Borderless

8 December 2019

De vrije val is voorbij, de crisis niet

De wereld gaat door een langdurige systeemcrisis. De recessie die begon in december 2007 is de langste, diepste en meest ingrijpende crisis sinds de jaren dertig. De ergste periode volgde op de beslissing om Lehman Brothers failliet te laten gaan. De daaropvolgende zes maanden maakte het economische systeem een vrije val. Een heel netwerk van financiële instellingen stortte in elkaar, commerciële banken verloren honderden miljarden dollars. Het financiële systeem was in wezen bankroet en de financiële markten kwamen stil te liggen – over de hele wereld moesten overheden drastisch ingrijpen om deze situatie te beëindigen. De staat van de Amerikaanse economie, welke gezien kan worden als een graadmeter voor de wereldeconomie stemt nog weinig optimistisch.

Het totale Bruto Nationaal Product wereldwijd viel tussen de vier en zes procent, in ontwikkelde landen viel de economische productie tussen vijftien en 25 procent, de exportmarkt stortte in elkaar en de handel nam wereldwijd met meer dan twintig procent af. Dit zijn cijfers die we sinds de Grote Depressie van de jaren dertig niet meer gezien hadden. In april kwam de vrije val ten einde; de achteruitgang gaat door maar in een veel lager tempo. Alle perioden van economische krimp kennen een dieptepunt waarop de economie zich stabiliseert op een nieuw, lager niveau of zich begint te herstellen. Maar dit is geen gewone recessie en wanneer het herstel begint zal het geen normaal herstel zijn. De heropleving van de aandelenbeurs van de afgelopen maanden is gebaseerd op verwachtingen dat de economie spoedig weer zal groeien. Maar het verwachte herstel is bijzonder zwak – de groei in de afgelopen zes maanden was een half tot een procent, de verwachting voor het volgende jaar is een tot twee procent.
Normaliter wordt een periode van scherpe daling gevolgd door sterke groei – na de val van 1929-1932 volgde tussen 1933 en 1936 een groei van 8,5 procent per jaar, en zelfs dit was nog niet genoeg om de crisis te beëindigen. Het einde van de vrije val is niet te danken aan het zelf-corrigerende vermogen van de markt maar aan het grootste staatsingrijpen ooit. Het kernpunt van Obama’s economische programma was het redden van financieel kapitaal. De regering verhoogde subsidies aan banken en steunde leningen, krediet en garanties voor een totaal van 13 biljoen dollar. Deze ingrepen ten behoeve van aandeelhouders in banken zullen betaald worden door een jarenlange verlaging van de levensstandaard van Amerikaanse arbeiders.
De financiële crisis is niet voorbij, de angst dat de banken om zullen vallen wel. De regering van Obama heeft de roep om nationalisatie van de banken het zwijgen opgelegd. De recente ‘stress test’, het laatste deel van het reddingsplan van de regering, had als doel het vertrouwen in banken te herstellen door middel van de garantie dat geen van de negentien grootste banken om zouden vallen. Wagenladingen overheidsgeld brachten de financiële markt weer in beweging – banken begonnen opnieuw aan elkaar te lenen. Risico premies daalden en er was weer een markt voor waardepapieren. Het kredietstelsel functioneert weer, ook al is het voor veel individuen en bedrijven nog steeds moeilijk om krediet te krijgen.
De tweede basis voor herstel zijn de Amerikaanse en Chinese financiële stimuleringsprogramma’s. Het Amerikaanse programma werd mogelijk gemaakt door een overschrijding van het budget met 1,84 biljoen dollar, dat is dertien procent van het BNP, een cijfer dat alleen tijdens de wereldoorlogen overschreden werd. Een beperkte belastingverlaging, lagere hypotheeklasten en een lagere benzineprijs beperkten de achteruitgang van consumptie. De komende maanden zullen de overheidsinvesteringen in infrastructuur privé-kapitaal moeten vervangen als motor voor de verwachte bescheiden groei. China heeft meer dan 400 miljard euro geïnvesteerd in de infrastructuur. Dit programma zou verantwoordelijk zijn voor de hernieuwde vraag naar industriële grondstoffen en olie, een vraag die ook de vraag naar eindprodukten heeft gestimuleerd.
Maar een zwak herstel en het onvermogen om de belangrijkste economische sectoren te stabiliseren doen de mogelijkheid rijzen van langdurige stagnatie en een verkorte handelscyclus zonder sterke economische groei. Er is nog steeds een crisis op de huizenmarkt; prijzen zijn met 32 procent gevallen, en zevenentwintig miljoen mensen hebben een hypotheek groter dan de waarde van hun huis – dit is een stijging van elf miljoen mensen in een paar maanden tijd. Deze groep vormt 29 procent van de huiseigenaren en veel van hen lopen het risico hun huis uit te worden gezet.
Daarnaast is er een nieuwe golf van executieverkopen omdat mensen hun baan hebben verloren en niet langer hun hypotheeklasten kunnen betalen. Meer dan vijf miljoen mensen hebben drie maanden lang hun hypotheek niet betaald of hebben hun huis al verloren in een executieverkoop.
De meeste van deze mensen zijn uitgesloten van Obama’s plan om de hypotheken te hervormen omdat hypotheken die meer dan 105 procent van de waarde van het huis bedragen niet in aanmerking komen. Dit hele programma was niet meer dan een suikerlaagje op de bittere pil van de bailout voor de banken: er werd beweerd dat het vier miljoen mensen zou redden van gedwongen huisverkoop. Dit hele programma is een grote mislukking, tot nu toe komen slechts tien tot vijftigduizend woningen in aanmerking.
De logica van de markt blijft slachtoffers eisen: hoe meer mensen hun baan verliezen, hoe meer mensen hun hypotheek niet meer kunnen betalen, hoe meer huizenprijzen dalen, hoe meer mensen hun spaargeld verliezen, hoe minder van hen in aanmerking komen voor hulp en op deze manier word het verwachte herstel in de kiem gesmoord. Ondanks de enorme kosten van de steun aan de banken duurt de financiële crisis voort; de verwachte verliezen van banken zullen in de komende twee jaar nog toenemen. Volgend jaar zullen twee miljoen executieverkopen plaatsvinden en gemiddeld zal dit de banken vijftigduizend dollar per huis kosten. Totaal verlies: bijna 70 miljard euro.
De markt voor commercieel ontroerend goed komt nu in een crisis vergelijkbaar met die van de huizenmarkt. Prijzen zijn met dertig tot veertig procent gedaald. Toenemende leegstand en afnemende huur leiden tot een golf van bankroete bedrijven. Volgens de Wall Street Journal heeft ‘Wall Street in het afgelopen decennium een berg schulden in commercieel ontroerend goed verkocht als waardepapieren, net zoals eerder gebeurde met privé hypotheken. De aanspraken op de lening werden aan een brede verzameling beleggers verkocht – dat betekent dat dit keer niet alleen de banken de klappen zullen voelen als de schulden niet worden afgelost’. De banken hebben deze leningen nog steeds voor hun officiële waarde op de balans staan terwijl de Federal Deposit Insurance Corporation (FDIC) ze voor 59 cent per dollar verkoopt. Het verwachte verlies voor banken als gevolg van het inzakken van de commerciële ontroerend goed markt is bijna 98 miljard euro. Vier of vijfhonderd vooral lokale banken zullen waarschijnlijk bankroet gaan.
De kwaliteit van krediet voor bedrijven neemt ook af. Tijdens de gouden jaren namen bedrijven goedkope leningen aan met lage rentepercentages. Toen de winsten implodeerden ontstonden er problemen met de rentebetalingen. Meer dan vijfhonderd bedrijven hebben het afgelopen jaar een lagere kredietwaardering gekregen; zij zullen hun leningen niet kunnen aflossen met andere, goedkope leningen en verwacht wordt dat veertien procent van commerciële waardepapieren niet zullen worden uitgekeerd volgend jaar. De ‘stress test’ van de negentien grootste banken wees uit dat deze 416 miljard euro zullen verliezen in de komende twee jaar – 295 miljard hiervan is geconcentreerd in de vier grootste banken: Chase, Bank of America, Citicorp en Wells Fargo.
Het Europese banksysteem verkeert in een nog slechtere staat, de verwachte verliezen bedragen 695 miljard euro en dit kan nog toenemen als de controle over het oost-Europese banksysteem verloren gaat. De mogelijke gevolgen hiervan voor de Amerikaanse economie zijn nog steeds bankgeheim. Het Internationaal Monetair Fonds verwacht dat het internationale banksysteem vier biljoen dollar of 2,8 biljoen euro zal verliezen; 2,2 biljoen dollar in de Verenigde Staten, één dollar biljoen in Europa en achthonderd miljard dollar in de rest van de wereld. Econoom Nouriel Rubini schat dat alleen Amerikaanse banken al een verlies van 3,6 biljoen dollar zullen incasseren. Omdat banken kapitaal achter de hand moeten houden zal hierdoor veertig biljoen dollar aan het kredietstelsel worden onttrokken. Dit is een van de belangrijkste redenen waarom de crisis zo langdurig is en het herstel zo bloedeloos.
Een crisis van overproductie
De huidige crisis laat zien hoe hoog het niveau van overproductie is en hoe instabiel een economisch systeem is dat draaide om jaarlijks zo’n 500 miljard euro debet voor de VS. Er kan geen sprake zijn van een terugkeer naar deze constellatie. De VS kan niet langer enorme tekorten financieren met buitenlandse leningen. Het hele systeem van handel wereldwijd moet hervormd worden. Het Chinese model van super-uitbuiting waarin slechts 35 procent van wat geproduceerd wordt bestemd is voor de thuismarkt zal oplopen tegen de onwil van de rest van de wereld om deze op export gerichte groei strategie te blijven accepteren.
Hoe groot de overcapaciteit is blijkt uit de afname van de industriële productie; 15 procent in de VS, 20 procent in Europa en 34 procent in Japan. Als gevolg hiervan zakten Amerikaanse investeringen met 40 procent in het eerste kwartaal. Slechts 69 procent van de industriële capaciteit wordt daadwerkelijk gebruikt, het laagste niveau sinds de jaren 1930, en de komende jaren zijn dan ook geen investeringen in nieuwe fabrieken te verwachten. Het inkrimpen van General Motors en Chrysler is het gevolg van een overcapaciteit in de auto-industrie die wordt geschat op tussen de 20 en 30 miljoen auto’s.
Deze krimp zal tot het verlies van grote aantallen banen leiden. Waarschijnlijk een derde van de arbeidsplaatsen in de auto-industrie zal verdwijnen. De schokgolven hiervan zullen leiden tot ontslagen, bezuinigen, herstructurering en faillissementen in de bedrijfstakken die leveren aan de auto-industrie. Wat er met de auto-industrie gebeurt staat ook andere bedrijfstakken te wachten; luchtvaartmaatschappijen, kranten, winkelcentra, restaurantketens, ze zullen allemaal moeten inkrimpen. Ook als de economie eindelijk hersteld zullen ontslagen en kortingen op lonen doorgaan. Volgens een studie heeft 16 procent van de bedrijven de lonen gekort, 20 procent heeft het aantal arbeidsuren terug gebracht en in het eerste kwartaal nam het aantal gewerkte uren af met 9 procent. De hoop dat hernieuwde consumptie tot economisch herstel zal leiden is dus een illusie.
Het hart van de crisis is de enorme schuldenlast en deze blijft bestaan. Na het falen van de vrije markt en privé-kapitaal was de staat het enige instituut dat in staat was om kredietwaardigheid, geldstromen en consumptie in stand te houden. De staat nam schulden over van de banken en bedrijven maar dit leidde ook tot de angst dat deze schulden zullen leiden tot hogere belastingen en sterke inflatie.
Het overheidstekort van de VS bedraagt 1,84 biljoen dollar dit jaar, 1,26 biljoen dollar volgend jaar en het jaar daarna een biljoen – bijna 700 miljard euro. Het overheidstekort en de opeenstapeling van schulden heeft een nieuw niveau bereikt en bedreigt de kredietwaardigheid van de VS, de status van de dollar als de wereldwijde reservevaluta en positie van de Amerikaanse bank als ‘s werelds centrale bank. Niet alleen de VS heeft problemen met zijn kredietwaardigheid; in de laatste paar maanden hebben Ierland en Spanje hun Triple A status verloren. Ook de Britse staat wordt in de gaten gehouden vanwege de snel groeiend staatsschuld. Groot-Brittannië heeft sinds 1693 altijd keurig zijn schulden voldaan maar riskeert nu ook zijn Triple A status.
Amerikaanse overheidsobligaties worden volop in de verkoop gedaan omdat de Amerikaanse regering hetzelfde pad gaat als deze drie, alleen in een lager tempo. Dit leid weer tot een stijging van lange termijn rentetarieven voor onder meer hypotheken en waardepapieren hetgeen weer een extra beperking van potentiële groei betekent.
Het overheidstekort bedreigt ook de positie van de VS als veilig toevluchtsoord voor kapitaal. De rekenmeesters van het Amerikaanse Congres schatten dat de rente over de nationale schuld nog dit decennium zal groeien van 120 miljard euro dit jaar tot meer dan 556 miljard euro jaarlijks. Rentebetalingen zouden groter zijn dan het tekort in eerdere jaren. Dit creëert een schuldenval waarin de Amerikaanse regering geld moet lenen enkel om de rente te betalen. De schuld zou op deze deze manier voortdurend groeien.
Ondertussen schakelen de Chinese en andere regeringen over van Amerikaanse overheidsobligaties voor de lange termijn naar alternatieven omdat ze bevreesd zijn voor een scherpe daling van de dollar als gevolg van de toenemende schuld. Dit zou kunnen leiden tot een scherpe stijging van de rente in een poging om de dollar en nationale schuld te beschermen. Dit scenario zou een nieuwe economische dip betekenen.
Werknemers betalen
Hoe het herstel er ook uit zal zien, de Amerikaanse arbeiders zullen ervoor betalen. De werkeloosheid stijgt, ook in tijden van een beperkt herstel. Het scheppen van nieuwe banen ligt nog jaren in de toekomst. Bezuinigen op lonen, uitkeringen, pensioenen en gezondheidszorg zullen toenemen.
Het gemiddeld besteedbaar inkomen van Amerikaanse arbeiders stagneert al veertig jaar en in het laatste decennium is het inkomen per huishouden afgenomen. Groeiende consumptie werd betaald door stijgende schulden, onder andere in de vorm van hypotheken. Maar die mogelijkheid is er niet meer. Er is geen krediet voor de Amerikanen die nu hun inkomen en de waarde van hun huis zien dalen en wiens spaargeld een duikeling heeft gemaakt. Voor de crisis bedroegen consumenten uitgaven 70 procent van het BNP. De consensus onder beleidsmakers is dat consumptie terug moet worden gebracht om de Amerikaanse economie op een meer gezonde basis opnieuw op te kunnen bouwen. Een basis van spaartegoeden in plaats van schulden en buitenlands kapitaal dus.
Er wordt ons nu verteld dat het de gewone arbeiders, en niet hun bazen, waren die op te grote voet leefden – en dat ondanks het gelijkgebleven of gedaalde niveau van lonen in de afgelopen dertig jaar. Zolang de schulden Amerikaans kapitaal dienden werden ze toegejuicht, vooral omdat de schulden moesten worden afgelost door werknemers zelf en niet via belastingen over de grootste inkomens. Nu dat schulden een bedreiging voor de Amerikaanse kredietwaardigheid vormen worden nieuwe plannen om te betalen voor het aanjagen van de economie door middel van overheidsuitgaven hevig van de hand gewezen. Het staat vast dat er voorstellen zullen komen om de overheidsschuld te verkleinen door te bezuinigen op ‘voorrechten’ als sociale zekerheid en gezondheidszorg.
Aangezien belastingen over topinkomens out of the question zijn, zullen de Amerikaanse deelstaten trachten hun budgetcrisis op te lossen door nieuwe belastingen op consumptie – vooral werknemers zullen hierdoor getroffen worden. En deze nieuwe belastingen zullen aanzienlijk zijn; Californië bijvoorbeeld heeft een tekort van 14 miljard euro.
Deze belastingen zullen vergezeld gaan met grootscheepse bezuinigen op sociale voorzieningen voor werknemers; onderwijs, schoolmaaltijden, gezondheidszorg et cetera. Kortom, elke dollar die naar de banken is gegaan gaat ten koste van de levensstandaarden van de gewone mensen. En de crisis zal dienen als excuus voor andere bezuinigen. De nieuwe minister van onderwijs van Obama, Arne Duncan, gebruikt de crisis in Californië als excuus om het onderwijs verder te liberaliseren.
Oplossingen
Een uitweg uit de crisis is nog ver weg. Het afgelopen jaar heeft de VS het begin gezien van een crisis in de neoliberale ideologie en de vrije markt moest met het vooruitzicht van een totale ineenstorting worden geconfronteerd om van koers te wijzigen. Het ingrijpen van de staat heeft een implosie zoals in de jaren dertig voorkomen maar heeft de crisis niet afgewend. Zowel ideologisch als economisch kan de VS oplopen tegen de limieten van Keynesianisme maatregelen als goedkoop krediet en budgetoverschrijding als compensatie voor het gebrek aan investeringen en middel om consumptie te stimuleren. Rentetarieven voor korte termijn leningen zijn al bijna nul procent en de budgetoverschrijdingen gaan verder dan wat dan ook er in de jaren dertig gebeurde. Maar de kosten van de steun aan de banken betekenden dat er maar weinig nieuwe vraag is gecreëerd en de stijging van de schuld betekent dat hernieuwde vraag waarschijnlijk uitblijft.
De lichtpunten die nu zouden duiden op een einde van de crisis zouden wel eens dwaallichten kunnen zijn. Een zwak herstel kan ontaarden in een nieuwe recessie of stagnatie. De economie stort niet meer in maar dat is heel iets anders dan een einde van de crisis.
Grote aantallen mensen hebben hun geloof in de vrije markt verloren, hebben niet langer vertrouwen in de competentie, intelligentie, eerlijkheid en integriteit van de grote bazen. Het idee dat de allerrijksten het geld dat ze ontvangen ook verdienen en ongelijkheid de prijs is voor een welvarende samenleving heeft een gevoelige klap gekregen. Er bestaat brede steun voor overheidsingrijpen om de crisis tegen te gaan en vooral voor maatregelen die gewone mensen, en niet de grote banken, helpen.
Als de regering Obama erin slaagt de economie te stabiliseren zal de steun voor zijn regering verder toenemen. Maar als er substantiële verbeteringen uitblijven kunnen we verdere radicalisatie zien en zullen mensen zich afvragen wiens regering dit eigenlijk is: waarom wordt er wel gezorgd voor de rijken die ons de crisis in geholpen hebben maar niet voor gewone mensen? Een groei van de aanhang van links is net zo goed mogelijk als die van racistisch populisme. Het hoeft geen betoog dat socialisten een belangrijke rol te spelen hebben in het opbouwen van een strijdbare vakbeweging om op die manier het eerste scenario mogelijk te maken.
De vakbonden en andere sociale bewegingen hebben afgelopen decennia zware klappen gekregen. Het vernieuwen van een politieke stroming en beweging in het belang van arbeiders zal dan ook een zaak van lange adem zijn. De crisis heeft, naast alle ellende, nieuwe openingen hiervoor gecreëerd. Obama werd verkozen omdat miljoenen een verandering wilden na de rechtse Bush-regeringen. Ervaring is de beste leerschool om te leren dat echte verandering van onderop moet komen, niet van de regering maar er tegenin.

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren