De klimaatopwarming is een tijdbom voor de volksgezondheid, waarvan de sterfgevallen als gevolg van hittegolven slechts het topje van de ijsberg zijn. En zoals altijd wordt de rekening nooit aan de verantwoordelijken gepresenteerd!

De klimaatramp is niet iets voor de toekomst, ze is er nu al. De zomer van 2026 levert hiervan het bewijs, met ongekende hittegolven in West-Europa. Sinds half juni zijn in de Europese Unie 540.000 hectare bos in rook opgegaan, zijn oogsten door de zon verschroeid en staan rivieren droog, waardoor kerncentrales gedwongen worden stilgelegd. In China hebben gigantische overstromingen plaatsgevonden, terwijl Tunesië, Cyprus en Algerije te maken hebben met ongekende droogtes en watertekorten.

Het smelten en instorten van gletsjers in Nepal heeft een tsunami van modder en ijs veroorzaakt, waarbij duizenden mensen om het leven zijn gekomen. De CO₂-voetafdruk in Nepal bedraagt 0,6 ton CO₂ per inwoner, ver verwijderd van de 8,2 ton van de Fransen en de 17 ton van de Amerikanen. Toch warmt het 'dak van de wereld' twee keer zo snel op als de rest van de planeet en dreigt het land, als gevolg van de klimaatopwarming, tegen 2050 minstens 7 procent van zijn bbp te verliezen, volgens de Wereldbank [1]. Degenen die niet zijn uitgenodigd voor het banket van het fossiele kapitalisme, betalen de rekening.

Maar de gevolgen van de klimaatopwarming voor de menselijke gezondheid reiken veel verder dan de slachtoffers van de hittegolf of de overstromingen in Nepal. Zozeer zelfs dat aan de vooravond van de COP26, in een historisch en veelbesproken hoofdartikel dat gelijktijdig door 233 internationale medische tijdschriften werd gepubliceerd, het prestigieuze British Medical Journal de opwarming van de aarde en het falen van de wereldleiders om de temperatuurstijging onder de 1,5 °C te houden, bestempelde als de grootste bedreiging voor de wereldwijde volksgezondheid.

'Wie had dat kunnen voorspellen?' zeggen Macron, de Franse president, en de belangrijkste leiders van het mondiale kapitalisme. Toch publiceert het medische tijdschrift The Lancet, naar het voorbeeld van het IPCC, sinds 2015 jaar na jaar de kerncijfers over de verslechtering – als gevolg van het klimaat – van de belangrijkste indicatoren voor de wereldgezondheid, in The Lancet Countdown, de aftelling over de wereldgezondheid en de opwarming van de aarde. Dat is het resultaat van het werk van honderden onderzoekers, 71 universitaire instellingen en VN-agentschappen, waaronder de WHO.

Al twee eeuwen lang verbrandt een sociale klasse fossiele brandstoffen om ze om te zetten in waarde. Dat is de motor van het kapitalisme. En ondanks alle waarschuwingen is ze vastbesloten om daarmee door te gaan!

Hittegolven, hoeveel doden? Kapitaal, hoeveel winst?

Het is nog te vroeg om te weten hoeveel doden de hittegolven van deze zomer hebben geëist. Maar ter herinnering: de studie 'Canicule' bracht het dodental van de hittegolf van 2003 op bijna 20.000 in Frankrijk en 70.000 in heel Europa [2]. En de onderzoekers hebben geen 'inhaaleffect' in de sterftecijfers waargenomen: die slachtoffers zouden niet enkele weken later zijn overleden als de hittegolf niet had plaatsgevonden!

De hitte legt sociale ongelijkheden bloot: de dichtstbevolkte, armste en minst begroeide wijken van Parijs zijn de wijken waar de hittegerelateerde sterfte het hoogst was, met nachttemperaturen die soms 5 tot 8 graden hoger lagen dan die in de groene buitenwijken. Wonen op zolder, geen ventilator kunnen betalen, in de bouw werken of alleen leven van de uitkering voor gehandicapte volwassenen en antidepressiva gebruiken, is erg schadelijk voor de gezondheid!

Volgens het rapport van 2024 van de Lancet Countdown is de hittegerelateerde sterfte sinds de jaren negentig met 63 procent gestegen, tot een jaarlijks gemiddelde van 546.000 sterfgevallen tussen 2012 en 2021. Een cijfer dat al verouderd is, zeker sinds de hittegolf van 2026, en dat nog verder zal stijgen door de cumulatieve effecten van een steeds ernstiger wordende klimaatopwarming en een historische El Niño.

De rook van het kapitaal en zijn megabranden…

De klimaatverandering zorgt voor een toename van megabranden, die CO₂, fijnstof, vluchtige organische stoffen en stikstofoxiden vrijgeven. Ze bevordert ook de vorming van troposferisch ozon [3], een krachtig broeikasgas en agressieve vervuiler die astma, bronchitis en emfyseem verergert [4] en de landbouwopbrengsten doet dalen. Al die factoren versterken elkaar, tot groot onheil voor onze longen, en komen nog eens bovenop de chronische landbouwverbrandingen in Sub-Sahara-Afrika en Zuidoost-Azië!

Alleen al de blootstelling aan rook en fijne deeltjes PM2,5 van bosbranden – die nauw verband houden met de opwarming van de aarde – zou in 2024 ongeveer 154.000 sterfgevallen hebben veroorzaakt. Die sterfgevallen zijn het gevolg van een toename van sterfte door hart- en vaatziekten, beroertes en aandoeningen van de luchtwegen… En, hoewel de verbanden minder duidelijk zijn, ook door verergering van diabetes, nierziekten en neurologische aandoeningen. Samen zouden bosbranden, landbouwverbranding en vegetatiebranden verantwoordelijk kunnen zijn voor bijna 1,53 miljoen doden, volgens een studie in The Lancet [5].

Zelfs in Europa hebben vochtigere en koelere regio’s, zoals België en Duitsland, hun records voor megabranden verbroken. Canada en Siberië kampen met gigantische, onbeheersbare branden in de boreale bossen, het grootste biotoop ter wereld, waardoor kolossale hoeveelheden CO₂ vrijkomen. Ze verminderen ook de sneeuw- of ijsbedekking, verlagen de reflectie van de bodem en bevorderen een grotere opname van zonnestraling. Ze maken de permafrost [6] nog kwetsbaarder, die op zichzelf 2,8 keer meer CO₂ opslaat dan er in de atmosfeer zit. Een tijdbom.

Het ontdooien van de permafrost kan ook bacteriën en virussen vrijlaten die al duizenden jaren opgesloten zitten. En hoe dieper ze zitten, hoe ouder ze zijn. In 2016 veroorzaakte dat al een anthrax-epidemie onder rendieren in Siberië, waarbij een kind het leven liet. Dat is een opkomend gezondheidsrisico dat de plannen van Trump om Groenland te annexeren – om daar diep in de grond te zoeken naar de strategische metalen die nodig zijn voor de kapitalistische groei – nog zorgwekkender maakt, met het risico dat de mensheid wordt blootgesteld aan nieuwe ziekteverwekkers.

De Lancet Countdown schat bovendien dat, naast de opwarming van de aarde, het uitblijven van een transitie naar schone energiebronnen in 2022 ook heeft geleid tot 2,5 miljoen sterfgevallen als gevolg van luchtvervuiling buitenshuis door fossiele brandstoffen, met name door PM2,5. Daarvan zijn bijna een miljoen sterfgevallen te wijten aan steenkool en bijna 1,5 miljoen aan aardolie (voornamelijk via het vervoer) en aardgas, waarvan de verbranding eveneens fijne deeltjes vrijgeeft die verantwoordelijk zijn voor hart- en vaatziekten, beroertes, longkanker en chronische aandoeningen van de luchtwegen.

Er is vooruitgang geboekt wat betreft het aantal sterfgevallen als gevolg van luchtvervuiling buitenshuis door fossiele brandstoffen. Dat aantal is sinds 2010 met 5,8 procent gedaald, waardoor jaarlijks 160.000 sterfgevallen zijn voorkomen en gezondere en duurzamere banen zijn gecreëerd. Die vooruitgang kwam echter vooral ten goede aan de ontwikkelde kapitalistische landen. Tussen 2010 en 2022 was er in Frankrijk jaarlijks een daling van ongeveer 28 sterfgevallen per 100.000 inwoners, tegenover 3 extra sterfgevallen in Brazilië of Cambodja en 21 extra in India, waar het aantal sterfgevallen als gevolg van vervuiling sinds 2010 met 38 procent is gestegen.

De liberale globalisering heeft India en China veranderd in fabrieken, maar ook in de schoorsteen van de wereld. Elke hoest die in Parijs wordt voorkomen, is simpelweg verplaatst naar Mumbai, omdat de behandeling daar goedkoper is, waarmee de kaart van het geglobaliseerde kapitalisme wordt getekend. Het goede nieuws is niet voor iedereen!

De broedplaats van pandemieën en infectieziekten

De opwarming van de aarde werkt nooit op zichzelf, maar bevordert de ecologische omstandigheden voor de overdracht en het overschrijden van soortbarrières door talrijke ziekteverwekkers, terwijl tegelijkertijd de gebieden waar dat plaatsvindt, worden uitgebreid. De grote pandemieën – de Spaanse griep, HIV, SARS, ebola of Covid – zijn allemaal ontstaan uit hetzelfde mechanisme: het overschrijden van soortbarrières, mogelijk gemaakt door de gedwongen toenadering tussen de wilde natuur en de mens. Het tempo van de pandemieën neemt toe, naarmate het kapitaal het tempo van de versnippering van het landschap [7] en de ontbossing voor hout, palmolie-monocultuur of bloeddiamanten, intensieve veeteelt en ongebreidelde verstedelijking bevordert in gebieden die door de volksgezondheid worden vergeten en bevolkingsgroepen in voedselonzekerheid brengt en de handel in wilde dieren aanwakkert.

Elke kaalgekapte hectare verkleint de afstand tussen een sluimerend virus en zijn toekomstige menselijke slachtoffer. De toonaangevende Georgetown-studie [8] verwacht tegen 2070 minstens 15.000 virale overdrachten tussen soorten, in een scenario met een temperatuurstijging van +2 °C. Vleermuizen, die zich veel verplaatsen en drager zijn van talrijke virussen, spelen hierbij een centrale rol.

Dengue, al eeuwenlang bekend, is sinds de jaren 1950 explosief toegenomen. Door de overlapping van de verspreidingsgebieden van de vier dengue-types met de bevolkingsverplaatsingen tijdens de Tweede Wereldoorlog en de snelle verstedelijking is er zelfs een nieuwe, hemorragische vorm van dengue ontstaan op de Filippijnen, in Thailand en vervolgens wereldwijd, die jaarlijks tussen de 10.000 en 20.000 doden eist.

De opwarming van het klimaat verkort bovendien de ontwikkelingscyclus van de muggen en versnelt de vermenigvuldiging van de virussen in hun lichaam. Elke zomer neemt de lokale overdracht in Europa toe, omdat de temperatuur- en vochtigheidsomstandigheden sinds de jaren vijftig ongeveer 50 procent gunstiger zijn geworden voor de tijgermug, die de vector is. Deze klimaatgerelateerde overdraagbaarheid, waarmee het klimaatgerelateerde deel van het risico kan worden geïsoleerd, is ook met 13,9 procent toegenomen voor malaria veroorzaakt door Plasmodium falciparum. Dat komt neer op bijna 300 miljoen gevallen en ongeveer 610.000 sterfgevallen in 2024 [9], vooral in Afrika en het aantal getroffen gebieden is met 17,1 procent toegenomen, met name in de opwarmende hoogvlakten van de Andes en Oost-Afrika.

In China is het risico op infectieuze diarree als gevolg van extreme neerslag sinds de periode 1986-2005 met 3,0 procent toegenomen. Uit de Mora-studie [10] is gebleken dat 58 procent van de bekende infectieziekten bij de mens kan worden verergerd door ten minste één klimaatrisico: hitte, droogte, overstromingen of stormen. De natuur neemt wraak op een wereld waarin ecosystemen slechts winstbronnen zijn om uit te buiten!

Voedselonzekerheid

In vergelijking met de periode 1981-2010 hebben een extra 123,7 miljoen mensen te maken met matige of ernstige voedselonzekerheid als gevolg van een toename van droogtes en hittegolven, watertekorten en overstromingen, die de landbouwopbrengsten doen dalen. Dat is een dubbele klap, aangezien de stijging van de CO₂-concentratie ook de voedingswaarde en het gehalte aan eiwitten en mineralen (ijzer, zink) van de belangrijkste graansoorten, zoals tarwe en rijst, vermindert. Voedingsmiddelen bevatten meer calorieën, maar zijn minder voedzaam.

Daarnaast werken tekorten op de wereldmarkt van de agro-industrie speculatie en prijsstijgingen in de hand, waardoor de allerarmsten geen toegang meer hebben tot kwalitatief hoogwaardig voedsel, hun immuunsysteem verzwakt raakt, epidemieën, geweld, plattelandsvlucht, migratie en armoede de solidariteit vernietigen, vroege huwelijken en het uit school halen van meisjes in de hand werken… Voedselonzekerheid is een centraal aspect van de dynamiek van de klimaatopwarming.

Biodiversiteit, onze gezondheids- en voedselzekerheid

De klimaatopwarming heeft een versterkend effect op de belangrijkste factoren die verantwoordelijk zijn voor de ineenstorting van de biodiversiteit: de vernietiging van leefgebieden door kapitalistische ontbossing en verstedelijking, overbevissing door fabrieksschepen, de genetische verarming van gewassen en de fabrieksboerderijen van de agro-industrie, de vervuiling door een industrie die vooral op winst gericht is en de introductie van invasieve soorten. Onze voedselzekerheid hangt hiervan af: bestuiving, verslechtering van de bodemkwaliteit en waterfiltratie…

De opwarming van de lucht bevordert de opwarming, verzuring en zuurstofverarming van de oceanen. Die verschijnselen ontdoen de zee van haar koralen, die een essentiële voedselbron vormen en de kusten tegen de golven beschermen. Ze bevorderen de achteruitgang en migratie van talrijke vissoorten. Het Nexus-rapport van het IPBES (Intergouvernementeel Wetenschappelijk en Beleidsplatform voor Biodiversiteit en Ecosysteemdiensten) [11] onderschrijft, samen met de WHO en het IPCC, het idee dat de gezondheid van ecosystemen, dieren en mensen onderling verbonden is. Dat is de ‘One Health’-benadering, één gezondheid.

In een omgeving met een rijke biodiversiteit ‘verdwijnen’ ziekteverwekkers voor mensen en dieren door een verdunningseffect, terwijl de afname van de biodiversiteit opportunistische ziekteverwekkers en het overschrijden van soortbarrières in de hand werkt. In de Verenigde Staten bijvoorbeeld, in een door verstedelijking gefragmenteerde omgeving, komen teken vooral in contact met witvoetmuizen, die de bacterie die de ziekte van Lyme veroorzaakt, zeer goed herbergen en aan teken doorgeven. In een rijkere omgeving komen ze ook opossums of eekhoorns tegen, die de bacterie slecht doorgeven en de teken zelfs verzorgen. In dat geval neemt de besmetting van teken af, en daarmee ook het risico voor mensen. De vernietiging van ecosystemen zorgt ervoor dat opgeslagen CO₂ vrijkomt en verarmt de biodiversiteit, die de belangrijkste bron is van therapeutische moleculen, zowel van vroeger (aspirine, penicilline…) als van de toekomst!

Astma, allergieën… het kapitalisme dat ons verstikt!

30 procent van de wereldbevolking lijdt vandaag de dag aan allergieën, tegenover slechts 4 procent aan het einde van de jaren zestig. 363 miljoen mensen hebben astma, waaronder 100 tot 125 miljoen kinderen, met als gevolg 442.000 sterfgevallen (cijfers van de WHO voor 2023). In de rijke landen stagneert het aantal astmapatiënten onder volwassenen en blijft het bij kinderen toenemen, maar in Azië, Latijns-Amerika en Afrika – waar het kapitalisme zijn vervuiling naartoe verplaatst – stijgt het aantal gevallen nog steeds sterk.

De toename van allergieën en astma lijkt het gevolg te zijn van een combinatie van verschillende factoren die elkaar versterken: het verlies aan biodiversiteit van de huid-, darm- en luchtwegmicrobiota waaraan we in onze vroege kinderjaren worden blootgesteld, maar ook diverse vormen van vervuiling, met name tijdens de zwangerschap en de vroege kinderjaren, zoals luchtvervuiling, huishoudelijke vervuiling, tabaksrook, slechte ventilatie van woningen, verstedelijking en verkeersvervuiling als gevolg van de keuze voor volledig individueel autogebruik.

Maar de klimaatopwarming zorgt ook voor een vroeger beginnend pollenseizoen en een langer en intenser pollenseizoen, terwijl de stijging van de CO₂-concentratie zorgt voor een hogere concentratie aan allergieveroorzakende eiwitten en kleinere pollenpartikels, die bovendien worden gefragmenteerd door vervuiling, fijnstof en ozon, waardoor ze dieper in de kleine luchtwegen doordringen. Elke teug schone lucht die behouden had moeten blijven, had een prijs, die het kapitalisme weigerde te betalen.

De hitte doodt niet alleen lichamen: fossiel kapitaal en psychische instorting!

De hitte verhoogt de psychische vermoeidheid, leidt tot meer gewelddadige uitbarstingen zoals sprongen uit het raam of het gebruik van vuurwapens en versterkt de bijwerkingen van psychotrope, antipsychotische en anti-epileptische medicijnen, door een verstoring van de lithiumspiegel of door uitdroging bij bipolaire stoornissen. In geval van hyperthermie verhogen die medicijnen het risico op overlijden. Een toename van de seizoensgebonden temperatuur met slechts één standaardafwijking (van enkele tienden van een graad tot meer dan één graad, afhankelijk van de regio) verhoogt het geweld tussen personen met 4 procent, vooral bij ouderen of sociaal geïsoleerden, zoals daklozen, en het geweld tussen groepen (oorlogen, rellen, burgeroorlogen, enzovoort) met 14 procent, volgens een studie uit 2013 van de universiteiten van Berkeley en Princeton [12]. Bij extreme hitte blijven patiënten thuis opgesloten, vallen ze minder op en ontsnappen ze gemakkelijker aan de zorg van hun omgeving en zorgverleners.

De eco-angst is in Frankrijk in twee jaar tijd met 20 procent gestegen, mede door de hittegolven van deze zomer, met name onder 15- tot 24-jarigen, volgens het Observatoire de l’éco-anxiété. Hoewel er nog steeds discussie bestaat over de angstschalen, geeft het genoemde cijfer – 15 miljoen mensen met eco-angst in Frankrijk, en 1,1 miljoen extra mensen in de categorie ernstige angst – een idee van de omvang van het probleem.

Covid-19 had de ingrijpende trends in onze liberale samenleving al versterkt: sociaal isolement, opsluiting in sociale media, steeds hogere eisen op het gebied van concurrentie en prestaties op school of qua imago, met name voor jonge vrouwen, onzekerheid en een toekomst die wordt gekenmerkt door crises en oorlogen. De eco-angst als gevolg van de klimaatopwarming verergert die trends nog verder. Hoewel die cijfers psychische decompensaties kunnen verbergen, moet de belangrijkste oorzaak van die reactieve angst worden gezocht in een tweeledige benadering, die meer te maken heeft met de biosociologie dan met de psychiatrie en de pathologie: de mishandeling van het lichaam door hitte, het sociale leed als gevolg van de passiviteit tegenover de klimaatverandering en soms het schuldgevoel omdat men niets kan doen tegen de passiviteit van het kapitaal.

Dat leidt tot gewelddadiger gedrag bij jonge mannen en tot vaker voorkomende zelfmoorden, zelfverminkingen en eetstoornissen bij jonge vrouwen. We worden geconfronteerd met twee klinische vormen van dezelfde, zeer politieke diagnose: het extractivistische kapitalisme en de klimaat-inactiviteit van de overheid brengen lijden toe aan lichaam en psyche, in een epidemie van helderheid die pijn doet, zolang die zich niet omzet in een beweging van collectieve hoop.

Bangladesh: de verweven dynamieken van een land dat ten onder gaat

Bangladesh is een vlak deltaland, gelegen tussen de grote, ijskoude rivieren uit de Himalaya waar de gletsjers in hoog tempo smelten en de Golf van Bengalen, waarvan het waterpeil stijgt. Het is een land dat wordt geteisterd door overstromingen als gevolg van de moesson en El Niño. Het is een van de dichtstbevolkte landen ter wereld, met 175 miljoen inwoners, oftewel 1.300 inwoners per km². Sinds de Groene Revolutie hebben het IMF en de Wereldbank het land gedwongen zich te specialiseren in de rijstteelt.

Bij een stijging van de nachttemperatuur daalt de rijstproductiviteit met meer dan 10 procent. Door de stijgende zeespiegel dringt zout water overal door, tot wel 100 km landinwaarts, waardoor de rijstoogst nog verder afneemt. Nu al daalt de landbouwproductie met 12 procent als gevolg van de opwarming, terwijl 20 procent van de kindersterfte te wijten is aan de verzilting van zoet water. Het land dreigt tegen 2050 11 tot 17 procent van zijn landbouwgrond te verliezen, met 13 tot 22 miljoen ontheemden tot gevolg. Vrouwen moeten steeds verder weg zoeken naar zoet water.

De plattelandsvlucht en de armoede nemen toe, de volksgezondheid wordt bedreigd door verzilting (die leidt tot hoge bloeddruk, hart- en nierfalen…) en dalende inkomens, evenals de gezondheid van vee dat een deel van de eiwitten levert. Geconfronteerd met de rijstcrisis richten boeren zich op de kweek van garnalen voor de export en vullen ze bassins met zout water, wat de verzilting van het water en de waterputten nog verder versterkt! De Golf van Bengalen is een van de bronnen van cholera-epidemieën, een ziekte die verband houdt met afvalwater. Door de overstromingen lopen de latrines over en raken de weinige overgebleven waterbronnen, waar de ontheemde en verzwakte bevolkingsgroepen zich verzamelen, vervuild.

Sinds de jaren 1970 zijn er, om tegemoet te komen aan de toegenomen waterbehoefte van de rijstmonocultuur en om cholera te bestrijden, met hulp van ngo’s en de regering tienduizenden putten geslagen. Al in de jaren 1990 hebben wetenschappers vastgesteld dat de putten – vandaag de dag voor meer dan de helft – verontreinigd zijn met arseen, waarvan chronische vergiftiging leidt tot vermoeidheid, nachtblindheid, hartziekten, huid-, long-, lever- en alvleesklierkanker, diarree, neurologische aandoeningen… Het verband met de opwarming van de aarde is een lange keten. Sedimentgesteente uit de Himalaya levert onoplosbaar arseen. Om overstromingen (door smeltend ijs en stijgende zeespiegel) tegen te gaan, worden overal bassins gegraven om huizen en dorpen hoger te leggen. In deze bassins zorgen organisch materiaal en bacteriën ervoor dat het arseen oplost, waarna het in de ondiepe waterputten terechtkomt. Een op de vijf sterfgevallen in de verontreinigde gebieden in Bangladesh zou te wijten zijn aan arseen.

De opwarming van de aarde is ook verantwoordelijk voor een toename in aantal en intensiteit van cyclonen, met als gevolg bijzonder verwoestende overstromingen in dit vlakke land. Er is dringend behoefte aan een wereldwijd beleid ter bestrijding van de opwarming van de aarde, maar ook aan een doeltreffend overheidsbeleid ter preventie van de gevolgen van de opwarming. Hoewel de cycloon Bhola in 1970 ongeveer 300.000 doden eiste, hebben vroegtijdige waarschuwingen, schuilplaatsen, dijken en vrijwilligers uit de gemeenschap ervoor gezorgd dat het aantal cycloongerelateerde doden sindsdien volgens de Wereldbank met een factor 100 is gedaald. Dat staat in schril contrast met het gebrek aan aanpassingsmaatregelen in een buurland als Myanmar, waar de cycloon Nargis in 2008 140.000 doden eiste.

Enerzijds zorgen in Bangladesh het maatschappelijk middenveld, de Rode Halve Maan en machtige vakbonden, met name van boeren, voor een beleid van overheidsinvesteringen en preventie, dat grotendeels steunt op sociale hulp ter plaatse door vrijwilligers uit de gemeenschap en anderzijds in Myanmar blokkeert een militaire dictatuur de informatievoorziening en de internationale humanitaire hulp, wat de hulp vanuit de gemeenschap (artsen, priesters, boeren…) veel moeilijker en veel minder doeltreffend maakt, hoewel die hulp destijds tijdens Nargis een belangrijke rol speelde op het vlak van solidariteit, tegenover een falende militaire staat. Het is niet alleen de kracht van de wind die het aantal doden bepaalt, maar ook de mobilisatie van de bevolking en de gemeenschap.

Vrouwen, de eerste slachtoffers van het klimaatpatriarchaat

De stijgende temperaturen vergroten het risico op huiselijk geweld, vroege huwelijken vóór de leeftijd van 14 jaar en een daling van het inkomen van vrouwen, zoals Global Environmental Change benadrukt in een studie die in november 2020 verscheen. Het is niet de natuur die wreed is tegen vrouwen, maar wel degelijk een patriarchale wereld. Hen wordt land en krediet ontzegd, ze worden geslagen als de wereld onleefbaar wordt, terwijl jonge meisjes een extra mond worden om te voeden die snel uitgehuwelijkt moet worden. Voor elke extra graad constateert JAMA Psychiatry van juni 2023 een stijging van 6,3 procent in huiselijk, fysiek en seksueel geweld, in een vervolgonderzoek onder 190.000 vrouwen uit India, Pakistan en Nepal. Een cijfer dat in India zelfs oploopt tot 8 procent voor fysiek geweld. Volgens de Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties neemt de inkomenskloof tussen vrouwen en mannen op het platteland met 34 procent toe bij elke extra graad.

In 2010 bleek uit een Californisch onderzoek [13] dat een gemiddelde stijging van 5,6 °C het risico op een vroeggeboorte met 8,6 procent deed toenemen. Die stijging werd bevestigd door het Sepages-onderzoek onder 700 zwangere vrouwen in Grenoble, dat vooral plotselinge temperatuurschommelingen, zoals hittegolven, als oorzaak aanwijst.

Het kapitaal verbrandt de planeet, de volkeren moeten het blussen!

Het aftellen van The Lancet was bedoeld om alarm te slaan bij het overschrijden van de drempel van 1,5 °C, die binnenkort zal worden overschreden. Hoewel de diagnose juist is, is de gehoopte oplossing verkeerd: het kapitaal aanzetten om zijn uitstoot te beperken omdat de rekening te hoog zou uitvallen. Hierbij wordt namelijk vergeten dat het kapitaal de verliezen socialiseert en de winsten privatiseert. De rijkste 1 procent stoot evenveel CO₂ uit als de 5,1 miljard armste mensen [14]. De 100 grootste fossiele energiebedrijven, gestimuleerd door bankinvesteringen, hebben al toezeggingen gedaan voor een productie die drie keer zo groot is als wat verenigbaar is met 1,5 °C. Maar de rekening wordt gepresenteerd aan de armsten en kwetsbaarsten, aan vrouwen, inheemse volkeren en kleine eilandstaten.

Misschien bevinden we ons op een keerpunt. De welvaartsziekten, kanker – waarvan het aantal gevallen bij mensen onder de 50 jaar sinds 1990 met 80 procent is gestegen [15] – en sterfte door hart- en vaatziekten, in combinatie met de opwarming van de aarde, keren de trend van de stijgende levensverwachting van de afgelopen halve eeuw om, met een gemiddelde toename van 3,5 maand per jaar. Maar achter dat gemiddelde gaan alle ongelijkheden in de wereld schuil. In Frankrijk daalt de levensverwachting van de armste 5 procent, terwijl die bij de rijkste 5 procent blijft stijgen. Er is een verschil van 13 jaar bij mannen en 8 jaar bij vrouwen, dus een verschil van maximaal 17 jaar tussen een rijke vrouw en een arme man [16]. De rijken hopen zich af te scheiden in een wereld van ongelijkheid die in brand staat.

Systemen die broeikasgassen uitstoten, stoten ook vervuilende stoffen uit, veroorzaken pandemieën, bedreigen de voedselzekerheid, leiden tot ontbossing en veroorzaken de ineenstorting van de biodiversiteit. Sociale en klimaatrechtvaardigheid, gebaseerd op economische krimp, de onteigening van het kapitalisme en de wereldwijde verdeling van rijkdom, zou geen opoffering zijn, maar de belofte van een betere gezondheid voor iedereen, van een leven in harmonie met de natuur en de mensheid.

In een wereld die de voorkeur geeft aan bommen, imperialistische of genocidale oorlogen boven ziekenhuizen, het klimaat ontkent, de internationale solidariteit op gezondheidsgebied ontmantelt, land en water inpikt, de Europese Green Deal afwijst en de woede afleidt naar buitenlanders of milieuactivisten, biedt de revolutie van de flamingo’s die Albanië overspoelt een sprankje hoop [17]: de verdediging van een beschermd natuurgebied dat door de familie Trump is ingepikt, leidt tot de ontmaskering van een corrupte macht en tot een democratische eis. Een beweging gedragen door de uitgebuitenen, de enige kracht die nooit op toestemming van het kapitaal wacht om in actie te komen.

Noten

1. Nepal Country Climate and Development Report, Kathmandu, 15 september 2022.

2. Robine et al., Comptes Rendus Biologies, 2008.

3. De troposfeer is de eerste en laagste laag van de aardatmosfeer, gelegen tussen het aardoppervlak en de stratosfeer. De bovengrens ervan, de tropopauze, bevindt zich op een hoogte van ongeveer 8 tot 15 kilometer, afhankelijk van de breedtegraad en het seizoen.

4. Emfyseem is een longziekte die wordt gekenmerkt door een geleidelijke en onomkeerbare afbraak van de longblaasjes. Op termijn kan dat leiden tot ernstige long- en hartproblemen.

5. Chen et al., 'Global mortality burden of landscape fire smoke', The Lancet, november 2024.

6. Permafrost is het deel van een cryosol dat permanent bevroren is, gedurende ten minste twee jaar, en daardoor ondoordringbaar is. Die bodem bestaat uit stenen en aarde die door bevroren water aan elkaar zijn vastgezet.

7. Versnippering verwijst naar de verspreide vestiging van huizen, gebouwen of infrastructuur in landelijke of natuurlijke gebieden, zonder alomvattend stedenbouwkundig plan en zonder aansluiting op al bebouwde gebieden.

8. Carlson, Albery et al., 'Climate change increases cross-species viral transmission risk', Nature, 28 april 2022.

9. WHO, World Malaria Report 2025, 4 december 2025.

10. Mora et al., 'Over half of known human pathogenic diseases can be aggravated by climate change', Nature Climate Change, augustus 2022.

11. December 2024.

12. Meta-analyse van Solomon Hsiang, Marshall Burke en Edward Miguel, Science, 2013.

13. Basu, Malig en Ostro, American Journal of Epidemiology, 2010.

14. Climate Equality: A Planet for the 99 procent, Oxfam, november 2023.

15. Zhao et al., BMJ Oncology, september 2023.

16. Insee Première, 'L'espérance de vie par niveau de vie'.

17. Gerhard Klas, 'Trois mois de manifestations de masse : à qui appartient l’Albanie?', Inprecor, 16 augustus 2026.

Fontein in de Lustgarten in Berlijn, Duitsland, tijdens de hittegolf van juni 2026. © Roy Zuo / CC BY-SA 4.0.

Frank Prouhet is arts en activist bij de vakbond voor algemene geneeskunde (SMG) en de Nouveau Parti Anticapitaliste – l’Anticapitaliste.

NPA – l’Anticapitaliste is de zusterorganisatie van RoodGroene Antikapitalisten in Frankrijk.

Dit artikel stond op inprecor. Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos.