Borderless

22 November 2019

'De grote onderwijsdiscussie moet nog komen'

De invoering van een 'open bestel', waarbij commerciële bedrijven ruim baan krijgen op de onderwijsmarkt, gaat het issue worden voor studenten in het hoger onderwijs, zegt de kersverse vice-voorzitter Stef Beek van de Landelijke Studentenvakbond LSVb. Een gesprek over de studentenbeweging, het onderwijs van de toekomst en de "megaverandering", in vergelijking waarmee al het voorafgaande slechts "peanuts" is.

Weggezakt in een oude bank op de zolder van het Utrechtse hoofdkwartier zit een niet ontevreden vice-voorzitter van de LSVb. Stef Beek (23), student politicologie in Leiden en actief voor de SP in zijn woonplaats Rotterdam, gelooft in de aanhoudende kracht van de studentenbeweging. 'Als je goed naar de discussie tijdens het vorige collegejaar kijkt, zie je hoe de verhoudingen verschoven zijn. Aan het begin van het jaar heerste nog het idee dat de medezeggenschap maar overgelaten moest worden aan de instellingen zelf. Het eindigde met staatssecretaris Rutte van Hoger Onderwijs die zelf foldertjes uitdeelde bij de verkiezingen voor de studentenraad. Die waren volgens hem hét middel om de collegevoorzitters een schop onder de kont te geven.'
Die draai is volgens Beek op de eerste plaats te danken aan het verzet van studenten, die van zich lieten horen met spraakmakende acties als de bezetting van het Amsterdamse Maagdenhuis. 'Ik ben ervan overtuigd dat zelfs nog onderschat wordt wat de waarde was van de actiemethodes van vorig jaar. Met duizend mensen in de buurt van het Binnenhof staan, dat maakt weinig indruk. Maar met honderden studenten door middel van acties klagen bij het bestuur van een onderwijsinstelling en dat in de landelijke pers krijgen, dat heeft heel erg veel zin.'

Hoogervorst-actie
Het was dan ook een roerig jaar voor de studentenbeweging. Selectie aan de poort, collegegelddifferentiatie en een ander systeem van financiering van het Hoger Onderwijs, de leerrechten: het passeerde allemaal de revue. Uiteindelijk lijkt alleen dat laatste voorstel - waarbij studenten zelf als "kritische consumenten" ieder jaar het overheidsgeld, in de vorm van leerrechten, bij de onderwijsinstelling van hun keuze kunnen besteden - in de nieuwe Wet op het Hoger Onderwijs vastgelegd te worden. Want Rutte heeft haast, denkt Beek. 'Zijn grote wens is om die nieuwe wet Rutte er nog tijdens deze kabinetsperiode doorheen te krijgen. Dat is vrij krap, het is een soort Hoogervorst-actie.'
De plannen voor selectie en het vrijgeven van de hoogte van het collegegeld blijven de komende tijd beperkt tot experimenten. Tel daar Rutte's medezeggenschapspresentje voor de studenten bij op, en de angel lijkt voorlopig weer uit het debat over het hoger onderwijs. Daarbij kan de kritische verstaander de draai van Rutte evengoed opvatten als een meesterzet. Door de discussie toe te spitsen op democratisering, wist de jonge liberale staatssecretaris het voorheen in lobby en demonstraties verenigde front van studenten en onderwijsinstellingen te breken. Een verontwaardigde voorzitter van het College van Bestuur (CvB) van de Universiteit en Hogeschool van Amsterdam, Sijbolt Noorda, waarschuwde er vorig jaar meteen voor terug te gaan 'naar de chaos van de jaren zeventig' en het besturen van de universiteit 'onmogelijk' te maken. Beek knikt: 'Tuurlijk heeft Rutte op dat punt toegegeven om minder verzet te krijgen tegen de hoofdlijnen van zijn nieuwe wet, met name het systeem van leerrechten.' Maar afgezien van dat soort strategische overwegingen zijn er volgens de LSVb´er ook wel degelijk gebieden waarop de studenten kunnen samenwerken met het ministerie en recht tegenover de instellingen staan. 'Dan praat ik niet alleen over medezeggenschap, maar ook over de bureaucratie bij instellingen, waar heel veel geld blijft hangen.'

Open bestel
Met de debatten over leerrechten, selectie en collegegelddifferentiatie deels achter de rug, deels uitgesteld, lijkt het voor de studenten dit jaar vooral een kwestie te worden van de definitieve wettekst afwachten en bestuderen. Maar Stef Beek kijkt liever verder vooruit. 'De echte grote ideologische discussie, over waar we naar toe willen met het Hoger Onderwijs, moet er denk ik nog aankomen. Dan heb ik het over de invoering van een open bestel. Dat is echt een megaverandering die in feite neerkomt op de privatisering van de onderwijssector. Collegegelddifferentiatie en selectie zijn eigenlijk slechts de voorwaarden om die marktwerking tot een succes te laten worden. De leerrechten zijn daar al helemaal "peanuts" bij.'
In een open bestel kan iedere (private) aanbieder, uit Nederland of een ander land, een opleiding aanbieden en daarvoor overheidsbekostiging ontvangen, mits deze opleiding van voldoende kwaliteit is. Beek: 'Nederland loopt daarmee voorop op de rest van de Europese landen. Nu is het nog zo dat een instelling zich aan de onderwijswet moet houden, wil zij in aanmerking komen voor overheidsbekostiging. In die wet zijn onder andere zaken als de rechten van het personeel en de studenten geregeld. Als je dat loslaat, zoals de bedoeling is in een open bestel, haal je het fundament onder die wet vandaan. Waarom zouden andere universiteiten zich daar dan nog aan houden?'
´Daarnaast leidt een open bestel tot versnippering van het beschikbare overheidsgeld, want veel meer instellingen zullen daar een beroep op doen. Met als gevolg dat de geldstroom en daarmee ook de invloed vanuit het bedrijfsleven verder zal toenemen. Ook de studenten zullen meer moeten bijbetalen in de vorm van een hoger collegegeld. En tenslotte is het de verwachting dat onderwijsinstellingen zich in zo'n open bestel gaan concentreren op studies die lucratief zijn: goedkope massastudies als rechten of bedrijfskunde dus. Daardoor komen de kleinere studies in het gedrang. En dan heb ik het nog niets eens gehad over de internationale context, van opgedrongen liberaliseringen door de Wereldhandelsorganisatie en GATS en ga zo nog maar even door.'
Inderdaad, dat klinkt als een doemscenario, geeft Beek toe. Toch is zelfs de PvdA al om. In een speech bij de opening van het collegejaar pleitte Wouter Bos ervoor het onderwijs helemaal los te laten. Beek: 'Iets als de energiemarkt privatiseren, daar is de PvdA niet voor. Maar, zo luidt de redenatie van Bos, als er ergens een groep mensen is die wel bewust keuzes kan maken en die prima binnen zo'n martkmechanisme kan functioneren, dan zijn dat studenten. Dus is hij voor collegegelddifferentiatie, selectie en een open bestel. Dat is wel raar, want hoe gaat dat als er straks een linkse regering komt?'

Sluipende bezuinigingen
Hoe belangrijk ook, dit zijn moeilijke verhalen om uit te leggen. En moeilijke zaken mobiliseren ook onder studenten niet lekker, zo blijkt telkens weer. Pakkende issues als verhoging van het collegegeld of bezuinigingen op studiefinanciering daarentegen staan doorgaans garant voor een stevige studentenoptocht. Het probleem, legt Beek uit, is dat er op de studiefinanciering wel degelijk wordt bezuinigd, maar ongezien. 'De basisbeurs was in 1996 zelfs zonder inflatiecorrectie nog hoger dan nu. De overheid stelt de basisbeurs vast op basis van een aantal kostenposten, zoals kamerhuur. Die bedraagt volgens de overheid nog steeds 150 euro. Dat terwijl in Amsterdam een gemiddelde kamer tegenwoordig 396 euro kost. Dus moet je lenen, lenen, en nog eens lenen.' Ook elders in het hoger onderwijs voltrekken zich ontwikkelingen op sluipende wijze. Terwijl het debat hierover nog volop woedt, ontstaan in de praktijk al opleidingen waar studenten voor moeten solliciteren, en is het voor studenten van buiten de Europese Unie inmiddels heel normaal om jaarlijks meer dan tienduizend euro voor hun studie neer te tellen.
Waar dat toe zal leiden? Het hangt er volgens Beek helemaal van af hoe de studentenbeweging zich opstelt. 'Als zij niet meegaat in die discussie over open bestel en marktwerking, dan zal dat er zeker gaan komen. Medezeggenschap komt dan opnieuw onder druk te staan, studenten moeten nog veel meer gaan lenen en er komen topopleidingen voor de vijf tot tien procent van de studenten die met kop en schouders boven de rest uitsteekt. De vraag is wat er gebeurt met die andere 90 procent. Dan krijg je misschien verschillende soorten universiteiten, met grote verschillen in prijs en kwaliteit.'

Alternatief
Van het cliché dat het linkse alternatief voor deze ontwikkelingen enkel uitgaat van de zegeningen van vadertje staat, wil Beek niks weten. En dat het gewone volk maar moet betalen voor de studie van toekomstige rijken gaat er bij hem ook al niet in. 'Natuurlijk heb je bij het hoger onderwijs een maatschappelijk belang, want de samenleving gaat erop vooruit als er veel hoogopgeleide mensen zijn. Maar wij geven ook toe dat er een privaat belang is: met een diploma op zak heeft een student betere kansen op de arbeidsmarkt. Daarom pleiten we ervoor om studiefinanciering te vervangen door een studietax. Tijdens de studie krijgt iedere student een loon dat hoog genoeg is om van rond te komen, en het collegegeld wordt afgeschaft. Al die kosten daarvoor komen in een grote pot. Afhankelijk van het aantal jaren dat je gestudeerd hebt ga je hiervoor een aantal jaren extra belasting betalen. We vinden wel dat bij dat private belang dat een student heeft bij zijn of haar studie, ook echt gekeken moet worden naar de individuele gevallen. Als jij hebt gestudeerd en je hebt op den duur helemaal niet zo'n goede baan, dan is dat private belang niet zo groot gebleken.
Hij vervolgt: 'Zaken als collegelddifferentiatie zijn dan niet meer nodig. Van selectie aan de poort zijn we nog steeds een groot voorstander, maar dan wel zelfselectie. Je moet zelf de keuze kunnen maken welke studie je wil doen, ook als die je misschien boven de pet gaat.' Dat lijkt op een hele grote moestuin vol wortels, zonder ergens een stok te bekennen. Hoe gaat het dan met de spreekwoordelijke filosofiestudent die tien jaar lang de halve dag in zijn bed ligt en daarna werkeloos wordt? Stef Beek zucht. 'Als die student zou gaan werken, moet hij dus dertig jaar studietax betalen. Maar met die vraag kun je elk systeem onderuit halen, omdat er altijd een aantal van zulke mensen zal bestaan. En ik denk dat geen enkele Nederlander graag zou willen rondkomen van een uitkering. Dat is geen pretje, dat is pure onzin.'

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren