Borderless

23 August 2019

Chernobyl, de Sovjet-Unie en het marxisme

De prachtige televisieserie  Chernobyl van HBO maakt van een marxistisch begrip van de Sovjet-Unie een mooi drama, schrijft Andy Stowe.

Chernobyl vat het gevoel van middelmatigheid en droefheid in de laatste dagen van de USSR perfect, tot en met de slechte kwaliteit van de kledij en de goedkope lelijkheid van de interieurs van de woningen. Het was allesbehalve een socialistisch paradijs. De marxistische kritiek op de Sovjet-staat worden in elke episode van de reeks aanschouwelijk gemaakt.

Op 26 april 1986 ontplofte een reactor in de kerncentrale van Chernobyl in de nabijheid van de stad Pripyat in de Oekraine tijdens een veiligheidstest. Radioactief materiaal werd verspreid door de USSR en grote delen van West-Europa. Er is nog steeds een debat over het dodental tijdens en onmiddellijk na de ramp en over de nog voortdurende gevolgen voor de gezondheid van de mensen in de getroffen regio's. Een deel hiervan is onderwerp van legitiem wetenschappelijk debat, een deel is politiek gemotiveerd door degenen die het Sovjet-regime steunden en door haar erfgenamen in het Rusland van Poetin.

Zoals Boris Shcherbina, de Sovjet-politicus die verantwoordelijk was voor het opruimen van het afval, in de serie gespeeld door Stellan Skarsgård, opmerkt, ‘dit is een vernedering voor een staat die niet vernederd kan worden’.

Samen met het ruimtevaartprogramma was de nucleaire industrie een van de symbolen bij uitstek van de prestaties van de Sovjet-Unie. Het werd beschouwd als een bewijs dat de stalinistische vervorming van het socialisme in staat was de competitie aan te gaan met de kapitalistische wereld en deze zelfs kon overtreffen. Het was een leugen die gefabriceerd werd door de leiding van de Sovjet-Unie en die door haar internationale ondersteuners mede in stand werd gehouden, dikwijls in grove tegenspraak met het bewijs voor hun eigen ogen.

In zijn boek uit 1937, De verraden revolutie, haalde Leon Trotsky de beweringen van de stalinistische bureaucratie en haar internationale supporters, dat het mogelijk was om het socialisme in een land op te bouwen en dat het socialisme was bereikt in de USSR, onderuit. Hij stelde dat de Sovjet-Unie ‘aanzienlijk armer was in techniek, cultuur en alle goede dingen van het leven dan de kapitalistische landen’.

Chernobyl was hiervan het klinkende bewijs. Het was niet alleen zo dat de kernreactoren van de Sovjet-Unie waren gebouwd in de volle wetenschap dat ze minder veilig waren dan die in de VS en Europa omdat ze goedkoper gebouwd werden. De serie toont ook goed hoe de stalinistische slogan ‘de kaders beslissen alles’ tot een cultuur van angst, intimidatie, bedrog en geweld leidden die tot gevolg had dat mensen dingen deden waarvan ze wisten dat ze gevaarlijk waren als ze daartoe van een snoeverige, incompetente aparatsjik de opdracht kregen. Zoals Trotsky opmerkte ‘de bureaucratie geniet van haar privileges in de vorm van machtsmisbruik’.

Ernest Mandel, de Belgische marxist, beschreef 50 jaar na Trotsky in zijn boek Beyond Perestroika de Sovjetmaatschappij en haar economie een paar jaar na de nucleaire ramp. Het was niet een staat die vooruitgang boekte in de opbouw van een communistische samenleving waarin alle menselijke noden vervuld zouden worden. Er was een wachtlijst van 7 jaar als je een auto wilde kopen; het groeipercentage van de economie was nul en tegen de tijd dat alle grote bedrijven in Japan en in de VS computers gebruikten, beschikten slechts ongeveer een derde van de Sovjet-bedrijven erover. En toen Mandel het boek schreef in het midden van de jaren 80 werden thuiscomputers met printers gemeengoed in Europa.

De angst van de Sovjet-bureaucratie voor haar burgers was echter zo groot dat er geen sprake kon zijn van gemakkelijke toegang tot apparaten die de bevolking in staat zouden stellen vrij te communiceren. Kennis, meningen en discussie waren zaken die door de staat gereguleerd  moesten worden. Wat de KGB ‘anti-Sovjet agitatie’ noemde, noemt Mandel het ‘perfect normale en natuurlijk uitoefenen van het recht van arbeiders om hun eigen mening te uiten over het echte leven in een arbeidersstaat, zoals Marx en Lenin verwachtten en verdedigden.’In de serie zien we hoe deze combinatie van repressie van gedachten, bureaucratische almacht, slordigheid en economische stagnatie tot de ramp leidden. De hoofdrollen worden allemaal uitstekend vertolkt. De meeste karakters zijn gebaseerd op echt bestaande mensen, maar voor het dramatisch effect is Ulana Khomyuk, vertolkt door Emily Watson, een amalgaan van al die dappere Sovjet-wetenschappers die de staat trotseerden om de echte schaal van het gevaar bloot te leggen, dikwijls tegen een hoge persoonlijke prijs.

Op het moment dat de bijdrage van Sovjetburgers en soldaten in het verslaan van het fascisme uit de geschiedenis wordt gegumd, herinnert de reeks ons aan de grote offers die gewone soldaten, mijnwerkers en brandweerlieden brachten om te beletten dat een ramp een catastrofe zou worden.

Chernobyl is een boeiend drama, een meesterwerk in het genre en een goede inleiding op een marxistisch begrip van de Sovjet-Unie.

Dit artikel verscheen oorspronkelijk op Socialist Resistance.

Soort artikel: 

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren