De geprogrammeerde massamoord in de tweede wereldoorlog is een draaipunt in de West-Europese cultuur. Over de uniciteit van deze soort massamoord is veel geschreven. Wereldhistorisch staat zij helaas niet alleen. Wel voor de westerse cultuur, die hiermee haar eigen zelfverklaarde morele en ethische verhevenheid tot gifgas zag verdampen.

Het schrijven over verschrikkingen kent twee vormen; de technische historiografische en geromantiseerde getuigenisliteratuur. Een werkelijke beschrijving van de verschikkingen in de concentratiekampen als een soort verslag is menselijk niet mogelijk. Voor een auteur die zelf, of van zeer nabij, de verschrikkingen heeft meegemaakt is het schrijven van een kale kroniek ondoenlijk. Het is daarom ook dat de boeken van Maurice Ferares, een van de grondlegers van de naoorlogse trotskistische beweging, altijd verhalend zijn. Zijn ontroerende eerste boek: Violist in verzet dat zijn onderduik en politieke vormingsgeschiedenis beschrijft, komt nog het dichtst bij een dagboek.

Zijn twee boeken over de kampen en hun menselijke naweeën: Het Latrinecommando en Het Avondconcert, zijn in de beschrijving van alle gruwelijkheden toch vooral romans. Zo ook Ferares’ getuigenis van de georganiseerde en ook gewapende steun aan de Algerijnse bevrijdingsbeweging in de jaren vijftig. Zijn Moussebilines verhaalt een ware geschiedenis van gewapend verzet tegen de Franse kolonisator en de intensieve solidariteit daarmee door veel ook Hollandse kameraden. Een strijd waar hijzelf een belangrijke rol in speelde. Maar ook hier is het Ferares als deelnemer niet mogelijk om een keihard geschiedenisboek te schrijven. Het staat er allemaal vrijwel exact in, maar het is geromantiseerd.

In zijn laatste boek: De Wraak van een onderduiker, gaat Ferares een stap verder. Niet in de richting van geromantiseerde geschiedenis, maar juist in de richting van de roman als verklarend verhaal. Dit spannende boek is de geschiedenis van Jacob, een Joodse jongen, die langzaam de onderduik wordt ingedrukt. Zijn vader is een ploert die, weet hij zeker, de dood van zijn moeder op zijn geweten heeft, en hertrouwt is met een Duitse en zo de oorlog weet door te komen. Zijn beste niet-Joodse vriend Simon ziet geen kans hem te helpen; iets dat hem zwaar wordt aangerekend. Jacobs omzwervingen in en rond Amsterdam zijn bizar, maar helaas geheel in lijn met vele waar gebeurde verhalen. Na de oorlog gaat Jacob met zijn niet-Joodse vrouw Julia naar Palestina. Simon gaat voor de gezelligheid een paar maanden mee.

De geschiedenis tussen deze drie vrienden is de lijn van het verhaal. Het boek gaat echter vooral over de waanzin van de haat en hoe die politiek uitgebuit wordt door het zionisme. Semi-illegaal komt het gezelschap in Palestina aan, wat dan nog een Engels 'protectoraat' is. Onmiddellijk wordt zij opgevangen in een groep Joodse kolonisten die hen duidelijk te verstaan geven dat ze nu deel zijn van de strijd voor een onafhankelijke en zuiver Joodse staat. De haat van de onderduiker wordt omgebogen tot een fanatisme om gewapenderhand te strijden voor een zogenaamd veilige haven, een eigen 'Joods' land. Geen moordpartij op, of pesterij van, de lokale Palestijnse bevolking kan en mag vergeleken worden met de gruwelijkheden die de Joden in Europa zijn aangedaan.

De fictie van veiligheid door zomaar een eigen staat te stichten doet alle stoppen doorslaan. Van een zwaar getraumatiseerde verschoppeling wordt de hoofdpersoon een moordenaar in de handen van een nationalistische fantasie. Iets wat hij uiteindelijk ook niet aankan en hem vernietigt.

Het belang van dit boek ligt in de geslaagde poging om aan te geven hoe getraumatiseerde, oorspronkelijk gewone, mensen, in de handen van een ideologie die veiligheid, eigenwaarde en historische rechten claimt, zich tot dezelfde categorie monsters bekeert die hun leven hebben gemold. De Wraak van een onderduiker gaat over een Joodse jongen, maar het verhaal zou net zo goed kunnen gaan over een getraumatiseerde Palestijn (of van ieder ander onderdrukt volk) die door het bloed in zijn ogen tot terrorisme en waanzin doorslaat.

Maurice Ferares, 'De Wraak van een Onderduiker'. ABIGADOR 2012, 176 pagina’s. Bestellen via www.abigador.nl.