de Hongaarse president Viktor Orbán, die openlijk haar steun aan Weber heeft uitgesproken. Een openlijk conflict met Fidesz zou wel eens de grootste zorg binnen de EVP kunnen zijn, en niet zonder reden. Qua aantal europarlementsleden in de fractie volgt de partij van Orbán immers de Duitsers op de voet. Bij de verkiezingen van mei won Fidesz 52 procent van de stemmen in Hongarije, wat een extra zetel opleverde in vergelijking met 2014.

Fidesz is sinds maart geschorst in een op de verkiezingen gericht manoeuvre,  bedoeld om een harde lijn te laten zien tegen de voortdurende aanvallen op de rechtsstaat in Hongarije, en tegelijkertijd de partij van Orbán in de EVP-familie te houden. En terwijl de EVP de moeilijke taak heeft om Fidesz te isoleren teneinde de steun van de liberalen te krijgen voor de kandidatuur van Weber, loopt ze het risico dat Orbán zich aansluit bij de extreemrechtse vicepremier van Lega Nord, Matteo Salvini, en Marine Le Pen, leider van het Franse Rassemblement National, in een nieuwe parlementaire groep die tot doel heeft om Europees extreemrechts samen te brengen, wat de gelederen van de EVP verder zou verzwakken. 

8. Extreemrechts kan ambities niet waarmaken, maar blijft groeien

Europees extreemrechts oogstte bitterzoete resultaten op 26 mei. Aan de ene kant nam hun vertegenwoordiging toe tot bijna 25 procent van het Europees Parlement, maar ze bleven achter bij de aantallen die nodig zijn om een blokkeringsminderheid te vormen voor de EU-besluitvorming. Deze mislukking werd in Brussel met gejuich begroet, maar een zorgvuldiger lezing van de resultaten van extreemrechts laat zien dat er niets te vieren valt, en dat er genoeg aan de hand is om ons zorgen over te maken.

In de eerste plaats kreeg extreemrechts de meeste stemmen in drie van de vier machtigste landen, die de meeste EU-zetels innemen: Frankrijk, Italië en Groot-Brittannië (dat in het Europees Parlement vertegenwoordigd zal blijven tot Brexit is opgelost.) Bovendien groeit extreemrechts over het hele continent, en krijgen ze bijvoorbeeld voor het eerst zetels in een land als Spanje, dat voorheen nooit een extreemrechtse afgevaardigde had. Op nationaal niveau zijn hun resultaten steeds indrukwekkender, hebben ze herkenbare mediapersoonlijkheden en hun organisaties krijgen in steeds meer regio’s steeds meer aandacht.

Naast de dominante landen in Europa (Duitsland, Frankrijk, Groot-Brittannië en Italië), waar extreemrechts uitzonderlijke resultaten heeft geboekt, is het ook belangrijk om naar de Visegrád-groep van landen in het oosten te kijken: De Recht en Rechtvaardigheidspartij (PiS) kreeg in Polen zeven zetels en 45,3 procent van de stemmen, terwijl de Fidesz partij van Orbán een zetel extra won en meer dan 50 procent van de stemmen haalde, waardoor ze drie maal zoveel zetels kreeg als haar naaste concurrent. Bovendien moeten we de regionale verkiezingen in België benadrukken, die parallel met de Europese verkiezingen werden gehouden en waar de ultrarechtse Vlaamse aanhangers van het Vlaams Belang hun stem verdrievoudigden en daarmee de tweede plaats innamen.

Het grootste probleem van extreemrechts is de blijvende versnippering over verschillende parlementaire fracties. Salvini probeerde gedurende de campagne extreemrechts in Europa bij elkaar te krijgen, door Orbán te vergezellen naar de grenshekken van Hongarije of door zijn kracht te tonen tijdens een bijeenkomst in Milaan, waar hij de meerderheid van de toonaangevende rechts-extremisten bijeenbracht. Maar alles wijst erop dat de versnippering  van extreemrechts in Europa zal doorgaan, in ieder geval totdat het mysterie van de Brexit is opgelost en er een hergroepering binnen het Europees Parlement kan ontstaan. 

9. Opnieuw Brexit

Brexit blijft een schaduw werpen over de huidige en toekomstige politiek van de EU. Groot-Brittannië nam op het laatste moment deel aan de Europese verkiezingen na een nieuw uitstel van de Brexit, maar de vastgelopen onderhandelingen hebben de conservatieve premier Theresa May, en het tot op zekere hoogte meest stabiele politieke systeem van het continent, verslagen. De Europese verkiezingen werden gezien als een referendum over de mogelijkheid om een tweede Brexit-referendum te organiseren. De winnaar was  Nigel Farage en zijn twee maanden oude Brexit-partij, die de verkiezingen won met 32 procent van de stemmen, vijf zetels meer dan de UKIP in 2014. De Conservatieven haalden slechts 8,9 procent en werden ingehaald door de Groenen (11 procent) en de Liberaal-Democraten (19 procent), terwijl Labour 13 procent haalde; al met al weer een voorbeeld van de afbraak van de traditionele politieke kampen in het Verenigd Koninkrijk. Deze resultaten, die de institutionele en regeringscrisis in Groot-Brittannië nog verergeren, suggereren dat er nog lang geen licht te zien is aan het einde van de Brexit-tunnel, maar dat we een doolhof betreden dat een permanente bron van spanningen in de EU kan blijven. 

10. ‘FridaysForFuture’ en de verkiezingsimpuls van de Groenen

De vrijdag vóór de Europese verkiezingen riep de ‘FridaysForFuture’-beweging een nieuwe studentenstaking uit in 1600 steden in heel Europa, in een poging om haar noodboodschap over het klimaat onderdeel te laten worden van de verkiezingscampagne. Deze beweging – begonnen door de zestienjarige Greta Thunberg, die elke vrijdag in haar eentje voor het Zweedse parlement protesteerde – is in de loop van een paar maanden een van de belangrijkste mobiliserende acties van de milieubeweging geworden. In landen als Zweden, Duitsland, Oostenrijk, België, Frankrijk en Zwitserland zijn de stakingen en protesten elke vrijdag maandenlang op grote schaal voortgezet en hebben ze op verschillende plaatsen ongekende successen behaald.

De analyse van de verkiezingsresultaten laat ons zien dat in de centrale landen van de EU, precies waar de mobilisaties van ‘FridaysForFuture’ plaatsvinden, een belangrijk deel van de bevolking, vooral jongeren, wilde dat klimaatverandering een prominent onderdeel van de politieke agenda zou zijn in plaats van andere kwesties, zoals migratie en veiligheid. Dit leidde tot spectaculaire resultaten voor de Groenen, die van 50 naar 75 zetels in het Europees Parlement werden getild. In Duitsland kwamen ze met 20,5 procent op de tweede plaats en eindigden ze vóór de sociaaldemocraten. In Frankrijk werden ze derde met 12 zetels, zeven meer dan vijf jaar geleden. In België wonnen ze 3 vertegenwoordigers en 15 procent van de stemmen.

Met het oog op deze resultaten en als de mobilisaties van ‘FridaysForFuture’ na het zomerreces niet afnemen, kan de strijd tegen de klimaatverandering en voor een nieuw energiemodel voor eens en altijd het grote item worden voor dit nieuwe parlement. 

Links: waarheen?

De slechte resultaten van UnidosPodemos in de Spaanse staat waren in Europa helaas geen uitzondering, maar de norm bij de verkiezingen, waar links een grote nederlaag leed en in de linkse parlementsfractie 14 afgevaardigden verloor. De realiteit is dat links in het algemeen niet in staat is een strategie te formuleren die zich onderscheidt van het sociaal-liberalisme en soms zelfs in de val loopt van de snel groeiende anti-immigrantenretoriek. De enige uitzondering was het Linkse Blok in Portugal, grotendeels dankzij haar duidelijke standpunt ten opzichte van de Portugese socialistische regering en een campagne die de nadruk legde op klimaatverandering en de bedreiging van sociale rechten door Brussel.

Het begin van een nieuwe institutionele cyclus in de Europese Unie zou ons ertoe moeten aanzetten een grondige balans op te maken van de situatie van links. We moeten onszelf reorganiseren en een fundamenteel strategisch debat voeren. De nieuwe EU-allianties moeten worden opgevat als een heropbouw van een sociaal-liberaal blok met de Groenen, liberalen en socialisten, een blok dat de niet aflatende overheersing van de Brusselse consensus opnieuw bevestigt. Het antwoord op dit nieuwe EU-bestuursblok zal de belangrijkste uitdaging vormen voor links,  dat zo snel mogelijk  de rouw om de resultaten achter zich moet laten. Misschien is de tweede uitdaging waar Europees links voor staat, de vraag hoe het zich politiek moet gedragen, terwijl wij het kleinste blok in het Europees Parlement zijn. Dit betekent dat we ons niet zozeer moeten richten op de parlementaire politiek, maar op het opnieuw in contact komen met nieuwe sociale bewegingen en de volksklassen.

Als bezuinigingen de enige politiek-economische optie worden voor instellingen die vervreemd zijn van de belangen van de burgers, dan zal de reëel  bestaande EU een probleem worden in de ogen van de sociale meerderheid. Een ander Europa opbouwen zal de enige oplossing zijn voor de doelloosheid waarin we leven. De neoliberale integratie van Europa, ook buiten de eurozone, is op een punt gekomen waarop het niet mogelijk is om de koers  te veranderen zonder een substantiële wijziging in de krachtsverhoudingen op Europees niveau, een verandering die op dit moment niet in het verschiet ligt. Links moet zich op Europese schaal herbezinnen over zijn rol.

Oorspronkelijk gepubliceerd op Viento Sur. Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos. De inleidende paragraaf namen we over van de Engelse vertaling op International Viewpoint.

Dossier: 
Soort artikel: 

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren