In het essay ‘tot lijf gemaakt’ onderzoekt schrijver en fotograaf Tatjana Almuli de invloed van hedendaagse schoonheidsnormen. In een tijd dat het aantal botoxbehandelingen in Nederland is verdubbeld, ongekend veel mensen naar de sportschool gaan en waarin ‘skinny’ weer helemaal terug is, is dit boek een verademing. Het is een bijzonder rijk boek dat verschillende trends onder de loep neemt.
Een van de krachtige punten uit het essay is hoe Almuli onze lichaamsobsessie koppelt aan bredere politieke systemen. Ze stelt dat binnen het neoliberalisme ons lichaam tot een machine is gemaakt, een project dat zo veel mogelijk moet worden geoptimaliseerd. We zijn ‘verzorgd’ zijn gaan koppelen aan het gevoel ertoe te doen. Volgens Almuli streven we hierin niet alleen naar verbetering maar ook naar bevestiging vanuit anderen. Dit is natuurlijk heel menselijk, maar hierbij is ingebakken dat erkenning alleen verdiend kan worden door jezelf te perfectioneren en door zelfoptimalisatie.

Tatjana Almuli (Foto: Charlotte Mendez Correa)
De wereld is chaotisch; oorlogen en de escalerende klimaatcrisis, en meerdere periodes van hoge inflatie, een wooncrisis. Deze maatschappelijke tendensen hebben volgens Almuli ook effect op lichaamspolitiek en heersende schoonheidsnormen. Als de buitenwereld onveilig is, is een focus op lichaamsoptimalisatie iets dat wel beheersbaar lijkt. De schoonheidsindustrie speelt in op deze onzekerheid door constant producten aan te bieden waarmee je een betere versie van jezelf zou kunnen worden. Geluk wordt meer gecommercialiseerd en geïndividualiseerd dan ooit.
Herkenning in kwetsbaarheid
Een ander sterk aspect van het essay is Almuli’s durf te relateren aan haar persoonlijke ervaringen, bijvoorbeeld rond haar eetstoornis, haar angsten om ouder te worden, de bijbehorende grijze haren en de obsessie met skincare. Ze beschrijft de druk van de constante stroom aan advertenties, maar ook de (micro)agressies van de buitenwereld die haar er tegenwoordig weer vaker op wijzen dat ze afwijkt van de norm. Door haar kwetsbaarheid niet uit de weg te gaan, geeft zij de lezer de mogelijkheid om in haar persoonlijke verhalen herkenning te vinden. Dit is krachtig, omdat veel mensen zich er niet van bewust zijn dat anderen ook met soortgelijke ervaringen en gevoelens te maken hebben.
Schoonheidsnormen en onze onzekerheid hierover zijn enorm geïndividualiseerd en het niet voldoen eraan kan voor velen voelen als een persoonlijk falen waar niet makkelijk over gepraat kan worden. Hier biedt dit boek een mogelijkheid onze permanente individuele onzekerheid te overstijgen.
Body positivity
Onze hernieuwde obsessie over het lichaam plaatst zij in contrast met de focus op body positivity, deze beweging had zijn hoogtepunt tussen 2018-2022. Hier lag juist een sterke focus op het omarmen van het lichaam in al zijn diversiteit. In verschillende vormen van media, van de talkshowtafels op tv tot op de grote catwalks, was er meer ruimte dan ooit voor diverse lichamen. Almuli haalt de reclamecampagnes van Nike, Adidas en Calvin Klein aan die mensen toonden die afweken van het dominante schoonheidsideaal en viraal gingen.
Het was duidelijk dat enorm veel mensen zaten te wachten op dit geluid. Maar wat als aanval op schoonheidsnormen begon, verschoof al snel naar een verkoopbare en ongevaarlijke vorm van zelfacceptatie. Almuli schrijft ‘Merken en media omarmden de taal van inclusiviteit – Time to love Yourself!, Lekker lichaamspositief – zonder de onderliggende machtsstructeren daadwerkelijk ter discussie te stellen.’
Waarom deze beweging toen meer ruimte kreeg is volgens Almuli niet helemaal te verklaren. Zij denkt dat dit mogelijk komt doordat in de begindagen platformen als Instagram een democratischer karakter hadden en dit door de jaren heen veel meer door algoritmes wordt bepaald. Ik denk echter niet dat deze platforms ooit daadwerkelijk democratisch waren. Al is niet te ontkennen dat de algoritmes door de jaren heen veel verder zijn ontwikkeld, en het overduidelijk is dat tech-bedrijven hun racistische en seksistische ideeën constant ruimte geven.
Wat denk ik ook zeker een verklaring kan zijn voor de ruimte die er opeens was voor body positivity is dat zij opkwam in een tijd waarin sociale bewegingen sterker waren. Op veel vlakken werd de norm bevraagd, van Zwarte Piet tot Black Lives Matter, tot de wereldwijde klimaatacties die de eis system change not climate change op de agenda zette. Op deze hunkering naar een andere wereld werd door de mode- en media industrie gekapitaliseerd door een (oppervlakkige) manier van zelfliefde en acceptatie tot verdienmodel te maken.
Verzet
Het boek van Almuli maakt goed duidelijk dat er in onze maatschappij heersende schoonheidsnormen zijn, waar je voor wordt afgestraft als je daar niet aan voldoet. Je hebt juist meer mogelijkheden als je hier wel aan voldoet. Dat is pretty privilege. Het is duidelijk dat er meer nodig is dan enkel een focus op je eigen wereldbeeld of enkel jezelf meer omarmen, zoals bij body positivity werd uitgegaan. Ze zegt het zelf ook: ‘zolang de wereld – gevormd door vetfobie, racisme, valisdisme, kapitalisme en andere vormen van discriminatie en uitsluiting in tact blijft, blijft ook de hierarchie van lichamen bestaan.’
Echter krabben de focuspunten op het verzet tegen schoonheidsnormen die zij voordraagt enkel aan de oppervlakte, namelijk vooral in de persoonlijke en de beleidsmatige kant. Want als we willen doen wat nodig is, is het dan niet belangrijk om het onmogelijke te eisen? Ik denk niet dat we moeten stoppen met de regulering van tech-bedrijven en de ziekmakende schoonheidsindustrie te eisen, maar het ontmantelen ervan.
Het is ook belangrijk om een toekomstbeeld te schetsen waar we daadwerkelijk voor willen strijden. Een systeem waarin expressie en schoonheid niet wordt opgelegd door op winstgerichte bedrijven, waar de norm en trends telkens weer verschuiven. Deze vorm van schoonheid is bovenal ook een eentonige eenheidsworst. Maar een wereld waarin expressie en ‘schoonheid’ daadwerkelijk collectief wordt bepaald. Ook voor socialisten is dit een onderwerp dat ons moet bezighouden.
Ten eerste omdat er zoveel mensen dagelijks te maken hebben met uitsluiting en disciminatie op basis van hun uiterlijk. Daarnaast gaat de strijd tegen schoonheidsnormen ook over het bouwen van een andere wereld. Want hoe zou schoonheid in een socialistische samenleving vormgegeven worden? Als we als socialisten zeggen dat we de schoonheidsindustrie moeten ontmantelen wekt dat wellicht het idee dat we staan voor een vorm van expressie die tijdens we tijdens het staatskapitalistische sovjettijdperk zagen, namelijk een andere vorm van eenheidsworst en uniformiteit die we nu in het kapitalisme zien.
Als socialisten moeten we echter niet staan voor een toekomst waarin kleur en ‘schoonheid’ niet meer bestaat, maar enkel de industrie die deze normen oplegt. De mens is juist ontzettend creatief en kleurrijk en het is dan ook ongekend hoe kleurrijk de samenleving er zou kunnen uitzien als expressie en acceptatie niet door een staat of markt worden opgelegd. Almuli breekt de verbeelding open naar zo een wereld waarin we breken met de opgelegde schoonheidscultus, naar een wereld die het waard is om voor te strijden.

Foto: in 2016 lanceerde Mattel een nieuwe serie Barbie-poppen met drie verschillende lichaamsvormen, zeven huidskleuren, tweeëntwintig oogkleuren en vierentwintig haarstijlen. (Wikimedia Commons)
Overgenomen van socialisme.nu.
Reactie toevoegen