Borderless

13 November 2019

Voorbij het sociaal-democratisch reveil

De lang voorspelde opkomst van een 'links van links' blijkt neer te komen op een comeback van de sociaal-democratie. Dat heeft iets van een anticlimax. Maar het gedroomde socialisme voor de 21e eeuw komt niet uit de hemel vallen.

De wereldpolitiek maakt merkwaardige tijden door. Zelden volgden de veranderingen elkaar in zo'n snel tempo op als in de twee decennia na de val van de Muur, ironisch genoeg het tijdperk waarin het einde van de geschiedenis werd afgekondigd. Globalisering, de revolutie in de informatietechnologie en tal van andere ontwikkelingen hebben de planeet definitief veranderd. Het is niet vreemd dat in zo'n situatie ook links omziet naar nieuwe vormen en gedachten, passend bij de nieuwe tijden.

We willen het nieuwe...
Exemplarisch is de wijze waarop de populaire Franse filosoof Alain Badiou onlangs in het marxistische tijdschrift New Left Review een reeks oude stokpaardjes bij het vuilnis zette. De arbeidersbeweging, het leninisme en de proletarische voorhoedepartij - stuk voor stuk zijn ze in onze tijd niet langer bruikbaar. Volgens Badiou wachten we namelijk op een nieuw tijdperk in de linkse strijd. Het socialisme bevindt zich in een crisis, is zijn voor de hand liggende conclusie na de zegetocht van de Franse president Sarkozy. Maar, schrijft Badiou strijdbaar, de 'communistische hypothese', opgevat als het pure idee van gelijkheid en rechtvaardigheid, is van alle tijden, dus onuitroeibaar.
Tussen het begin van de Franse Revolutie en het einde van de Parijse Commune in 1871 werd de communistische hypothese als het ware geponeerd. Dat gebeurde door massale, veelkleurige maar relatief ongeorganiseerde volksopstanden. Na een interval van een halve eeuw, waarin het imperialisme triomfeerde, brak met de Russische Revolutie van 1917 een tweede episode aan, waarin diverse pogingen werden gedaan de communistische hypothese te realiseren. Daarbij bleek de leninistische voorhoedepartij zeer effectief in het omverwerpen van de heersende regimes. Ze was minder succesvol in het daaropvolgende proces van opbouw van het communisme en het afsterven van de staat. Dit tijdperk eindigde met een reeks (vergeefse) pogingen iets aan dit probleem te doen: de revoltes van mei 1968 en Mao's Culturele Revolutie.
Nu bevinden we ons opnieuw in een interval, zegt Badiou, net als rond de vorige eeuwwisseling. De Verenigde Staten en haar westerse bondgenoten voeren wederom imperialistische oorlogen. Het wachten is op een nieuwe, derde episode waarin de belofte van het communisme, van vrijheid, gelijkheid en rechtvaardigheid, wordt ingelost. Over hoe dat gaat gebeuren, blijft Badiou vaag - net als zijn collega-denkers Antonio Negri en Perry Anderson, die recentelijk betogen van soortgelijke strekking hielden. Over één punt zijn ze allen helder: alles moet anders, alles moet nieuw.

...maar krijgen het oude
Zoals gezegd, het zijn vreemde tijden in de politiek. Want terwijl linkse intellectuelen in binnen- en buitenland wachten op het Nieuwe, waarbij de één de hoop vestigt op een linkse vrijzinnige partij (Dick Pels), een ander op de globaliseringsbeweging, zien we in de dagelijkse politiek verdacht veel oude bekenden terugkeren. Religie, nationalisme en fundamentalisme zouden tot het verleden behoren. Niets blijkt minder waar. Maar ook de 'achterhaalde' vakbonden en socialistische partijen blijken heuse comeback kids. In Nederland woedt net als in Duitsland zelfs een heuse slag om de sociaal-democratie. De SP betwist sinds haar historische verkiezingsoverwinning in 2006 de hegemonie van de PvdA op links.
Hoe hardnekkig het oude is, wordt zichtbaar bij de globaliseringsbeweging, die de representant zou zijn van een nieuwe linkse politiek voor de 21e eeuw. De sociale fora dreigen een zachte dood te sterven. Wat overblijft is een reeks 'traditionele' electorale successen die sociaal-democratische mannen op leeftijd als Oscar Lafontaine en (in een eerder stadium) George Galloway hebben geboekt op de golven van het protest.
Zo'n paradox schreeuwt om analyses. De misschien wel belangrijkste verklaring ligt op sociaal-economisch vlak. De wereld mag er iedere dag anders uitzien, op dit gebied zijn de ontwikkelingen vrij simpel. De middengroepen brokkelen in snel tempo af, zo laten cijfers van het Deutsches Institut für Wirtschaftsforschung zien. In Duitsland slonk het aantal mensen dat in financieel opzicht tot de middenklasse behoort in een half decennium van 62 naar 54 procent. Weinigen wisten tot de rijke elite door te dringen. De meesten behoren nu tot het kwart van de Duitsers dat bedreigd wordt door armoede.
Het is een bekend gegeven dat wat in Duitsland gebeurt, met enige vertraging ook in Nederland plaatsheeft. Niets voor niets toont de politieke situatie zoveel gelijkenissen met die bij de Oosterburen. Zowel de PvdA als de SPD hebben in de jaren negentig hun ideologische veren afgeschud en, in navolging van Tony Blairs New Labour, de middengroepen omarmd. Al deze partijen verkeren in een crisis. Ter linkerzijde weten SP en Die Linke met een klassieke sociaal-democratische koers de opnieuw groeiende arbeidersklasse aan zich te binden. Aangezien die arme onderkant volgens de verwachtingen blijvend groeit, zijn de electorale vooruitzichten voor de SP gunstig.
Daar komt bij dat de PvdA systematisch het sentiment van de geliefde middengroepen verkeerd heeft ingeschat. Deze mensen - onderwijzers, verplegers, et cetera - zouden zich afkeren van de sociaal-democratie als zij teveel moeten betalen voor de verzorgingsstaat. Ook volgens de huidige PvdA-leider Wouter Bos kan wat hij de 'onderklasse' noemt alleen geholpen worden 'als de middenklasse bereid blijft om de portemonnee te trekken'. Bezuinigingen op de publieke sector en lastenverlichting zouden daarom noodzakelijk zijn.
Dat blijkt anders te liggen. De middengroepen stemden bij de laatste verkiezingen in groten getale voor de SP. Uit enquêtes blijkt dat de belangrijkste motivatie van de SP-kiezers de belabberde toestand is van de gezondheidszorg en - in iets mindere mate - het onderwijs. Die sectoren zijn juist voor de middengroepen die hogerop willen van cruciaal belang.
Wat er in de nabije toekomst daarom ook gebeurt, de sociologische basis voor een partij links van de PvdA is blijvend. De Derde Weg is failliet. En de slag om de sociaal-democratie die het gevolg is van dit alles, zal de linkse politiek de komende jaren tekenen.

Links van links
Dat heeft iets teleurstellends. De mede in dit blad al jarenlang voorspelde opkomst van een 'links ter linkerzijde van links' is in heel Europa zichtbaar. Maar in de meeste landen is links van links nog steeds niet antikapitalistisch. En zo heel erg nieuw of anders is het ook niet. De ideologie van partijen als de SP en Die Linke heeft nog het meeste weg van die van de sociaal-democratie van de jaren zeventig. Dat is niet zo vreemd. Veel kiezers koesteren goede herinneringen aan die tijd. Zij hebben geen behoefte aan radicale experimenten. Ze willen simpelweg de verzorgingsstaat terug. Daar hebben zij ongetwijfeld een geïdealiseerd beeld van. Maar zolang die positieve verwachtingen niet door de praktijk gelogenstraft worden, is er weinig animo voor een in de ogen van deze mensen nóg radicaler alternatief.
Het verklaart waarom de huidige electorale ruk naar links niet samengaat met het opbloeien van de sociale bewegingen, zoals in het verleden gebruikelijk. Het betreft een passieve, nostalgische ruk naar links. En omdát er geen sterke sociale bewegingen zijn, zullen er ook niet snel nieuwe politieke eisen geformuleerd worden. Zonder die dynamiek kan de huidige verschuiving naar links moeilijk radicaliseren tot een antikapitalistisch alternatief.
De grote uitzondering op deze regel lijkt vooralsnog Frankrijk te zijn. De revolutionair-socialistische LCR was de enige kracht op links die niet als verliezer uit de recente verkiezingen kwam. Op dit moment neemt zij het initiatief tot de oprichting van een geheel nieuwe, brede antikapitalistische partij. Een van de redenen voor dit succes is dat de van oudsher sterke communistische partij PCF zich door haar steun aan een neoliberale regering ongeloofwaardig heeft gemaakt als alternatief op links. Dat een partij met een zo radicaal programma als de LCR wél in dit gat kan springen, toont tegelijkertijd aan dat de huidige situatie ook perspectieven kan bieden voor antikapitalisten.
In een land als Nederland, waar in de vorm van de huidige SP wél een geloofwaardig sociaal-democratisch alternatief is, heeft radicaal-links daarentegen grote problemen om mensen aan zich te binden. De weinig optimistische conclusie is dat dat voorlopig zo zal blijven. Er ontstaat pas weer een opening op het moment dat blijkt dat een sociaal-democratie als in de jaren zeventig geen werkbaar alternatief is in de huidige, geglobaliseerde economie. De vraag is wanneer dat gaat gebeuren. Er zijn grofweg twee mogelijkheden.
Centraal hierbij staat de geschiedenis van het neoliberalisme. Of beter: de start hiervan. Volgens sommigen kwamen in de jaren zeventig als gevolg van de sociaal-democratische politiek de winsten en daarmee het voortbestaan van het kapitalisme dusdanig onder druk te staan, dat het keynesianisme plaats móest maken voor het neoliberalisme. Als voorbeeld hiervan in Nederland wordt vaak de brief genoemd die een aantal topmannen van grote multinationals stuurde aan het kabinet Den Uyl. Daarin dreigden zij het land te verlaten als het regeringsbeleid niet zou worden gewijzigd.
Als de opkomst van het neoliberalisme pure noodzaak was, zal een sociaal-democratische politiek die het kapitalisme een menselijk gezicht wil geven ook nu niet getolereerd worden. Een sociaal-democratische regering rest dan slechts de keuze tussen zich aanpassen aan het neoliberalisme of regelrecht antikapitalistische maatregelen te nemen. Maar er zijn ook deskundigen die de opkomst van het neoliberalisme als een 'normale' vorm van verrechtsing zien. Die ontwikkeling kan dan uiteraard ook binnen het huidige systeem worden gekeerd. In dat geval zal de door de SP bepleite politiek veel minder vlug op grenzen stuiten. De noodzaak voor een radicaler alternatief zal dan niet snel gezien worden.

Voorbij de sociaal-democratie
Op dit punt komen het nieuwe en het oude bij elkaar. Zelfs als in de jaren zeventig het neoliberalisme geen noodzaak was maar een 'gewone' vorm van verrechtsing, wat zeer de vraag is, dan geldt dat niet voor onze tijd. In vergelijking met de jaren zeventig is het kapitalisme oneindig meer geglobaliseerd. Dat heeft grote gevolgen voor de krachtsverhoudingen tussen overheden en bedrijven. Zelfs bij een onschuldige discussie over de exorbitante topinkomens staan de managers al te stampvoeten en dreigen ze met vertrek.
Nooit waren de mogelijkheden voor afzonderlijke nationale staten om sociaal-democratisch beleid te voeren zo beperkt. Ook de SP zal, eenmaal in de regering, veel sneller botsen met de smalle marges die het moderne kapitalisme de politiek stelt.
Dan zal het antikapitalisme weer in beeld komen. Daarover kan om te beginnen nu al veel meer worden nagedacht binnen links. Zo zijn nieuwe, supranationale instituties die sterker staan tegenover het bedrijfsleven nodig. Internationale samenwerking tussen links is meer dan ooit geboden. En hoe voorkom je verder dat zodra een land kiest voor socialisme, al het kapitaal en de bedrijven in enkele seconden over de grens wegstromen?
Tot het moment dat deze ideeën nodig zijn in de praktijk, wanneer de sociaal-democratie op haar grenzen stuit, zullen antikapitalisten moeten worstelen met de paradox dat zij een nationale verzorgingsstaat en een sociaal-democratie verdedigen tegen aanvallen van rechts, terwijl zij diep van binnen hier niet in geloven. Dat is al met al geen aantrekkelijk vooruitzicht. Maar wel noodzakelijk. Het radicale Nieuwe waar intellectuelen als Badiou van dromen, zal niet uit de hemel vallen. Het nieuwe komt altijd voort uit het oude. De toekomst van links zal ontstaan in wisselwerking met de huidige praktijk. Met enkel afwachten is de communistische hypothese van gelijkheid en rechtvaardigheid nog nooit een stap dichterbij gekomen.

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren