Borderless

13 October 2019

Belastingparadijs Nederland, het (ont)duikgedrag van Dijsselbloem

Door de ‘coco-gate’-affaire staat ons land er niet mooi op. Het ministerie van Financiën liet banken meeschrijven aan een wet over fiscale richtlijnen en hield dat onder de pet. Brussel is het Nederlandse gedoe omwille van belastingvoordelen voor multinationals zat. ‘Dijsselbloem handelt alleen ten gunste van belastingdumping.’

Als banken wetteksten van de regering naar hun hand zetten, wie is er dan het meest bedenkelijk bezig: degene die het doet of degene die het laat gebeuren? Strikt genomen zou je kunnen stellen dat de banken gek zouden zijn als ze die invloed zouden laten schieten, hoe verwerpelijk het in morele zin ook mag zijn. Maar dan de regering. Hoe geloofwaardig en houdbaar is die, als zij brisante stukken laat corrigeren door de financiële sector? Die vraag is aan de orde in wat inmiddels genoemd wordt ‘coco-gate’ (zie kader); een geheimzinnige affaire die het toch al weinig vleiende beeld van Nederland als belastingparadijs nog verder versterkt. Vorige maand kwam aan het licht dat minister Dijsselbloem van Financiën rond juni 2014 drie grote Nederlandse banken liet meeschrijven aan de tekst van een wet die hen een miljoenenzwaar belastingvoordeel op zou leveren. De kneep zat ’m daarbij in hoe dat voordeel werd benoemd. Want als het alleen voor de banken en niet voor andere sectoren zou gelden, zou de Europese Commissie het als ongeoorloofde staatssteun kunnen zien en dan zou het hele feest niet doorgaan. Naar verluidt was het ministerie van Financiën op de hoogte van dat risico en zou Dijsselbloem daarop met onder meer ING overleg hebben gehad. Waarna uiteindelijk een formulering zou zijn gevonden die ermee door kon. ‘Het heeft er alle schijn van dat men in Brussel vooral geen slapende honden wakker wilde maken’, zegt SP-Tweede Kamerlid Arnold Merkies. Hij gelooft derhalve weinig van de lezing dat het louter om een technisch advies van de kant van de banken gaat, zoals minister Dijsselbloem zich haastte te zeggen toen de zaak vorige maand in de openbaarheid kwam. ‘Het is in mijn ogen een bewust strategisch advies en het ziet ernaar uit dat daarover tussen ING en het ministerie een complete correspondentie heeft plaatsgevonden. Als je als kabinet dáár de banken al in mee laat doen, dan vind ik dat wel heel erg ver gaan. Dan kan Dijsselbloem zeggen dat dat gebruikelijk is. Ik vind het in ieder geval niét normaal’, aldus Merkies.

Ongeoorloofd

De bewuste wet ging in 2014 door de Kamer, maar van de inmenging van de banken wist het parlement niets. Ook de twijfel bij Financiën over de vraag of er sprake is van staatssteun was onbekend bij de Kamerleden. Dijsselbloem meldde vorige maand dat er ‘informele contacten’ met de Europese Commissie over dat onderwerp waren geweest. Maar ook daarvan was de Kamer niet op de hoogte. En dat diezelfde Europese Commissie ‘kritische kanttekeningen’ had geplaatst bij een fiscale regeling voor uitsluitend banken, wist de Kamer evenmin. Dit terwijl het gebruikelijk, zo niet verplicht is dat in geval van vermoedens van ongeoorloofde staatssteun samen met Brussel opgetrokken wordt. En dat is heel iets anders dan ‘informele contacten’...

Merkies: ‘Die vermoedens waren er dus wel degelijk. Daarover had intensief contact moeten plaatsvinden met de Europese Commissie en dat is niet gebeurd. Nu ben je afhankelijk van de vraag hoe hard Brussel het wil gaan spelen.’

En dat Brussel steeds kritischer wordt, mag blijken uit het optreden rondom de belastingdeal die Nederland met de Amerikaanse koffieketen Starbucks trof. Vlak voordat coco-gate minister Dijsselbloem in een lastig parket bracht, tikte de Europese Commissie ons land op de vingers. Het fiscale voordeel van minstens twintig miljoen euro dat de Nederlandse belastingdienst aan Starbucks gunde, beschouwt Brussel als ongeoorloofde staatssteun en dus concurrentievervalsing. Starbucks moet nu terugbetalen en Nederland moet berekenen hoeveel precies. Het kabinet bracht bij monde van staatssecretaris van Financiën Wiebes niet meer uit dan ‘verbaasd’ te zijn over dat oordeel en kondigde nader onderzoek aan.

Maar voor de Duitse Europarlementariër Sven Giegold hoeft dat niet meer. Giegold, lid van de Europese fractie van de Groenen, noemt Nederland binnen Europa ‘het grootste belastingparadijs’ en houdt ons land verantwoordelijk voor ‘ontoelaatbare belastingdumping’. Dat laatste geschiedt onder meer via de zogenaamde ‘innovatiebox’. Dit instrument werd ooit bedacht om innovatie en onderzoek in het bedrijfsleven door middel van fiscale voordelen te stimuleren. Vooral Nederland, Luxemburg en België bleken de innovatiebox ter hand te nemen. Om daadwerkelijk innovatie en onderzoek naar een hoger plan te tillen? Om werkgelegenheid binnen te hengelen? Naar het zich laat aanzien waren dat maar bijzaken. Wat vaststaat, is dat bijvoorbeeld Starbucks royalty’s voor een koffiebrandmethode betaalde aan een aan de koffieketen verbonden Britse firma. In lijn met een afspraak met de Nederlandse belastingdienst mocht Starbucks die royalty’s van de in Nederland geboekte winst aftrekken. Zodat die winst beduidend lager uitviel en de belasting dus ook. Luxemburg raakte al eerder in opspraak door soortgelijke belastingafspraken met Amazon en Fiat. Een en ander wekt de indruk dat er sprake is van een soort geheim Benelux-belastingpact. Sven Giegold: ‘Of dat officieel bestaat weet ik niet. Maar ik ken de protocollen en op basis daarvan concludeer ik, dat de Benelux-landen gemeenschappelijk gehandeld hebben.’

Zwart

Om erachter hoe de geheimzinnige belastingdeals er precies uitzien en met behulp van wie en wanneer ze tot stand kwamen, speurt en puzzelt Giegold zich suf. ‘In belangrijke documenten en dossierstukken zijn om de haverklap cruciale tekstgedeelten zwart gemaakt. Dit op instigatie van Nederland. Pure blokkade vind ik dat. Ik merk dat wel vaker. De Nederlandse regering weigert inzage in belangrijke documenten, breekt beloften aan het Nederlandse parlement om mee te werken met het onderzoek door het Europees Parlement en ontkent agressieve belastingontwijking gewoon.’

Maar een doodlopende weg is het niet. Halverwege november werd namelijk tegen de achtergrond van de actualiteit besloten om de Europarlementaire tax-werkgroep die belastingpraktijken onderzoekt – en waarvan Giegold lid is – meer tijd te gunnen. Dat kan om te beginnen onaangenaam worden voor Jean-Claude Juncker, voorzitter van de Europese Commissie. Want velen houden hem verantwoordelijk voor de massieve belastingvoordelen die multinationals kregen in Luxemburg. Juncker was namelijk tot 2013 minister-president in Luxemburg. Iemand die ook in een lastige positie kan komen is Jeroen Dijsselbloem. Dat hij door een smaldeel van de Europese tax-werkgroep wordt beschuldigd van blokkade is al erg. Maar het feit dat hij als Nederlands minister van Financiën onder vuur ligt terwijl hij ook nog eens voorzitter van de eurogroep is, maakt zijn rol in het belastingvraagstuk extra brisant. Immers: de eurogroep heeft onder meer als taak de financiële stabiliteit van de eurolanden te bevorderen. ‘Dijsselbloems taak in de eurozone behelst ook dat de lidstaten hun begroting op orde kunnen houden’, zegt Sven Giegold: ‘Waarom hebben we anders een programma als ESM? (Europees Stabiliteitsmechanisme –red.) Ik kan niet anders concluderen dat het handelen van Dijsselbloem niet ten gunste van Europa is, maar ten gunste van belastingdumping.’

Landen als Griekenland en Portugal die door de schuldencrisis in Europa zwaar zijn getroffen, zijn het slachtoffer van belastingparadijzen als Nederland’, zegt Tijmen Lucie van SPark, de SP Alternatieve Rekenkamer. ‘In 2011 hadden 19 van de 20 Portugese beursgenoteerde bedrijven brievenbusmaatschappijen in Nederland om de belastingafdracht in Portugal te verminderen.’ Lucie vervolgt: ‘Uit onderzoek van SOMO (Stichting Onderzoek Multinationale Ondernemingen –red.) blijkt verder dat jaarlijks miljoenen aan Grieks belastinggeld via Nederlandse brievenbusfirma’s worden weggesluisd naar een belastingparadijs als Barbados. De EU en Nederland stellen zich hypocriet op, omdat zij Griekenland aan de ene kant dwingen tot enorme bezuinigingen op publieke voorzieningen en tot de uitverkoop van publiek bezit en aan de andere kant actief meewerken aan belastingontwijking door multinationals, waardoor de Griekse schatkist miljoenen misloopt.’

4.000 miljard

Het beeld van Nederland als hét Europese belastingparadijs van Europa wordt geboekstaafd door adembenemende cijfers. Tijmen Lucie: ‘In de internationale belastingwedloop is Nederland inderdaad één van de koplopers. Per jaar stroomt er maar liefst 4.000 miljard euro door de ongeveer 12.000 Nederlandse brievenbusfirma’s. Meer dan in welk land dan ook. Van de honderd grootste bedrijven ter wereld hebben er zeker tachtig een brievenbusfirma in Nederland. Bedrijven betalen hier dan ook gemiddeld slechts 7 procent winstbelasting; een van de laagste tarieven in Europa. Daarbij moet wel onderscheid gemaakt worden tussen het mkb, dat de volle mep van 25 procent vennootschapsbelasting betaalt, en grote bedrijven als ASML en Shell die op grote schaal belasting ontwijken, bijvoorbeeld via België.’

Maar is het niet zo dat het gunstige belastingklimaat in Nederland voor veel buitenlandse investeringen en werkgelegenheid zorgt? Tijmen Lucie: ‘De cijfers laten wat anders zien. Volgens de meest optimistische schatting van Stichting Economisch Onderzoek (SEO) uit 2013 levert het voor multinationals zeer gunstige belastingklimaat zo’n 1,5 miljard aan belastinginkomsten op en hebben 3.500 mensen er hun baan aan te danken. Uitgaande van deze 1,5 miljard komt er slechts 0,038 procent van de 4.000 miljard euro die Nederland in- en uitstroomt in de schatkist terecht.’

Muur

Toeval of niet, ongeveer rond dezelfde tijd dat het ministerie van Financiën koortsachtig bezig was om het met de financiële sector eens te worden over hoe het coco-belastingvoordeel voor de banken optimaal gecamoufleerd kon worden – in juni 2014 dus – legde Arnold Merkies in de Kamer een voorstel op tafel voor om de transparantie rondom de bankenlobby te vergroten. Tegen de achtergrond van het feit ‘dat het overheidsbeleid sterk beïnvloed wordt door de lobbyactiviteiten van banken en andere financiële instellingen’ – aldus Merkies destijds – pleitte dat voorstel voor een overzicht van wie er over welk wetsvoorstel met welke lobbyist contact heeft gehad. Maar dat zag Dijsselbloem niet zitten. En zijn PvdA ook niet; enkel GroenLinks en de Partij voor de Dieren deelden de zorgen van de SP.

Op eenzelfde manier loopt SP-europarlementariër Dennis de Jong in Brussel al jaren tegen een muur op. Maar ook hij is er – net als Sven Giegold – van overtuigd dat de blokkade tegen meer transparantie uiteindelijk zal sneuvelen: ‘We hebben belangrijke wapens tegen de doorgeslagen lobbycultuur: meer transparantie, strengere integriteitsregels en het afdwingen van evenredige vertegenwoordiging van alle belangen. We krijgen hiervoor steeds meer steun en ik ben er dan ook van overtuigd dat we deze strijd kunnen gaan winnen. Uiteindelijk verliest altijd de tegenstander die het licht niet kan verdragen.’

Ook Sven Giegold voorspelt dat Nederland er op den duur niet mee weg zal blijven komen. ‘Dijsselbloems blokkadestrategie leidt hooguit tot vertraging van ons werk. De blokkade zal geen stand houden. De burgers van Europa hebben recht op transparantie en die zullen ze uiteindelijk krijgen.’

Op 16 november, nadat het eerste stof rondom coco-gate was neergedaald, schreef minister Dijsselbloem een brief aan de Tweede Kamer waarin hij toegeeft dat het “achteraf bezien beter was geweest te expliciteren dat de banken over de maatregel waren geraadpleegd” en “dat het voornemen is om in de toekomst ook bij fiscale wetsvoorstellen” transparantie te geven. Dat lijkt op: sorry, volgende keer beter. Maar dan. Aangaande mogelijk ingrijpen door Brussel schrijft Dijsselbloem bijna aan het eind van genoemde brief: “Het staat de Europese Commissie vrij onderzoek te doen naar maatregelen waarin zij mogelijke staatssteun denkt aan te treffen. Het spreekt voor zich dat Nederland dergelijke onderzoeken bij voorkeur wenst te voorkomen.”

Zou aan dat laatste soms iemand meegeschreven hebben...? 


Coco’s – voluit: contingent convertibles – zijn vrij nieuw in de financiële wereld. Ze werden in het leven geroepen nadat banken werden verplicht om grotere financiële buffers aan te houden. Een coco is een soort obligatie die banken uitgeven om hun kapitaalreserve op te schroeven. Kenmerkend is echter het hoge risico voor de belegger. De coco kan namelijk een metamorfose ondergaan als de bank in de problemen komt. In dat geval vervalt de obligatie en wordt die omgezet in een aandeel. De bank telt de waarde daarvan vervolgens bij haar kapitaal. Echter: tegenover dat hoge risico staat – zoals te doen gebruikelijk in de financiële wereld – een hoge rente. En juist over die rente gaat ‘coco-gate’: de banken willen die hoge rente op coco’s kunnen aftrekken van de belasting.

Naast het feit dat de Europese Commissie twijfels heeft over het feit dat Nederland die rente-aftrek uitsluitend voor banken en financiële instellingen wil laten gelden (hetgeen riekt naar ongeoorloofde staatssteun), zijn de coco’s zelf uiterst omstreden. Critici waarschuwen dat ze een nieuwe kredietcrisis tot gevolg kunnen hebben. Het hoge risico geldt namelijk niet alleen voor de belegger, maar ook voor de banken. Want wat als meerdere banken in de problemen komen, terwijl ze aan elkaar coco’s hebben uitgegeven? Bovendien: als een bank in zwaar weer komt, kan dat tot een paniekreactie leiden waardoor iedereen plots van de coco's af wil – en aandeelhouders van hun aandelen. Waardoor er een domino-effect ontstaat.

Maar er is nog een risicodrager – en dat bent u, als belastingbetaler. Want als de rente op coco’s aftrekbaar zijn, dan financiert de staat – u dus – feitelijk de risico’s die de financiële wereld wenst te lopen voor hogere winsten voor de belegger én de opgehoogde reserves van de banken die zodoende weer fijn kunnen doorgaan met wat ze voor de kredietcrisis deden. 


Dit artikel verscheen ook in de Tribune december 2015.

Dossier: 
Soort artikel: 

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren