Ondanks de staat van beleg, ging een deel van de Oekraïense bevolking op 22, 23, 24 en 25 juli in verschillende steden van het land de straat op. Dat was voor het eerst sinds het begin van de grootschalige invasie door Rusland in februari 2022. Demonstranten uitten hun woede tegen de politieke klasse en vooral tegen president Volodymyr Zelensky. Op 22 juli werd er namelijk een wet aangenomen die de strijd tegen corruptie ernstig zou schaden. 

Onder druk van de protesten en kritiek is Zelensky gedwongen geweest terug te krabbelen. De Oekraïense linkse organisatie Sotsialnyi Rukh (SR) verklaarde dat de regering ernaar streefde de gehele corruptiebestrijding onder controle te krijgen en zich te onttrekken aan controle. De aanval op de corruptiebestrijding noemt SR deel van een contra-revolutie van bovenaf. Andere maatregelen, zoals een moratorium op bedrijfscontroles, het afsluiten van onderzoeken ‘die ondernemers hinderen’ en het afschaffen van controle op de arbeidsmarkt komen neer op het ‘legaliseren van ongecontroleerde uitbuiting’.

SR roept op tot onafhankelijk onderzoek naar corruptie, een echte arbeidsinspectie, sociale bescherming gefinancierd door belasting op de rijken, financiële transparantie en een staat die de rechtvaardigheid en niet de bedrijven dient. Want ‘de oorlog is geen excuus en geen vrijbrief’.

Een inperking van corruptiebestrijding

Wet nr. 12414 werd op 22 juli aangenomen en zou dankzij op het laatste moment ingediende amendementen tien jaar corruptiebestrijding ernstig schaden. Die amendementen waren bedoeld om de onafhankelijkheid van het Nationaal Bureau voor Corruptiebestrijding (NABU) en het Openbaar Ministerie voor Corruptiebestrijding (SAPO) te verminderen door ze onder controle van de procureur-generaal te plaatsen. De procureur-generaal wordt rechtstreeks door het kabinet van de president benoemd. Het SAPO en NABU werden na de Maidanrevolutie in 2014 opgericht om tegemoet te komen aan de democratische aspiraties van de bevolking.

De nieuwe wet bevestigt de grote bezorgdheid van de afgelopen weken, toen verschillende ambtenaren van deze twee instanties werden vervolgd, waaronder Vitaliy Shabunin, de bekende medeoprichter van het NABU. Hij wordt ervan beschuldigd zich aan zijn militaire verplichtingen te hebben onttrokken. Hij was februari 2022 vrijwillig in dienst getreden en werd gedetacheerd bij het NABU. De activist zegt dat de beschuldigingen niet kloppen en dat er politieke motieven achter de procedure zitten.

Op 22 juli, de dag dat de wet werd aangenomen, was de verontwaardiging groot bij het maatschappelijk middenveld en politici. Een paar uur na de stemming waren er spontane protesten om Zelensky te vragen zijn veto uit te spreken.

Chaotische maar bemoedigende mobilisaties

Die bijeenkomsten hadden geen specifieke politieke kleur, hoewel enkele organisaties, zoals de politieke organisatie Sotsialnyi Rukh (Sociale Beweging) en de studentenvakbond Priama Diia (Directe Actie), deelnemen en sommige demonstranten het anarchistische A-symbool op hun kleding of spandoeken droegen.

Ondanks de aanwezigheid van studenten met megafoons waren er geen toespraken en leidde niemand de bijeenkomst. Tussen slogans tegen corruptie en applaus zongen de demonstranten regelmatig het Oekraïense volkslied.

'Deze mobilisaties zijn chaotisch', legt Vitaliy Dudin, lid van Sotsialnyi Rukh, uit. 'De mensen hebben al meer dan drie jaar geen ervaring meer met massademonstraties. De politieke partijen hebben geen invloed op deze beweging. Nog niet, tenminste.' Denys Pilash, politicoloog en ook lid van Sotsialnyi Rukh, legt uit dat deze demonstraties spontaan zijn, dat 'we niet weten wie de organisatoren zijn, maar dat het duidelijk is dat niemand met hun organisatorische en politieke achtergrond te koop loopt.'

Over de gevolgen van deze mobilisatie is Vitaliy optimistisch: 'Je kunt er nieuwe vrienden maken. We zien in deze protesten hoe groot de roep om sociale rechtvaardigheid is.'

Vitaliy is arbeidsrechtadvocaat en verdedigt veel vakbonden en werknemers: 'Ik word steeds vaker gebeld om mensen te helpen hun recht te halen. Mensen beginnen te snappen dat ze rechten hebben en dat ze die kunnen opeisen en verdedigen.' 

Hoewel hij blij is met dit nieuwe bewustzijn, weet hij dat deze mobilisatie nog geen ingrijpende veranderingen zal brengen: 'Het politieke bewustzijn van deze demonstranten is nog jong. Mensen worden beïnvloed door de democratische idealen van het liberalisme. Ze willen leven in een democratische samenleving zonder corruptie, maar hebben moeite om te zien dat dit alles verband houdt met het systeem zelf.'

De dag na deze mobilisaties, zegt hij voor een klein publiek van vrouwen die werken bij de spoorwegen, de gezondheidszorg en de openbare dienst: 'We zien de wortels van de ongelijkheid in het kapitalistische systeem en het bedrijfsleven. Dat leidt altijd tot een concentratie van rijkdom in de handen van enkelen. Dat is wat corruptie en allerlei vormen van onrechtvaardigheid in de hand werkt.'

De oorlog op de achtergrond

Ondanks deze onverwachte protesten en kritiek van zijn Europese partners, waaronder Frankrijk, die wijzen op een terugval van de democratie, heeft Zelensky op 22 juli wet nr. 12414 ondertekend, met als reden dat deze wet bedoeld zou zijn om Russische invloed binnen de anticorruptie-instanties tegen te gaan.

Veel mensen geloven daar niets van en zien dat slechts als een excuus.

Het bijzondere aan deze politieke gebeurtenis is dat ze de binnenlandse politiek van het land direct koppelt aan het militaire verzet tegen de Russische invasie. Sinds het begin van de oorlog hebben verschillende corruptieschandalen de politiek beschadigd. Terwijl de levensstandaard flink is gedaald en duizenden Oekraïners aan het front hun levens verliezen, worden sommige leiders en bedrijfsleiders rijk door zich geld voor militaire uitgaven toe te eigenen.

Vitaliy Shabunin herinnerde hier enkele dagen geleden aan in een exclusief interview met de Kyiv Independent: 'Corruptie doodt meer in oorlogstijd dan in vredestijd.' Hij legde uit dat het kopen van voedsel of uitrusting voor het leger ‘tegen opgeblazen prijzen betekent dat het leger minder krijgt. Dat vermindert onze kansen om te winnen’.

Veel demonstranten hebben familieleden verloren in deze oorlog. Ze zeggen dat de beloften aan hun doden en aan degenen die blijven vechten voor een vrij en democratisch Oekraïne niet worden nagekomen. Er zijn trouwens ook militairen bij deze bijeenkomsten. Op donderdag 24 juli, aan het einde van de demonstratie, stormden militairen in uniform de bijeenkomst binnen en staken rode rookbommen af, terwijl in heel Kyiv het alarm afging voor een mogelijke aanval.

De demonstranten verlieten de bijeenkomst en verspreidden zich voordat de avondklok inging. In de straten klonk 'glorie aan Oekraïne, glorie aan de helden!', alsof men tegelijkertijd hulde bracht aan de vastberadenheid van de bevolking en aan het deel van de bevolking dat de wapens heeft opgenomen om het land te verdedigen tegen de Russische invasie.

Het verlangen naar een overwinning op Rusland en de wil om een einde te maken aan deze oorlog worden door de hele bevolking gedeeld. Geconfronteerd met de agressie van een autoritair en dictatoriaal regime heeft de Oekraïense regering zich altijd opgesteld als verdediger van de democratie om zodoende steun van westerse democratieën te verzekeren. Het onbegrip is dan ook groot bij iedereen die tijdens deze bijeenkomsten in koor roept: 'Oekraïne is niet Rusland!'.

Vooral nu Rusland de afgelopen weken de dodelijke aanvallen heeft opgevoerd, zien de demonstranten deze politieke zet als verraad. Niet alleen verraad aan het land, want deze democratische achteruitgang maakt de kansen op toetreding tot de Europese Unie kleiner en verzwakt de steun van de westerse landen aan de vooravond van een nieuw Russische offensief. Maar ook verraad aan de democratische idealen van Maidan: 'Zijn we terug in 2013?' staat op spandoeken te lezen. Voor Denys Pilash zijn die verwijzingen naar Maidan niet alleen afkomstig van degenen die er elf jaar geleden bij waren, maar ook van een nieuwe generatie voor wie de gebeurtenissen van de winter 2013-2014 een soort 'legendarische traditie' zijn geworden.

Zelensky krabbelt terug, de demonstranten niet

Geconfronteerd met kritiek van zijn bondgenoten en de vastberaden mobilisatie van de bevolking, heeft Zelensky een stap terug gedaan. Op 24 juli verklaarde hij tegen de pers dat er die dag een nieuwe wet aan het parlement was voorgelegd. Die zou tijdens een buitengewone zitting op 31 juli worden behandeld. Zelensky verklaarde 'dat er een dialoog had moeten zijn' met het maatschappelijk middenveld. Denys Pilash stelt dat er nooit een dialoog is, zelfs niet in het parlement. Dit soort last-minute stemmingen zijn vrij normaal. 'Dit was de druppel die de emmer deed overlopen. Mensen weten dat het NABU en het SAPO niet efficiënt genoeg zijn, maar ze zijn beter dan niets.'

Het centrum voor corruptiebestrijding (an-TAC), opgericht door activist Vitaliy Shabunin, is blij met de mobilisatie van de bevolking en verheugd over de aankondiging van de president, die in een verklaring op zijn sociale media zegt dat het nieuwe wetsvoorstel alles wat door wet nr. 12414 is afgeschaft, weer in ere zal herstellen. De organisatie blijft echter op haar hoede en vreest dat verschillende zaken in de doofpot kunnen belanden: 'zelfs een week vertraging kan voldoende zijn om een groot aantal procedures van het NABU en het SAPO tegen corrupte hoge ambtenaren te vernietigen. Laten we niet vergeten dat in dit parlement al meer dan 50 parlementsleden verdacht worden of beschuldigd zijn van criminele feiten. En de meesten van hen juist voor corruptiezaken die door het NABU en het SAPO worden behandeld.'

De oproepen tot actie gaan dus door en vrijdag 25 juli waren er weer nieuwe demonstraties. 'De president heeft zijn verklaring afgelegd, maar er zijn geen garanties. De enige garantie die de mensen hebben, is de druk van de straat door de mobilisatie', zegt Denys Pilash.

Het feit dat zijn Europese vrienden de afgelopen maanden niet echt reageerden op de machtsspelletjes van Zelensky heeft hem waarschijnlijk geholpen om verder te gaan met wet nr. 12414. Het is de mobilisatie van de Oekraïense bevolking die hem weer met beide benen op de grond heeft gezet en hem enigzins heeft afgeremd. Dit is een van de lessen van Maidan en van de afgelopen tien jaar: de Oekraïense samenleving kan alleen op zichzelf rekenen en verwacht niets van de Oekraïense of Europese heersende klasse.

Dit artikel stond op L’Anticapitaliste. Nederlandse vertaling en bewerking redactie Grenzeloos.