Nu een overwinning van rechts in het verschiet ligt, staat de uitputting van de Spaanse ‘progressieve’ cyclus in schril contrast met een nieuwe golf van sociale protesten. De crisis bij Podemos en de radicalisering van delen van de jongeren vormen nieuwe uitdagingen voor de wederopbouw van een antikapitalistisch links.

De afgelopen weken stond Spanje in het teken van de protesten voor huisvesting, die werden aangewakkerd door de uitzetting van Maricarmen Abascal op 23 september. Geconfronteerd met die beweging en na het mislukken van zijn poging om in het parlement een reeks decreten goed te keuren die zogenaamd bedoeld waren om de huisvestingscrisis op te lossen, heeft Pedro Sánchez vervroegde parlementsverkiezingen uitgeschreven voor 29 november.

In dit interview maakt Brais Fernández een kritische en compromisloze balans op van de 'progressieve' regeringen die sinds 2019 aan de macht zijn geweest. Ook analyseert hij de perspectieven die zich voor radicaal links openen na het falen van Podemos en de integratie van een groot deel van links in het 'progressieve' blok dat wordt gedomineerd door de PSOE van Sánchez. Tevens onderzoekt hij de radicaliseringsdynamiek die de straatprotesten kenmerkt en de opkomende ontwikkelingen binnen de antikapitalistische linkse beweging, met name in Andalusië, Galicië en het Baskenland.

Laten we beginnen met de recente protesten tegen huisuitzettingen, die werden aangewakkerd door de tragische zaak van Maricarmen Abascal, die met haar dood eindigde. Wat zijn de belangrijkste kenmerken van die beweging?

De beweging brak uit naar aanleiding van de uitzetting van Maricarmen, een 87-jarige vrouw, door een ‘woekerfonds’, met medewerking van alle overheidsinstanties, die niets deden om dat te voorkomen. De huisvestingsbeweging is echter al jaren actief op straat en vormt een van de belangrijkste pijlers van de sociale organisatie. In de loop der tijd heeft ze verschillende fasen doorgemaakt.

Na 2008 traden de Plataformas de Afectados por la Hipoteca (PAH) [Platforms voor mensen die door hun hypotheek in de problemen zijn geraakt] op de voorgrond; ze vormden een netwerk van vergaderingen met een sterke verankering in de gemeenschap om de uitzettingen als gevolg van de economische crisis en de werkloosheid het hoofd te bieden. De PAH’s bestaan nog steeds, maar geleidelijk aan verschoof het zwaartepunt van de beweging naar de huurproblematiek en ontstonden er nieuwe organisaties, zoals de Huurdersvakbond, die vandaag de dag de organisatie is met de grootste invloed en mobilisatiekracht en die de meest prominente rol speelt in deze strijdcyclus. Die beweging is sterk beïnvloed door het nieuwe Amerikaanse vakbondswerk en door technieken zoals organizing, maar kent ook groeperingen die zich identificeren met het revolutionaire vakbondswerk en andere die verbonden zijn met het politieke antikapitalisme.

De opkomst van de beweging houdt ook verband met de kenmerken van de economische cyclus en het politieke model dat zich gedurende acht jaar ‘progressief’ bestuur heeft geconsolideerd. In die periode is huisvesting, ondanks de propaganda van de regering van Pedro Sánchez en zijn bondgenoten (eerst Podemos en daarna Sumar), een steeds onbereikbaarder goed geworden. Sinds 2019 zijn de aankoopprijzen en huurprijzen met 60 procent gestegen, terwijl de lonen stagneerden.

Het is waar dat het huisvestingsprobleem complex is, maar we kunnen enkele van de belangrijkste kenmerken ervan aanwijzen. Enerzijds is er de opkomst van de ‘woekerfondsen’, die hele woonblokken opkopen om te speculeren. Anderzijds is er de enorme groei van het toerisme. Spanje is van oudsher een toeristisch land, maar na de pandemie is die trend verscherpt tot explosieve proporties.

Daarnaast treft het huisvestingsprobleem chronisch de meest kwetsbare groepen van de arbeidersklasse, die een belangrijk deel van het Spaanse proletariaat uitmaken en grotendeels van migrantenafkomst zijn. De stijging van de huurprijzen heeft echter ook jonge universitair afgestudeerden hard getroffen, waardoor het probleem verband houdt met een historische tendens tot proletarisering van delen van de middenklasse. Dat ondermijnt een van de sociale fundamenten die van oudsher bijdragen aan de stabiliteit van het regime. Net als tijdens de 15M-beweging hebben die groepen een heel actieve rol gespeeld in de mobilisaties, totdat ze een van de belangrijkste drijvende krachten ervan werden.

De ‘progressieve’ regering heeft geweigerd maatregelen te nemen zoals marktregulering en prijsbeperkingen, om nog maar te zwijgen van de noodzakelijke ingrepen op het gebied van eigendom. De beweging eist zulke maatregelen, maar de regering is er tijdens de coalitie tussen de PSOE en Podemos met veel pijn en moeite in geslaagd een huisvestingswet aan te nemen die bovendien uiteindelijk niets heeft opgeleverd. Nu zingen de mensen op straat: ‘De huisvestingswet is waardeloos’.

Uiteraard is rechts, dat in de meeste autonome gemeenschappen aan de macht is, medeverantwoordelijk voor die situatie en de beweging wijst daar terecht op. Tijdens de grote demonstraties die door de Huurdersbond zijn georganiseerd en door andere sectoren van de beweging worden gesteund, zijn de eisen duidelijk. Er wordt een onmiddellijke verlaging van de huurprijzen met 50 procent geëist, evenals de onteigening van woningen die in handen zijn van roofzuchtige fondsen en banken, en huurcontracten voor onbepaalde tijd. Die leuzen worden ook uitgedragen door organisaties als Anticapitalistas, die zowel deelneemt aan de Huurdersbond als op onafhankelijke basis actief is.

Maar de beweging is er ook in geslaagd de sprong naar het politieke toneel te maken, door traditionele strijdvormen van de volksklassen in Spanje nieuw leven in te blazen, zoals het kampement op de Puerta del Sol. Het kamp heeft een sterke symbolische lading en fungeert als een verzamelplaats, als een ‘knooppunt van het conflict’, zoals Gramsci zou zeggen.

De kampen zijn heel heterogeen. Hoewel ze werden geïnitieerd door de Huurdersbond, nemen er allerlei groepen aan deel, van buurtcollectieven tot libertaire groeperingen. Anticapitalistas is erbij, maar ook opkomende jongerenbewegingen zoals de Socialistische Beweging en andere, kleinere marxistische groeperingen.

De mobilisatie houdt daar bovendien niet op. De roep om een algemene staking, die op straat steeds luider klonk, heeft uiteindelijk geleid tot een gezamenlijke oproep voor 11 november, waaraan de hele georganiseerde linkse beweging deelneemt, van de vakbondsbureaucratieën tot de radicale en revolutionaire linkse groeperingen.

Het wordt een staking met een gemengd karakter. De regeringsgezinde kringen willen er een verkiezingsactie in de aanloop naar de verkiezingen van 29 november van maken. Er ontstaan echter volkscomités voor de algemene staking, aangestuurd door de Huurdersbond en antikapitalistische groeperingen, samen met andere buurtinitiatieven, linkse vakbonden en jongerenorganisaties, die zich zullen verzetten tegen de poging van de ‘progressieven’ om de mobilisatie te domineren.

De krachtsverhoudingen op straat lijken nu gunstiger te zijn voor de radicale groeperingen, hoewel veel mensen uiteindelijk toch op de progressieve beweging zullen stemmen als het minste kwaad. Dat opent een nieuwe politieke situatie, waarvan de ontwikkeling zal afhangen van de politieke strijd. De uitdaging bestaat erin eenheid te combineren met politieke onafhankelijkheid en radicaliteit met een langetermijnperspectief, want het is heel goed mogelijk dat een regeringswisseling – dat wil zeggen een overwinning van rechts – een nieuwe fase voor de beweging inluidt.

Nadat het parlement zijn decreten over huisvesting had verworpen, riep Pedro Sánchez vervroegde verkiezingen uit. Hij lijkt erop te gokken dat de afwijzing van die maatregelen door rechts hem uiteindelijk electoraal ten goede zal komen. Hoe groot is de kans dat die berekening opgaat? Is een terugkeer van rechts in de regering waarschijnlijk, eventueel in een coalitie met extreemrechts?

Pedro Sánchez diende twee decreten in. Het ene had geen schijn van kans om aangenomen te worden, maar over het andere was onderhandeld met Junts, de Catalaanse onafhankelijkheidspartij, hoewel het uiteindelijk ook niet doorging. Sánchez probeert nu zijn laatste peronistische gebaar, door een beroep te doen op de volkshelden en zichzelf te profileren als de ‘huisvestingspresident’ tegenover rechts.

Het is duidelijk dat deze context voor hem gunstiger is dan de crisis in Ceuta, die pure brandstof was voor extreemrechts. Maar de verandering in het klimaat vertaalt zich, althans op korte termijn, niet in een verschuiving in de krachtsverhoudingen. Veel mensen zullen op de progressieve beweging stemmen als het minste kwaad, maar er heerst ook een enorme ontevredenheid over haar huisvestingsbeleid. Bovendien zijn de krachten links van haar, behalve in enkele autonome gebieden, erg zwak en missen ze geloofwaardigheid.

Daarom denk ik dat het voor Pedro Sánchez erg moeilijk zal zijn om zijn mandaat te verlengen. Op dit moment is het meest waarschijnlijke scenario een coalitieregering tussen de PP en Vox.

Laten we nu eens kijken naar een perspectief op langere termijn. Grote delen van Europees links, zelfs van radicaal links, maken een positieve balans op van de regering van Pedro Sánchez. Een van de belangrijkste argumenten is dat zijn economisch en sociaal beleid zou zijn afgeweken van de traditionele neoliberale recepten. Als voorbeelden worden onder meer de arbeidshervorming, de verhoging van het minimumloon, de verlaging van de energieprijzen en de toename van de overheidsinvesteringen genoemd. Volgens die interpretatie zou Spanje erin geslaagd zijn bezuinigingen te vermijden en tegelijkertijd aan de criteria van de Europese Unie te voldoen door de staatsschuld en het begrotingstekort terug te dringen. Hoe beoordeel jij het beleid van de door de PSOE geleide coalitie en de deelname van de andere linkse krachten aan de regering?

Het is verrassend dat dat verhaal voet aan de grond heeft gekregen. Om te beginnen heeft het uitblijven van grote bezuinigingen meer te maken met de beleidswijziging van de Europese Unie rond de Europese fondsen en met de economische groeicyclus dan met Pedro Sánchez. We mogen niet vergeten dat het de PSOE was die, toen ze in de regering zat, samen met de PP de hervorming van artikel 135 van de Spaanse grondwet goedkeurde, waarin de aflossing van de schuld voorrang krijgt boven openbare diensten. De huidige regering heeft die hervorming niet ingetrokken, waardoor bezuinigingen een structureel karakter krijgen, terwijl het behoud van openbare diensten afhankelijk blijft van conjuncturele omstandigheden.

Anderzijds zijn bezuinigingen en de verslechtering van de levensomstandigheden van de arbeidersklasse niet uitsluitend het gevolg van bezuinigingen op de overheidsuitgaven. In Spanje hebben we al jaren te maken met stagnerende lonen en stijgende inflatie. Hoe verklaren die verdedigers van de ‘progressieven’ dan de opkomst van de huisvestingsbeweging? Dat is alleen te begrijpen als je de aard van de Spaanse kapitalistische groei doorziet, een model dat steunt op de onzekerheid van de lonen.

Het is waar dat er enkele positieve maatregelen zijn genomen. Zo is het minimumloon bijvoorbeeld gestegen, hoewel de paradox is dat dat niet heeft geleid tot een stijging van de lonen in het algemeen, noch tot een verandering in de inkomensverdeling tussen kapitaal en arbeid. Daarin komen de structurele beperkingen van het 'progressieve' model en een van de fundamentele oorzaken van de ontevredenheid over links duidelijk naar voren.

Anderzijds beloofden zowel de PSOE als Podemos en, later, Sumar de meest ingrijpende arbeidshervormingen in te trekken, maar lieten ze uiteindelijk de meest omstreden aspecten ervan ongemoeid. Zo hebben ze bijvoorbeeld de ontslagvergoedingen niet aangepast, die stapsgewijs zijn uitgehold door zowel linkse als rechtse regeringen. Sterker nog, verschillende nationalistische linkse partijen weigerden hun steun te geven aan die 'nep-intrekking'.

Ook op het gebied van de burgerlijke vrijheden hebben ze de 'monddoodwet' van de PP, die het recht op protest sterk beperkt, niet ingetrokken. Kortom, de PSOE heeft overheidsgeld onder bedrijven verdeeld om de economische groei te stimuleren en heeft grote bezuinigingen in het openbaar bestuur voorkomen, maar heeft geen enkele structurele hervorming doorgevoerd die de krachtsverhoudingen ten gunste van de arbeiders verbetert, noch heeft ze een antwoord gegeven op de grote problemen op het gebied van betaalbaarheid. Dat is het 'progressieve' model.

Het niet nakomen van die beloften heeft geleid tot grote ontevredenheid onder de sociale achterban van links. Maar ook het progressivisme speelt zijn kaarten uit, vooral door de legitieme en rationele angst aan te wakkeren die extreemrechts bij die groepen teweegbrengt. Het is voor iedereen die geen ongeneeslijke sektariër is duidelijk dat een regering van de PP en Vox een verschrikkelijk scenario zou betekenen voor de Spaanse arbeidersklasse, hoewel dat verre van een definitieve uitkomst is en ongetwijfeld nieuwe ontwikkelingen in de klassenstrijd teweeg zal brengen.

Feit is dat, na jaren van een regering onder Sánchez, de krachtsverhoudingen op politiek vlak in het voordeel van rechts zijn. Uiteraard moeten we simplistische verklaringen vermijden. Niet alles hangt af van wat de 'progressieve' regering wel of niet doet. De reactionaire golf heeft structurele en systemische oorzaken, die verband houden met de interne herschikking van de klassen in een kapitalisme dat in transformatie is. Er zijn ook culturele oorzaken en het fenomeen is een reactie op een wereldwijde ontwikkeling die verband houdt met het imperialisme.

Maar de officiële linkse beweging, die zich vroeger antineoliberaal noemde, bevindt zich vandaag de dag in een slechtere positie om dat fenomeen het hoofd te bieden, omdat ze niet in staat is een alomvattend alternatief model voor te stellen dat structureel verschilt van de logica van het kapitaal.

Een ander element dat bijdraagt aan het progressieve imago van Sánchez is zijn internationale standpunt, met name zijn kritiek op Israël, zijn steun voor de Palestijnse zaak en zijn weigering om in te gaan op de eis van Trump om de militaire uitgaven te verhogen tot 5 procent van het bbp. In hoeverre komt dat imago overeen met de werkelijkheid?

Ik denk dat we die kwestie evenwichtig moeten analyseren. Enerzijds zijn de militaire uitgaven in Spanje de afgelopen jaren exponentieel gestegen en sinds 2019 verdubbeld. De 'progressieve' regering heeft het proxy-oorlogsbeleid van het imperialistische blok in Oekraïne gesteund en, ondanks de spanningen met Trump, blijven haar verplichtingen jegens de NAVO intact. In die zin zijn de pogingen om Sánchez af te schilderen als een soort progressieve De Gaulle ongetwijfeld ongegrond.

Maar het is een feit dat de PSOE sinds de oorlog in Irak de Amerikaanse interventies in West-Azië niet heeft gesteund, hoewel ze in de jaren negentig wel achter de Golfoorlog en de interventie in voormalig Joegoslavië stond. Ook deze keer heeft de partij Trumps oorlog tegen Iran niet gesteund, wat in schril contrast staat met het marionettenbeleid van rechts in Spanje.

Dat heeft veel te maken met het sterke bewustzijn tegen oorlog en Amerikaanse interventies dat onder de bevolking van Spanje heerst en dat zelfs reikt tot sectoren die zich politiek niet met links identificeren. Het gaat om een historische verworvenheid die nog steeds voortduurt en die ongetwijfeld een positief feit is.

Dat bewustzijn komt echter op tegenstrijdige wijze tot uiting. In het Palestijnse geval heeft de overgrote meerderheid van de bevolking de zionistische genocide verworpen en haar steun betuigd aan het Palestijnse volk. Natuurlijk was de beweging niet homogeen. Terwijl de meer gematigde groeperingen zich beperkten tot het eisen van vrede tussen Israël en Palestina, steunden de strijdbare groeperingen actief de strijd van het Palestijnse volk voor zijn bevrijding, waarbij ze eisten dat de banden met het zionisme werden verbroken en dat het verzet werd gesteund.

De 'progressieve' regering heeft weten te laveren tussen die twee tendensen. Ze heeft de excessen van Israël aan de kaak gesteld, maar het verzet als terroristisch bestempeld. Ze heeft de staat Palestina erkend en zich verbonden met de Palestijnse Nationale Autoriteit, maar tegelijkertijd het historische bestaan van het zionistische kolonialisme goedgekeurd. Ze is in haar retoriek de strijd aangegaan met de meest nazistische stromingen binnen het zionisme, maar heeft de commerciële, economische en culturele betrekkingen met de Israëlische staat in stand gehouden.

Het beleid van de regering bestond erin in te spelen op de onder de bevolking wijdverbreide sympathie voor het Palestijnse volk en die om te zetten in een bron van regeringslegitimiteit. We kunnen zonder overdrijven zeggen dat ze daar gedeeltelijk in geslaagd is, wat zowel de kracht van de mobilisatie als haar zwakke punten weerspiegelt.

Laten we nu eens kijken naar de vooruitzichten van radicaal links. Hoe beoordeel je het traject van Podemos en de rol die de partij heeft gespeeld sinds ze uit de coalitieregering met de PSOE is gestapt?

Podemos heeft sinds haar oprichting verschillende fasen doorgemaakt. Aanvankelijk belichaamde de partij een volksbeweging die streefde naar een nieuwe grondwet voor het land. Het was geen homogene beweging. Binnen de partij bestonden krachten die aandrongen op een actieve revolutie en andere die streefden naar een passieve revolutie. Uiteindelijk kreeg de koers die voorstander was van integratie in het bestuur van het regime de overhand en trad Podemos toe tot de regering met de PSOE.

Het plebisciitaire model zonder georganiseerde sociale basis dat Pablo Iglesias voorstond, beantwoordde aan die behoefte. Het gaf de leiding vrijwel volledige autonomie, neutraliseerde de radicale sectoren en stelde haar in staat om scherpe koerswijzigingen door te voeren op basis van haar onmiddellijke behoeften.Podemos heeft de regering nooit verlaten vanwege een politieke breuk met de PSOE. Haar ministers bleven gedurende de gehele zittingsperiode in functie en steunden al het beleid dat we eerder hebben bekritiseerd.

Podemos raakte zijn ministerposten kwijt als gevolg van interne conflicten binnen links. Pablo Iglesias wees van bovenaf en op basis van persoonlijke voorkeur Yolanda Díaz, de minister van Arbeid, aan als zijn opvolgster. Maar Díaz koos ervoor om te steunen op andere groeperingen om haar eigen project op te bouwen en raakte uiteindelijk in een hevige confrontatie verwikkeld met Podemos, in een conflict dat in wezen om de macht ging.

Beide groeperingen liepen ernstige schade op door die confrontatie en Podemos begon een retorische ommezwaai naar links, alsof de partij plotseling nooit had deelgenomen aan het bestuur van de kapitalistische staat en het Spaanse politieke regime. Uiteraard heeft de partij nooit zelfkritiek geuit op haar eerdere koers en blijft ze vasthouden aan een ministeriële visie, iets wat inmiddels een beetje belachelijk overkomt voor een organisatie die op het punt staat te verdwijnen.

Die koerswijziging heeft haar neergang echter niet kunnen afremmen. Het is waar dat sommige sociale sectoren naar links radicaliseren, maar Podemos slaagt er niet in hen aan te trekken. Er is iets heel belangrijks in de politiek, namelijk de relatie tussen strategische samenhang en geloofwaardigheid. Podemos zal zich nooit herstellen van haar politieke koerswijzigingen, maar evenmin van de vernietiging van de geloofwaardigheid van haar leiders.

Het is waar dat rechts hen veelvuldig en hard heeft aangevallen en we hebben ons altijd solidair met hen getoond tegenover die aanvallen. Maar het is ook waar dat Podemos van een discours tegen de heersende klasse is overgegaan naar een situatie waarin de werkende bevolking de partij als onderdeel daarvan beschouwt. In werkelijkheid zou het behoud van die geloofwaardigheid bij het volk hun beste bescherming tegen de aanvallen van rechts zijn geweest.

Hun leiders stapelen mandaten op en houden zich niet langer aan de salarisbeperkingen waarmee ze oorspronkelijk de politiek dichter bij de arbeidersklasse wilden brengen. Uiteindelijk hebben ze de politiek gebruikt als een sociale opstap. Dat heeft Podemos allemaal gereduceerd tot een kleine partij die rond haar leiders is georganiseerd, met een sterk geslonken en vergrijzende sociale basis.

Wat betreft de krachten links van Podemos: ondanks de versnippering zijn er recentelijk enkele positieve signalen geweest, met name in Andalusië en Galicië. Hoe ziet de situatie van die politieke ruimte er op nationaal niveau uit met het oog op de komende algemene verkiezingen?

Er zullen verschillende linkse kandidaturen zijn. De krachten die samen met de PSOE in de regering hebben gezeten, zijn in twee blokken verdeeld. Enerzijds is het Frente Amplio gevormd, dat de meeste partijen uit Sumar verenigt en de steun geniet van alle ministers in de regering die niet tot de PSOE behoren. In theorie is dit de grootste linkse groepering op nationaal niveau, maar de vooruitzichten zijn niet rooskleurig. Peilingen voorspellen een aanzienlijk verlies aan zetels.

Aan de andere kant heeft Podemos een opvallende overeenkomst gesloten met Esquerra Republicana de Catalunya (ERC), een onafhankelijkheidsgezinde centrumlinkse partij met een sterke basis in Catalonië. Podemos zal in Catalonië op de lijsten van de ERC staan en in de meeste provincies op eigen kracht meedoen. In ruil daarvoor zal de ERC-kandidaat, Gabriel Rufián, deelnemen aan een steunbijeenkomst voor Irene Montero in Madrid, met de bedoeling Podemos te helpen een parlementslid in dat kiesdistrict te behalen.

De samenstelling van de kandidatenlijsten was een gênant schouwspel. Er is geen enkel programmatisch of politiek debat geweest. In werkelijkheid verdedigen al die partijen hetzelfde en hun openbare ruzies leiden alleen maar tot spot en ontevredenheid. Terwijl de mensen op straat strijden, met stakingen en kampementen, maakt links in de regering ruzie om de posten. Dat is het beeld dat bij de bevolking blijft hangen.

De Spaanse linkse beweging beperkt zich echter niet tot de krachten die deel hebben uitgemaakt van de regering. De soevereinistische linkse partijen zullen in hun respectieve gebieden goede resultaten behalen. Ik zou in geen geval zeggen dat al die krachten hetzelfde vertegenwoordigen, omdat ze in verschillende realiteiten opereren en verschillende ideologische samenstellingen en strategieën hebben.

Het Bloque Nacionalista Galego (BNG, Galicië) is een nationalistisch front onder leiding van een partij met een traditie van het Volksfront, de Unión do Povo Galego (UPG). De partij heeft een sterke basis onder arbeiders en het volk en leidt de belangrijkste vakbond van Galicië. Momenteel is de BNG de belangrijkste kracht van links in Galicië, nog voor de PSOE. In de praktijk is haar koers meer gericht op een regionale regering samen met de PSOE dan op een breuk met het Spaanse regime. Dat is een kwestie die we openlijk moeten bespreken vanuit de revolutionair marxistische linkse stroming waartoe ik mezelf reken.

Dit gezegd zijnde, mogen we haar organisatorische capaciteiten niet onderschatten, hoewel we ook moeten opmerken dat die sterk worden beïnvloed door een uitgesproken bureaucratische neiging, waardoor de BNG elk fenomeen van spontane strijd met argwaan bekijkt. Hoe dan ook, gezien de ineenstorting en het gebrek aan ernst van de nationale linkse beweging, is het duidelijk dat ze hier behoorlijk versterkt uit zal komen.

Een vergelijkbaar geval is dat van EH Bildu in Euskal Herria (Baskenland), het politieke front van de abertzale linkse beweging, hoewel er belangrijke verschillen bestaan die voortvloeien uit haar eigen geschiedenis. Na het terechte en noodzakelijke afzien van de gewapende strijd is de draai naar rechts van de abertzale linkse beweging heel uitgesproken geweest. Haar koers is gericht op een regering van nationale eenheid met de Baskische Nationalistische Partij (PNV) in Baskenland, een perspectief dat vergelijkbaar is met dat van het interklassistische front dat aan het hoofd stond van het ‘procés’ in Catalonië.

Tegelijkertijd heeft Bildu de regering van Pedro Sánchez heel actief gesteund, die ze beschouwt als een bolwerk tegen het Spaanse fascisme. De resultaten van die koerswijziging zijn tegenstrijdig. Enerzijds heeft de partij haar kiezersbasis verbreed door groepen aan te trekken die ze voorheen niet bereikte. Anderzijds heeft ze een groot deel van haar strijdbare dynamiek verloren, vooral onder jongeren, waar de Socialistische Beweging is ontstaan, een communistische organisatie met honderden leden en een groot mobilisatievermogen.

De Socialistische Beweging is ontstaan binnen de Baskische linkse beweging, maar is momenteel een onafhankelijke speler ten opzichte van het Baskische nationalisme en staat in scherp conflict met Bildu. Bovendien heeft de beweging zich uitgebreid naar de rest van Spanje, met een aanzienlijke invloed onder radicale jongeren. Dat fenomeen heeft echter nog geen doorslaggevende invloed op het electorale toneel, waardoor Bildu bij deze verkiezingen waarschijnlijk verder zal groeien.

Het geval van Andalusië is bijzonder. Adelante Andalucía ontstond als een partij die werd aangestuurd door Anticapitalistas Andalucía en enkele kleine Andalusische organisaties, zoals Defender Andalucía en Izquierda Andalucista. Vanaf het begin nam de partij een soevereinistische en antikapitalistische koers aan, met een heel duidelijk klassenstandpunt. De partij is ook grotendeels ontstaan uit oppositie tegen de regeringservaring van links in Spanje, die ze als een mislukking beschouwt en met het doel de plebisciitaire beperkingen van Podemos te overstijgen door middel van basisorganisatie, territoriaal werk en een sterke centrale rol voor de activisten.

Adelante Andalucía behaalde heel goede resultaten bij de laatste regionale verkiezingen, met 400.000 stemmen, 10 procent van het totaal, en acht zetels. Het was een historisch resultaat. Uiteraard staan er grote uitdagingen te wachten. De partij moet haar karakter als strijdbare partij combineren met electorale inzet, toewerken naar de opbouw van een massapartij, haar territoriale verankering versterken en haar klassenboodschap strategisch koppelen aan een ecosocialistische en revolutionaire visie en strategie, aangepast aan zowel de omstandigheden van onze tijd als aan de nationale realiteit.

Maar haar bestaan en consolidatie openen ongetwijfeld grote mogelijkheden. Het is heel goed mogelijk dat ze bij deze verkiezingen een vertegenwoordiging in het Congres weet te behalen, wat geweldig nieuws zou zijn.

Wat er ook gebeurt, het politieke landschap van Spanje zal ingrijpend veranderen. Links zal zich moeten reorganiseren. Als rechts wint, zal de PSOE een of andere overgang naar een nieuw leiderschap moeten inluiden. De krachten van het Frente Amplio en Podemos kunnen in een crisis terechtkomen en voor laatstgenoemde staat het voortbestaan op het spel. De soevereinistische partijen zullen op hun beurt de tegenstrijdigheden van hun respectieve standpunten onder ogen moeten zien.

Ondertussen is op straat een nieuwe radicalisering van links waarneembaar. Het percentage mensen dat zich in peilingen als uiterst links bestempelt, bedraagt inmiddels zelfs al meer dan 20 procent. Het is een tegenstrijdig fenomeen. Onder jongeren ontstaan nieuwe revolutionaire organisaties en nieuwe vormen van sociale organisatie, maar die dynamiek reikt veel verder dan de georganiseerde sectoren. Een groot deel van die mensen zal uit angst voor rechts op de PSOE stemmen, hoewel ze ook de basis zullen vormen voor een nieuw verzet tegen radicaal rechts, dat waarschijnlijk aan de macht zal komen.

Ook links moet zijn steunbasis en zijn actieterrein verbreden. De opkomst van racisme is een krachtige factor van reactionaire mobilisatie geworden en kan naar mijn mening alleen effectief worden bestreden als de groepen van het proletariaat met een migratieachtergrond de plaats innemen die hun toekomt in de gelederen van de georganiseerde arbeidersklasse. Hun integratie is van fundamenteel belang om de krachtsverhoudingen ten gunste van de ondergeschikte klassen te veranderen. Het progressivisme is, zoals we herhaaldelijk hebben opgemerkt, slechts in staat die groepen te zien als ‘noodzakelijke arbeidskrachten’, die iets menselijker moeten worden behandeld dan door rechts, maar zonder hun status als politieke subjecten – in de socialistische betekenis van het woord – ten volle te erkennen.

Dat proces moet het uitgangspunt vormen voor een nieuwe politieke strategie. We moeten in de verschillende regio’s eco-socialistische en radicale politieke initiatieven opzetten, die niet gericht zijn op het verkrijgen van een ministerspost in een PSOE-regering, maar die een antikapitalistisch perspectief voorstellen, gebaseerd op een haalbaar programma.

Ook wij marxisten moeten het model van de kleine groep achter ons laten, die zichzelf ziet als de kiem van een toekomstige revolutionaire partij, met haar millenaristische neigingen (met alle respect voor de grote Thomas Müntzer), en ons in de frontlinie van dat proces van politieke wederopbouw plaatsen. Het gaat erom de ontevredenheid op straat te organiseren vanuit een verenigend en volksperspectief.

Ons doel moet zijn om te breken met dit politieke en economische regime en niet om het te besturen. In een staat die is gebaseerd op nationale onderdrukking, zoals Spanje, zullen die politieke interventies verschillende vormen aannemen en verschillende tactieken hanteren, maar ze moeten streven naar strategische samenhang.

Ik denk aan de noodzaak om op de lange termijn een groot confederaal front op te bouwen dat het recht op zelfbeschikking daadwerkelijk op zich neemt en dat, onder de hegemonie van de arbeidersklasse, in staat is krachten te coördineren en te bundelen rond een antikapitalistische koers, gericht op het overwinnen van het oude regime.

Die koers moet lering trekken uit de verkiezingservaringen en het falen van de progressieve beweging en zal worden gesmeed in het verzet tegen radicaal rechts en in de onafhankelijkheid ten opzichte van het progressief sociaal-liberalisme. Wij, de revolutionaire en internationalistische marxistische organisaties, moeten in dat proces een actieve en beslissende rol spelen, waarbij we elke neiging tot isolatie en zelfbenoeming moeten overwinnen.

Er breken nieuwe tijden aan, tijden om krachten opnieuw op te bouwen door te strijden en te leren van de ervaringen uit ons recente verleden.

Braiz Fernández is lid van de redactie van Viento Sur en activist van Anticapitalistas, de zusterorganisatie van de RGA in de Spaanse Staat. 

Dit artikel stond op Jacobin. Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos.