Borderless

10 December 2019

Euthanasie: Het merkwaardige standpunt van de SP

‘Zie het onder ogen, u zult nooit meer in staat zijn een normaal leven te leiden, u bent alleen uzelf en anderen tot last. Omdat uw leven louter ellende is, zou u niet moeten aarzelen te sterven. Stem toe en wij zullen u uit de martelingen verlossen’. Agnes Kant sloot haar eerste termijn in het kamerdebat over euthanasie af met dit citaat uit Utopia van Thomas More. Ik vind het op het randje van demagogische bangmakerij. Jammer, want de SP plaatst zinnige kanttekeningen.

Als ook de Eerste Kamer de nieuwe wet aanneemt, blijft euthanasie weliswaar strafbaar, maar wordt in het Wetboek van Strafrecht een bijzondere ‘strafuitsluitingsgrond’ opgenomen. Een arts hoeft voortaan geen rechtsvervolging te vrezen als hij de euthanasie netjes meldt en voldaan heeft aan een aantal eisen van zorgvuldigheid. De patiënt moet ‘vrijwillig, weloverwogen en duurzaam’ om euthanasie hebben gevraagd, er was sprake van ‘ondraaglijk en uitzichtloos lijden’, alternatieven ontbraken, en de arts moet tenminste een onafhankelijke collega hebben geraadpleegd. Regionale toetsingscommissies, bestaande uit artsen, juristen en ethici, beoordelen of er zorgvuldig is gehandeld. Bij onzorgvuldigheid of het niet melden riskeert de arts nog steeds maximaal twaalf jaar gevangenisstraf.

Hoe vrij is de keuze?
Jan Marijnissen vatte in september 1999 de globale visie van de SP op euthanasie goed samen: ‘Onlangs was ik te gast bij een verpleeghuis in Leiden en sprak met een van de directeuren. De man vertelde me dat er natuurlijk een relatie bestaat tussen de kwaliteit van de zorg en de zin in het leven, en natuurlijk bestaat er een relatie tussen de zin in het leven en een verzoek om euthanasie. Hij vertelde over twee gevallen van ouderen die nadat ze andere en intensievere zorg hadden gekregen hun euthanasieverzoek hadden ingetrokken (...) Alle discussie over zelfbeschikkingsrecht van het individu wordt twijfelachtig als we niet eerst alles gedaan hebben om de kwaliteit van leven van onze ouderen, al onze ouderen, te verbeteren.’
Die benadering verdient waardering. Terecht, en als enige in het parlement, plaatst de SP het euthanasiediscussie niet in het rijk der ethische en morele principes, maar in de concrete situatie die zieke mensen aantreffen. En er is -zoals de SP voortdurend benadrukt- veel te verbeteren aan de palliatieve zorg, de pijnbestrijding, de lange wachtlijsten, het gebrek aan verzorgend personeel... Een oorzakelijk verband tussen slechte zorg en meer euthanasieverzoeken is niet keihard bewezen, maar ligt natuurlijk voor de hand. Agnes Kant haalde overtuigend de voorzitster van een van de toetsingscommissies aan: ‘Soms zien we (...) een dossier waarbij het vermoeden rijst dat er om euthanasie is gevraagd omdat er niets anders is, omdat het ziekenhuis de patiënt naar huis stuurt met de mededeling dat er niets meer gedaan kan worden en er vervolgens op korte termijn geen thuiszorg en geen bed in een verpleeghuis is. Ik weet ook niet zeker of er geen euthanasiegevallen zijn waarbij om euthanasie wordt gevraagd omdat de patiënt het gevoel heeft dat hij de omgeving tot last is.’
Een toename van het aantal verzoeken is natuurlijk niet hetzelfde als een toename van het aantal daadwerkelijk gepleegde euthanasieën. GroenLinks-parlementslid Femke Halsema bewees de discussie geen enkele dienst door met grof te schieten: ‘U suggereert dat als gevolg van tekorten in de zorg er meer euthanasie gepleegd zou kunnen worden. Het antwoord van de samenleving is: pleegt u dan maar euthanasie. Hoe durft u dat te suggereren? U twijfelt daarmee openlijk aan de integriteit van artsen die moeten reageren op dat verzoek. (...) Ik vind dat onverdraaglijk.’ (In een interruptiedebat met Ross-van Dorp van het CDA).
Natuurlijk is het onzin te beweren dat artsen zullen gaan euthanaseren op basis van ‘U vraagt, wij draaien’. Dat beweert de SP ook niet. Maar zeker is wel dat niet alleen de patiënt tot zijn verzoek komt in een context, ook de arts maakt zijn afweging binnen een gegeven situatie. Een arts weet dat patiënten in een verzorgingstehuis niet iedere dag kunnen douchen, soms lang moeten wachten om naar het toilet te kunnen, en dat er niet altijd voldoende thuiszorg is. Natuurlijk zal hij dat meewegen als iemand die duidelijk op zijn of haar zelfstandigheid gesteld is om euthanasie vraagt. Ik neem het Halsema echt kwalijk dat ze van de discussie over dat probleem een taboe probeerde te maken.

Kant heeft gewoon gelijk: ‘In wat voor omstandigheden maakt iemand die keuze? Hoe vrij is iemand in die keuze (...) Ik kan dat (...) niet los zien van de omgeving, alleen in het licht van de zelfbeschikking.’ GroenLinks doet net alsof de kwaliteit van de zorg niet relevant is in een euthanasiedebat, en dat is natuurlijk onzin. Het probleem moet wel gesteld worden, en precies op de manier waarop Kant dat deed: in het licht van zowel de omstandigheden als in het licht van het recht op zelfbeschikking. En in een discussie op basis van die twee aspecten, verdient de SP het ontzettend veel kritiek te krijgen.
Kritiek op het feit dat ze zich verzet tegen een verdere afstand tussen euthanasiepraktijk en strafrecht, een geschreven wilsverklaring niet wil accepteren als legitiem euthanasieverzoek en tegen de interpretatie is dat ook psychisch lijden ‘ondragelijk en uitzichtloos’ kan zijn. Kortom: omdat ze niet onder het uiten van luide kritiek op de gebrekkige gezondheidszorg voor stemde, maar tegen de nieuwe euthanasiewet.

Dekolonisatie van de burger
Want ook de globale visie van waaruit GroenLinks redeneerde, 'de dekolonisatie van de burger', is er een waar ik het volledig mee eens ben. Femke Halsema: 'De burger (heeft) zich geleidelijk vrijgevochten van God, de kerk, de staat en de vorst. Hij nam zijn leven in eigen hand en werd geleidelijk mondig. Aan de mens is geleidelijk daarmee de beschikking over of de bepaling van (...) zijn eigen lichaam en leven toegekomen. Mijn fractie vindt dit een groot goed. Het gaat er ten principale om dat de mens zich heeft losgemaakt uit overheersende structuren. Dat is voor ons de kern van emancipatie...'
Behalve dat GroenLinks over emancipatie in de voltooid verleden tijd spreekt, is het een prima uitgangspunt. De SP legt dan wel de nadruk op een andere belangrijke verworvenheid, een goede zorg voor iedereen, maar waarom het een tegenover het ander stellen? Waarom niet opkomen voor een zo groot mogelijke collectieve bescherming én voor een zo groot mogelijke individueel zelfbeschikkingsrecht?

Wat bezielt de SP om zo scherp iedere liberalisering van het euthanasiebeleid af te wijzen, zolang de gezondheidszorg onvoldoende is?
Als de SP werkelijk denkt dat het recht om over je eigen lichaam te beslissen in de huidige situatie van te kort schietende zorg beperkt moet blijven omdat anders het hek van de dam is, dan is dat zwaar overdreven. Uit onderzoek blijkt dat artsen zeer zorgvuldig omgaan met euthanasie (zie kader). Ik kan in de nieuwe wet, met de strafbepaling als niet aan de zorgvuldigheidscriteria is voldaan, absoluut de contouren niet zien van een losgeslagen 'u bent ons tot last, hier is een spuitje'-nachtmerrie, zoals Thomas More die schetste.
Tactiek? In een discussie tegen de verstikkende Paarse consensus kan ik me voorstellen dat je wat kort door de bocht gaat en boven alles aandacht wil vragen voor de gezondheidszorg. Maar moet de tactiek van de SP niet juist gericht zijn op het verder brengen van de maatschappelijke discussie? Veel linkse mensen zitten met het dilemma: ze zijn voor een sterke verzorgingsstaat, maar tegelijkertijd wars van goedbedoelde overheidsbemoeienis in je persoonlijke leven.
Ik heb sterk de indruk dat er iets fundamentelers meespeelt. De houding van de SP in het euthanasiedebat zegt iets over haar globale visie op mens en maatschappij.

Staatsdenken?
In dat opzicht was de vraag van Femke Halsema aan Agnes Kant heel relevant: 'U zegt dat de mens zelf moet kunnen beschikken, maar dat het niet los kan worden gezien van omstandigheden. Wie moet dan oordelen als in bepaalde omstandigheden de mens niet zelf kan beschikken? Voor klein christelijk is dat duidelijk: daar is God. Die kan het voor u echter niet zijn. (...) Er is geen hogere macht, dus dat betekent dat de mens uiteindelijk over zichzelf mag beslissen. Nu zegt u echter: maar toch weer niet helemaal en in sommige omstandigheden moeten anderen beslissen. Als dat voor u als niet-christelijke partij God niet is, wie is het dan wel? Dan kom ik bij niets anders dan dat u de staat belangrijker vindt dan de mogelijkheid van zelfbeschikking door een individu.'
Agnes Kant liet zich niet uit de tent lokken. Jan Marijnissen stelde het in het Katholiek Nieuwsblad wel klip en klaar: 'Met een beroep op de autonomie van de mens, op het zelfbeschikkingsrecht van de mens, wordt als een vanzelfsprekendheid verdedigd dat de mens het recht heeft zelf het moment van levenbeëindiging te bepalen. Ik deel die mening niet. De overheid -in samenspraak met de samenleving- heeft de taak de normen te stellen waarbinnen euthanasie aanvaardbaar is.'
Ongetwijfeld zal de SP de beschuldiging van 'staatsdenken' verontwaardigd van de hand wijzen. Agnes Kant reageerde geïrriteerd op de vragen van GroenLinks. Maar ik zie ook niet hoe de SP met haar houding in de euthanasiekwestie het tegendeel bewijst. Waar GroenLinks zelfbeschikking absoluut en abstract maakt, vervalt de SP in het andere uiterste: de overheid moet 'strikte voorwaarden' stellen aan het recht om over je eigen leven en dood te beslissen.

Als slot voor dit artikel hoopte ik uit 'Heel de mens', de visietekst van de SP, een passage te kunnen citeren waarin de partij de les trok uit de mislukte experimenten van sociaal-democratie en stalinisme. 'Socialisme betekent een zo groot mogelijke collectieve bescherming, gepaard aan een zo groot mogelijke individuele vrijheid', zoiets verwachtte ik wel te vinden. Het staat er niet.
We moeten het doen met 'Uitgangspunt is dat de mens de maat is van alle dingen'. Zo'n algemene opmerking is onvoldoende. Als de SP niet alleen stemmen, maar ook kritische linkse activisten wil winnen, een tegenbeweging op wil bouwen, zal ze iedere betutteling moeten laten varen. Een sterke verzorgingsstaat is een goed streven, omdat het ieder lid van de samenleving een zo groot mogelijke vrijheid garandeert om zelf over leven, ziekte en dood te kunnen beschikken. Die vrijheid beknotten omwille van de verzorgingsstaat is doel en middelen omdraaien. Uiteindelijk is dat toch de kern: socialisme staat voor bevrijding, voor het recht zelf je lot te bepalen.

Een uitgebreidere kritiek op het SP standpunt in het euthanasie debat is te vinden op http://home.hetnet.nl/~b17arend/index.nl Kies daar de link Grenzeloos.

Bronnen: www.sp.nl, www.parlement.nl, www.minvws.nl, www.nvve.nl.

(kadertje)
De euthanasiepraktijk

Precieze gegevens over de euthanasiepraktijk zijn moeilijk te achterhalen. In 1996 publiceerden Van der Wal en Van der Maas een rapport over euthanasie op basis van honderden mondelinge en duizenden schriftelijke interviews met artsen. Een andere bron is het jaarverslag 1998/99 van de toetsingscommissies, over de gemelde gevallen van actieve levenbeëindiging. Dat laatste geeft zeker geen volledig inzicht, aangenomen wordt dat ongeveer veertig procent van de gevallen niet gemeld wordt.
Volgens Van der Wal en Van der Maas werden in 1990 ongeveer 2.300 euthanasieverzoeken ingewilligd. In 1995 ging het om 3.200 gevallen. In 1999 werd bij de toetsingscommissies 2.216 keer een euthanasie of hulp bij zelfdoding gemeld. Grofweg kun je zeggen dat er een lichte stijging gaande is, veroorzaakt door een groeiend aantal verzoeken, en dat het aantal gevallen jaarlijks tussen de 3000 en 4000 ligt.
Uit het jaarverslag van de toetsingscommissies blijkt ook dat de levenbeëindiging meestal thuis plaatsvindt. Vrijwel altijd zijn de familie en huisarts aanwezig. 2002 patiënten kregen in 1999 euthanasie omdat ze aan kanker leden. Ziekten aan het zenuwstelsel (69) en longziekten en gecombineerde ziektebeelden komen op de tweede en gedeelde derde plaats. In zes gevallen was Aids de reden. Opvallend is de constatering dat hulp bij zelfdoding vanwege psychische lijden -ondanks alle commotie daarover- zelden voorkomt, twee tot vijf keer per jaar.
De toetsingscommissies oordeelden in 1999 dat in drie gevallen onzorgvuldig was gehandeld. In die gevallen was de onafhankelijkheid van de tweede arts onvoldoende geweest. Je kunt op basis van de gegevens rustig stellen dat artsen erg terughoudend zijn. Volgens van der Wal en Van der Maas wordt slechts een op de drie euthanasieverzoeken ingewilligd. Bij psychisch lijden zijn de artsen nog voorzichtiger. Naar schatting jaarlijks twee tot vijf euthanasieën, tegenover ongeveer 320 verzoeken.

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren