Borderless

19 August 2019

Een westerse traditie

Wordt in Nederland een rechtse politicus of opiniemaker erop aangesproken moslims te discrimineren, dan zal deze vaak tegenwerpen slechts een religie te bekritiseren. Dit soort uitspraken negeren een bloedige traditie van discriminatie en ontmenselijking.

In 2002 maakte Wilders nog een onderscheid tussen 'goede moslims', wiens religie je diende te respecteren, en een minderheid van fanatieke fundamentalisten. Tegenwoordig stelt hij dat de islam an sich totalitair is en de Koran een fascistisch boek. Maar dit zou geen racisme zijn omdat moslims nu eenmaal geen ‘ras’ zijn, het gaat hier om ‘religiekritiek’.
Deze tegenwerping gaat voorbij aan de manier waarop racisme werkt. ‘Ras’ is een biologische term die niet van toepassing is op verschillende menselijke bevolkingsgroepen. In de negentiende eeuw kwam in Europa het zogenaamde ‘wetenschappelijke racisme’ op dat deze term echter wel probeerde toe te passen op mensen. Mensen werden ingedeeld in verschillende rassen op basis van uiterlijke kenmerken. Het idee dat mensen te verdelen zijn in verschillende rassen dateerde echter al van voor de negentiende eeuw. De discriminatie tegen bijvoorbeeld zwarten werd toen echter niet gestaafd met biologische argumenten maar met verhalen uit de bijbel. Naarmate wetenschap religie verving als het middel om de wereld te interpreteren veranderden de argumenten om een rangorde te maken. Maar posities in de rangorde bleven hetzelfde.
Het idee dat het mogelijk is om mensen in biologische rassen te rangschikken is tegenwoordig niet meer populair. De misdaden van de nazi’s hebben er veel mee te maken dat wat eens in de westerse wereld een breed gedeelde opvatting was, in diskrediet is geraakt. Toen religieuze argumenten voor discriminatie hun aantrekkingskracht verloren, betekende dit nog niet het einde van discriminatie: nieuwe wetenschappelijke argumenten hielden de oude rangorde in stand. Iets soortgelijks kunnen we nu zien: argumenten over rassen zijn in diskrediet geraakt, in plaats daarvan komt een vertoog over ‘culturen’, over ‘botsende beschavingen’. Gary Younge, journalist van de Britse Guardian, beschrijft het als het ‘verleggen van de focus op ras naar een op religie en van bloedlijn naar afkomst en cultuur’. Een racist is dus niet per definitie iemand die gelooft in een biologische rangorde tussen verschillende mensenrassen. De term zo letterlijk nemen ontdoet hem van betekenis. Het is vergelijkbaar met zeggen dat Arabieren niet antisemitisch kunnen zijn omdat zij net als Joden Semieten zijn.
De ‘nieuwe zondebokken’ die het slachtoffer zijn van het nieuwe racisme in Europa zijn merendeels moslims. In plaats van rassen wordt over een onverzoenlijk verschil tussen de Europese of westerse cultuur – die gelijk zou staan aan democratie en gelijke rechten – en die van moslims gesproken. Om de vijandigheid tegen alles wat als islamitisch gezien wordt te beschrijven heeft ondertussen de term ‘islamofobie’ ingang gevonden. Het is een term die heftige reacties oproept. Volgens een hardnekkige mythe zou het woord bijvoorbeeld bedacht zijn door Iraanse mullahs om vrouwen die weigerden een hoofddoek te dragen mee te betitelen. Het woord dateert echter van voor de Iraanse revolutie. In 1922 gebruikte de Franse schilder Etienne Dinet – bekend vanwege zijn romantische voorstellingen van de Arabische wereld – het woord in zijn essay ‘L’Orient vu de l’Occident’. Net zoals met de term racisme is het mogelijk islamofobie zo letterlijk te interpreteren dat het een onbruikbare term wordt. De rechtse Amerikaanse academicus en commentator over het Midden-Oosten Daniel Pipes wijst de term bijvoorbeeld af omdat deze twee dingen zou verwarren: vijandigheid tegen de islam en kritiek op het politieke gebruik ervan. Een term afzweren en van voren af aan beginnen elke keer dat er misbruik van gemaakt kan worden brengt ons echter niks verder.
Islamofobie of gewoon racisme?
In zijn huidige vorm vond het islamofobie ingang door een publicatie van de Runnymede Trust, een Britse antiracistische denktank. Deze bracht in 1997 een publicatie uit onder de titel ‘Islamophobia: A Challenge for Us All’. In de brochure wordt ook ingegaan op hoe er een onderscheid gemaakt kan worden tussen een antiracistisch gebruik van de term en het gebruik van het woord door fundamentalistische moslims die elke kritiek op hun religie en het gebruik dat ze er van maken in de kiem smoren.
Volgens de definitie van de Runnymede Trust is er sprake van islamofobie als de islamitische religie als een monolithisch blok voorgesteld word. Dat betekent een voorstelling van de hele geschiedenis van de religie en van álle moslims als onveranderbaar, met één enkele mening, door hen allen gedeeld. Een tweede criterium is als islamitische samenlevingen neergezet worden als volledig vreemd aan de andere culturen, alsof er een onoverbrugbare kloof gaapt tussen ‘de islam’ en de rest van de wereld. Een derde criterium is het neerzetten van de islam als inferieur aan de westerse beschaving omdat de islam bijzonder barbaars, gewelddadig en seksistisch zou zijn. Het vierde criterium is als alleen moslims gezien worden als gewelddadig en agressief.
Allemaal tezamen vormen deze criteria een goede beschrijving van het verhaal dat we dagelijks uit de monden van bepaalde politici kunnen horen – Geert Wilders is een bijzonder duidelijk voorbeeld dat voortdurend al deze elementen naar voren brengt. Maar het idee dat er een waterdicht schot zit tussen ‘de westerse beschaving’ en ‘de islam’ (die hierdoor impliciet betiteld wordt tot een vorm van barbarisme) is ook terug te zien in het bijna routineuze gebruik van de term ‘judeo-christelijke westerse beschaving’, een beschaving die onverenigbaar zou zijn met islamitische tradities.
Veel van wat we dagelijks om ons heen zien en horen is in wezen niks anders dan vulgaire xenofobie. Toen journalisten van Vrij Nederland in 2009 buiten de bijeenkomsten van de PVV de aanhangers van Wilders interviewden – journalisten zijn immers niet welkom bij de PVV – kregen ze te horen dat alle problemen in Nederland de schuld zijn van ‘de zwarten’. Zo bont kunnen politici als Wilders en Verdonk het niet maken in het openbaar. Maar net zoals mensenrassen een bedenksel waren van de ouderwetse racist, is de religie die nu bekritiseert zou worden een creatie van de islamofoob. Selectief worden feitjes opgepikt en voorzien van het etiket ‘islamitisch’. Op een bepaalde plek geboren zijn kan genoeg om tot moslim bestempelt te worden, ongeacht of iemand zichzelf ook beschouwt als moslim. De zelfbenoemde ‘religiecritici’ bepalen niet alleen wie tot de bekritiseerde religie behoort, ze bepalen ook wat die religie eigenlijk moet zijn. Je kan een vrijzinnige alaviet zijn en bidden in een gebedshuis samen met vrouwen, en daarmee een ketter zijn in de optiek van een fundamentalist als Osama Bin Laden, voor de islamofoben bestaat er echter maar één islam.
‘Ik bepaal hier wie moslim is’
Dit mechanisme zal niemand verbazen die bekend is met Europese tradities van discriminatie en racisme. De negentiende-eeuwse burgermeester van Wenen, Karl Lueger was een gelovig katholiek maar met gepraat over een joods-christelijke beschaving had hij niet zoveel: de man was een van de grondleggers van het moderne antisemitisme. In reactie op verwijten dat zijn wereldbeeld weinig consistent was verklaarde hij: ‘ik bepaal hier wie Joods is!’. Racisme is een machtsverhouding – en een van de manieren waarop deze tot uiting komt is dat de gediscrimineerde het onmogelijk wordt gemaakt de eigen identiteit vorm te geven. Antisemieten bestempelen mensen tot Joods, ongeacht of ze zichzelf als Joods zien. Dat Joden onbetrouwbaar zijn en hun ware natuur verbergen behoort immers tot het standaardrepertoire van antisemieten. Dat moslims niet te vertrouwen zijn omdat hun religie het zou goedkeuren om te liegen tegen ongelovigen is een van de dingen die islamofoben menen te weten.
De vergelijkingen tussen islamofobie en antisemitisme zijn niet toevallig. Zonder ze gelijk te stellen wat betreft uitwerking of inhoud, laten de twee vormen van discriminatie parallen zien. Zo pogen beide ideologieën om gebeurtenissen in de wereld te verklaren middels samenzweringstheorieën. Antisemieten hebben de ‘Protocollen van de Wijzen van Zion’, een Russische vervalsing die zogenaamd het verslag is van een bijeenkomst van Joodse leiders die met elkaar bespreken hoe het staat met hun plannen om de wereld te beheersen. Oorlogen en sociale problemen worden in deze protocollen beschreven als opzetjes van Joden om het westen verzwakken.
In islamofobe kringen wordt de term Eurabia gebruikt om een islamitisch plan om Europa over te nemen aan te duiden. Gisèle Littman, schreef in 2005 onder het pseudoniem Bat Ye’or Eurabia: The Euro-Arab Axis, waarin ze een decennialange samenzwering beschrijft waardoor Europese leiders zich voor het anti-Amerikaanse, anti-Israëlische karretje van Moslims hebben laten spannen. Wilders beweert bang te zijn voor een islamitische kolonisatie van Europa, een geheim plan waar de miljoenen migranten van islamitische afkomst en hun nakomelingen in Europa bij betrokken zijn. De samenzweringstheorieën van antisemieten en islamofoben hebben vergelijkbare doelen: ze geven een kader om het wereldgebeuren te verklaren en benadrukken hoe slecht en onbetrouwbaar de ander wel niet is.
In een artikel in het Duitse linkse tijdschrift Arranca! haalde Georg Klauda de term ‘pathische projectie’ van Adorno en Horkheimer aan om te laten zien hoe vergelijkbaar islamofoben en antisemieten redeneren. Een fenomeen, in Klauda’s voorbeeld is het verkrachting maar in de Nederlandse context zouden we misschien het voorbeeld van straatcriminaliteit kunnen gebruiken, wordt er uit gelicht en systematisch aan een bepaalde bevolkingsgroep toegeschreven (‘Marokkaanse straatterroristen’). Ten slotte wordt aan de hand van citaten uit de Koran en het toeschrijven van een gedeelde ‘islamitische psyche’ aan de ander het gebeuren afgeschilderd als deel van een grote samenzwering om het westen te verzwakken of als uiting van een in steen gehouwen, niet met het westen verenigbare cultuur. Dagelijkse islamofobie is een relatief recent verschijnsel, maar het bouwt voort op een oude Europese traditie.

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren