Borderless

22 October 2019

Een ontspoorde en vergeten revolutie

Negentig jaar geleden vond in Rusland een revolutie plaats die in tweeërlei opzicht ontspoord raakte. De revolutie, gemaakt onder de vlag van de vrijheid en gelijkheid sloeg om in haar tegendeel. En de ware betekenis van de gebeurtenissen van 1917 raakte in de vergetelheid. Desondanks blijft 1917 het jaar waarin miljoenen arbeiders en landloze boeren de eerste succesvolle socialistische omwenteling teweeg brachten en het kapitalisme haar grootste schrik ooit bezorgden.

Rusland zag twee revoluties in 1917, een in februari en de ander in oktober. De Februari-revolutie was geen opstand met het socialisme als doel. De doeleinden van de bevolking waren bescheidener: een einde aan de zinloze slachting die de eerste wereldoorlog was, een einde aan de onderdrukking door de Tsaar, een stukje land, iets te eten en een achturige werkweek. Beperkte eisen, reden waarom de gematigde liberalen, gesteund door een deel van de adel en de kapitalisten een voorlopige regering konden vormen.
Al binnen enkele maanden bleek deze regering niet in staat of niet bereid tegemoet te komen aan de eisen. De heersende klasse die de voorlopige regering steunde streefde naar een militaire overwinning waardoor soldaten bij honderdduizenden sneuvelden. Gesteld voor de keuze tussen een dictatuur of een democratie die de macht zou werpen in handen van de arme boeren en arbeiders koos de elite voor de dictatuur.
De Oktober revolutie werd dan ook voor een groot deel onder dezelfde banier als de Februari revolutie gevoerd; Brood! Land! Vrede! Maar er volgde ook een nieuwe eis: Alle macht aan de sovjets! Met de sovjets, raden van arbeiders en soldaten, waren twaalf jaar eerder de eerste ervaringen opgedaan tijdens de mislukte revolutie van 1905. Alle macht aan de sovjets, dat betekende dat de macht in handen zou komen van de arbeiders en boeren die van deze raden deel uitmaakten. Een verlangen dat het resultaat was van het in de voorafgaande maanden zo bitter verworven inzicht dat alleen een regering die gevormd en gecontroleerd werd door de overgrote meerderheid van de bevolking vertrouwd kon worden.
Dit besef was in de bolsjewistische partij sterker aanwezig dan in de andere partijen. De meeste andere linkse partijen in Rusland bleven voorstander van een gezamenlijke regering met de heersende klassen. De regering van Kerenski, gesteund door gematigde socialisten als de mensjewieken en de rechtse sociaal-revolutionairen, was vastbesloten de oorlog voort te zetten en sociale hervormingen als de achturige werkdag en landverdeling te blokkeren. Dit allemaal om de steun van de burgerij te behouden. De anarchistische beweging was te klein en te versplinterd om een rol van betekenis te spelen. Dat anarchisten als Kropotkin weigerden zich te verzetten tegen de oorlog en zelfs opriepen tot een geallieerde overwinning deed de populariteit van hun zaak geen goed.
Kiezen
Ondertussen sprong in een enkel jaar het aantal leden van de bolsjewistische partij van 40.000 naar 240.000 en verwierf zij de meerderheid in de sovjets. Zo ontstond een situatie waarin twee machtscentra tegenover elkaar stonden: enerzijds de voorlopige regering van liberalen en gematigde socialisten, een machtscentrum dat kon bestaan dankzij de steun van een deel van de kapitalisten. En anderzijds een macht van de raden gebaseerd op een groeiende steun onder de uitgebuite lagen van de bevolking. In de sovjets wonnen radicale partijen als de bolsjewieken en de linkervleugel van de sociaal-revolutionairen allengs aan invloed. In fabriekscomités, op de werkvloer zelf, bezaten de bolsjewieken al vanaf juli 1917 een meerderheid.
Toen in oktober de tweede revolutie begon, veroverden in Petersburg 30.000 door de bolsjewieken georganiseerde rode gardisten met steun van rebellerende matrozen bijna zonder bloedvergieten de macht. Na de vlucht van Kerenski stemde de meerderheid van de sovjets ervoor de macht in handen van de landelijke vergadering van sovjets over te laten gaan.
Het daaropvolgende ontbinden van de geplande grondwetgevende vergadering wordt vaak gezien als een sleutelmoment, als de zogenaamde eerste stap naar de communistische dictatuur, Maar de samenstelling van deze vergadering was bij lange na niet meer representatief voor de politieke verhoudingen in het land. Deze vergadering een nieuwe grondwet uit te laten vaardigen, zou een grote stap terug zijn geweest.
De keuze waar de Russische opstandelingen zich voor gesteld zagen was namelijk niet tussen een burgerlijke democratie of een bolsjewistische dictatuur. De werkelijke keuze was ofwel een militaire dictatuur – een bewind dat gerust proto-fascistisch genoemd kon worden gezien de draconische maatregelen die het wilde treffen om soldaten terug naar het front te sturen en boeren te dwingen de bezette landerijen terug te geven aan de grootgrondbezitter; dan wel: alle macht aan de sovjets, omdat deze het enige instrument waren waarmee de macht van de oude heersende klassen gebroken kon worden.

Een democratische vrede
Het succes van de bolsjewieken was noch het resultaat van een goed geplande coup d’etat noch van een bovennatuurlijke talent van leiders als Lenin of Trotski. In werkelijkheid liep de partij vaak achter de sociale processen aan, waren de bevolking en de gewone leden vaak radicaler dan de leiding. In de eerste maanden na de Februari-revolutie hadden bolsjewistische kopstukken de voorlopige regering nog gesteund en ook daarna bleven velen van mening dat de partij niet naar socialisme maar naar een burgerlijke democratie moest streven.
Al eerder hadden linkse socialisten als Trotski betoogd dat de revolutie de economische invloed van de burgerij zou moeten breken en socialistisch moest worden om te kunnen slagen. In april 1917 stelde ook Lenin dat de bolsjewieken moesten streven naar een socialistische omwenteling om de doeleinden van de Februari-revolutie te verwerkelijken: ‘zonder het omverwerpen van het kapitaal is het onmogelijk de oorlog te beëindigen met een democratische vrede, een vrede die niet opgelegd is door geweld’. Het succes van de bolsjewistische partij was te danken aan haar flexibiliteit, de manier waarop ze zich aanpaste aan de veranderende situatie.
Tragisch
Na de Oktober revolutie volgde een drie jaar durende oorlog, een oorlog tegen de binnenlandse aanhangers van de Tsaar en een hele reeks buitenlandse interventie-machten. Het bewind van de bolsjewistische partij werd in rap tempo steeds autoritairder. Om de troepen aan het front te kunnen onderhouden werden op het platteland levensmiddelen in beslag genomen. De partij werd verlaten door haar voormalige bondgenoten: de mensjewieken en de sociaal-revolutionairen waren tegenstanders van het sovjet-systeem. De linker vleugel van de sociaal-revolutionairen verliet vanwege onvrede over het vredesverdrag van Brest Litvosk in maart 1918 de coalitie regering. Op het vijfde congres van de sovjets in juli 1918 kregen de tegen de bolsjewieken gekante toespraken van linkse sociaal-revolutionairen en anarchisten vrijwel geen steun meer.
In een poging de bolsjewistische regering ten val te brengen werd een reeks terreuraanslagen gepleegd. De bolsjewieken reageerden met een verbod van alle oppositie en de inzet van de Tsjeka, de geheime politie, een instrument van de eigen, ‘rode’ terreur. Het mondde uit in de verstikking van het interne debat, gewurgd door een cultuur van militarisme en een verbod op afwijkende stromingen zelfs binnen de eigen partij.
Sommige van de maatregelen, gesteund door Lenin en Trotski, waren begrijpelijk in de context van de oorlog, misschien ook noodzakelijk om te overleven. ‘De economische catastrofe die Rusland bedreigt en onze beperkte hulpmiddelen betekenen dat dwang inherent is aan de situatie’, aldus Trotski in1920. ‘Onze situatie is in de hoogste mate tragisch’.
Deze bladzijde uit de bolsjewistische geschiedenis was zwart, vooral omdat een aantal van de maatregelen als het verbod op stromingen in de partij of de definitieve uitsluiting van mensjewieken en anarchisten uit de sovjets getroffen werd in 1920-21, toen de burgeroorlog eigenlijk al gewonnen was.
In deze periode groeide het stalinisme, een karikatuur van het bolsjewisme dat van de noodmaatregelen een deugd zou maken. Nadat de door Stalin geleide fractie eind jaren twintig de macht in de partij veroverde werd de bureaucratie de feitelijke machthebber. In een land met beperkte hulpbronnen en met een bevolking die gedecimeerd werd in de burgeroorlog en na het verlies van talloze van de meest getalenteerde revolutionairen greep de bureaucratie zonder enige democratische controle naar brute dwangmaatregelen om Rusland in een geforceerd marstempo te ontwikkelen. Miljoenen kwamen om in de gedwongen collectivisering van de landbouw; de industrialisering van het land werd ‘betaald’ met een hongersnood, met slavernij en met de disciplinering van de nieuwe sovjet arbeidersklasse.

Had het anders kunnen lopen? Natuurlijk, de loop van de geschiedenis staat niet vast. Had zo’n andere uitkomst ook beter kunnen zijn? Misschien, het is onmogelijk met zekerheid te zeggen. Ondertussen leven we in het heden. In een wereld waarin de Sovjet-Unie het idee van socialisme voor miljoenen mensen in diskrediet heeft gebracht. Juist daarom is het nuttig om de geschiedenis van oktober te kennen en te leren dat er in ieder geval ook een andere kant is. Dat niet alleen de fouten van de revolutionairen maar ook de druk van de contra-revolutionairen, het falen van de revolutie in Duitsland en de barre omstandigheden in Rusland naar het stalinisme leidden. Het falen van de revolutie moet niet doen vergeten dat miljoenen mensen zich democratisch en van onderop organiseerden in een moedige poging om een einde te maken aan de oorlog en de uitbuiting.

Na de oktober revolutie drukte de communistische dichter Vladimir Majakovsky de geest van de tijd uit in zijn triomfantelijke gedicht De 150.000.000. Majakovsky zou in 1930 zelfmoord plegen, onder andere omdat hij de verwording van de revolutie niet kon aanvaarden. De publicatie was anoniem, want de revolutie had van Rusland een land van 150.000.000 auteurs gemaakt.

We zullen de oude wereld verbrijzelen

wild

we zullen razen

een nieuwe mythe over de wereld

we zullen vertrappen het hek

van tijd onder onze voeten

we zullen een notenbalk maken

van de regenboog

rozen en dromen

bevlekt door dichters

zullen ontvouwen

in een nieuw licht

voor het genot van onze ogen

de ogen van grote kinderen

we zullen nieuwe rozen uitvinden

rozen van metropolen met bladen van pleinen

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren