Borderless

9 December 2019

Frank Millers tweesnijdend zwaard

Momenteel draait 300 in de bioscopen. De film, naar een stripverhaal van Frank Miller over de Slag bij Thermopylae (480 v Chr), is visueel verbluffend en tegelijkertijd extreem politiek-incorrect. Maar bovenal bewijst de slachtpartij tussen Spartanen, Grieken en Perzen dat Miller een briljante tekenaar is en dat strips geen films zijn.

De eerste reacties op de bloederige zwaard & sandalen-film van Zack Snyder waren voorspelbaar. Veel recensenten zijn enthousiast over deze visuele adrenaline-rush zonder concessie aan ‘goede smaak’. En ja, op z’n eigen nihilistische manier is 300 een gewaagde en bewonderenswaardig absolute film.
Aan de andere kant zijn er de verontwaardigde recensies op websites als Lenin’s Tomb of K-punk. De Libanese Daily Star sloeg de spijker op z’n kop: “300 is ziedend van de woede die zes jaar na die bloedige dinsdag nog steeds wijd verbreid is in de Verenigde Staten. Twee invasies, een triljoen dollar die in rook opging en drieduizend dode Amerikanen hebben deze woede, die in een deel van de Amerikaanse pysche raast als die van Achilles, niet kunnen bevredigen. De film 300 ontketent een overweldigende drang om te razen, te tieren en te schelden op 'eindeloze Aziatische hordes'. “Kom maar op, stelletje barbaarse slaven, jullie stelletje...zwarte, homoseksuele, verwijfde, ontaarde lafbekken. Jullie vrienden zijn bochelaars, misvormde reuzen, dwergen, tovenaars, eunuchen, perverselingen, lesbo's en beulen. Jullie en jullie 'mystiek en tirannie' horen thuis in de hel!”
Sterke actiefilm dus, of walgelijk wraaksentiment na 9/11? Een film die zich afficheert als een ‘prachtig bloedbad’ is zeker niet onproblematisch, maar een geslaagde film - ook al bevalt de tijdgeest waaraan het refereert je niet - blijft een geslaagde film. In meer dan één opzicht doet 300 denken aan Triumph des Willens, de knapgemaakte nazi-propagandafilm van Leni Riefensthal. Het debat is - zij het in andere gradaties - min of meer gelijk en wat mij betreft de conclusie ook: beide films moeten gezien worden en vooral niet onbesproken blijven. ‘Goed’ of ‘fout’ kan nooit de vraag zijn bij kunst, het gaat er om wat een film als 300 betekent – en daarop zijn meerdere antwoorden mogelijk.

Gemanipuleerd
Stripverfilmingen zijn niet iets van de laatste tijd - getuige Barbarella (1968) en de Superman en Batman films uit de jaren tachtig en negentig - maar het > ze nemen tegenwoordig wel een hoge vlucht. Vanaf 2000 kregen we drie delen X-men, twee delen Spiderman, een deeltje Hulk, Batman Begins, wéér een Superman-film, Elektra en Daredevil voorgeschoteld.
Gefantaseerde superhelden en echte oorlog gingen altijd al goed samen, maar er zijn meer redenen voor deze populariteit. Vier van bovengenoemde titels komen uit de stal van Marvel. Superman en Batman zijn van DC Comics. Een deel van de striphausse sinds 2000 wordt verklaard uit het feit dat America Online en Time Warner in dat jaar fuseerden waardoor Marvel, DC, New Line Cinema en Warner Bros. Entertainment tegenwoordig onderdeel zijn van één en hetzelfde mediaconglomeraat. Samen met ontelbare tijdschriften, kabelexploitanten en televisiezenders. De gedachtepolitie van Orwells 1984 is primitief vergeleken met de corporate power waarmee tegenwoordig films, games en concepten ‘in de markt worden gezet’. En helaas tellen dan alleen de inkomsten: ‘Striphelden brengen geld op? Oké. Welke strips kunnen we nog meer verfilmen?’
Zeker zo belangrijk is de razendsnelle ontwikkeling van digitale filmbewerkingtechniek. Terminator 2 (1991) met die vloeibare robot, de dino’s in Jurrasic Park, Jar Jar Binks in Star Wars II (2002) en de Hulk (2003) deden ons wennen aan het idee van volledig computer-geanimeerde personages. The Matrix (1999) en Sin City (2005) bewezen dat ook het decor niet echt hoeft te zijn. Stripverfilmingen profiteren natuurlijk ontzettend van die toegenomen publiekstolerantie voor zichtbaar gemanipuleerde beelden.
Maar de opkomst van stripverfilmingen wordt niet alleen verklaard uit geld, macht en techniek. Regisseurs als Sam Riami (Spiderman) en Robert Rodriguez (Sin City) zijn van een generatie die is opgegroeid met strips, en zij houden van het medium. Veel van de verfilmingen waren ook helemaal niet slecht. Vier staken er met kop en schouder bovenuit. Hellboy (2004), V for Vendetta (2005), A History of Violence (2005) en Sin City waren eigenwijzer, politieker en grimmiger dan de rest. Niet alleen werden ze ‘dus’ ook gemaakt buiten het AOL Time Warner conglomeraat, ze komen ook van net iets eigenzinniger stripuitgeverijen: Vertigo (een onafhankelijk onderdeel van DC dat zich richt op volwassenen) en Dark Horse Comics.

Getormenteerde ziel
En Dark Horse brengt ons bij hun paradepaardje Frank Miller. In 1978 begonnen als medewerker aan Spectacular Spiderman, mocht de tekenaar/schrijver een jaar later al Marvels Daredevil naar zijn hand zetten. De gemaskerde superheld van dertien-in-een-dozijn ging pas opvallen nadat Miller er meer realistische aspecten aan toevoegde zoals de achterbuurt Hell’s Kitchen en de georganiseerde misdaad. Bovendien liet hij het publiek kennismaken met mystieke filosofie, middels de nieuwe heldin Elektra en de sindsdien immens populaire ninja’s.
Millers invloed op de hedendaagse comic werd onweerlegbaar met de publicatie van Batman: The Dark Knight Returns in 1986. Batman werd tegen die tijd al lang niet meer serieus genomen. In zijn campy maillot was hij het mikpunt van flauwe grapjes over zijn relatie met Robin. Miller tekende en schreef voor DC Comics een radicaal nieuwe Batman. Na de dood van Robin is Bruce Wayne een sombere, door haat gedreven vigilante. Gotham City is niet de gotische fantasiestad die we gewend waren, maar een helaas maar al te herkenbare metropool waarin technopunks op speed, politieke machtsspelletjes, leugenachtige media en corruptie de boventoon voeren. Het zijn vooral de volwassen thema’s en de complexe verhaalstructuren die het werk van Miller bijzonder maken. En zijn taal. Miller gebruikt veelvuldig het 'monologue intérieur'. Korte, sombere, zinnen. Harde, cynische woorden. Een taal die je in zijn wereld trekt. Steeds dieper. Batmans kruistocht tegen ‘het vuil van de stad’ is op het dubieuze af, spannend, en tegelijkertijd te lezen als een buitenwaarts gerichte spiegel van een getormenteerde ziel.
Op de website K-punk maakt een zekere Marc gehakt van Millers wereldbeeld: “Het idee dat er geen Goed bestaat is een van de centrale veronderstellingen van wat we Kapitalistisch Realisme zouden kunnen noemen. Kapitalistisch Realisme staat erop dat mensen niet te redden zijn, dat Gerechtigheid onmogelijk is en corruptie onvermijdelijk... Het hoeft nauwelijks te verbazen dat dit idee van realisme naar voren kwam in comics in de tijd dat Reaganomics en Thatcherisme zichzelf presenteerden als de enige oplossingen voor de problemen van Amerika en Brittannië.”
Marc plaatst de Batman-strip terecht in z’n tijd, maar lijkt er volkomen ten onrechte van uit te gaan dat een pessimistische visie op mens en samenleving hetzelfde is als conformisme. Integendeel. The Dark Knight Returns staat bol van de kritiek op Reagans kille Amerika en eindigt bovendien met een Batman die zich met de meest verworpen onderlaag van Gotham City verenigd om de revolutie voor te bereiden! Het doet geen recht om Miller als onderdeel van een dominante ideologie neer te zetten, als je weet dat de tekenaar eind jaren tachtig keihard in aanvaring kwam met Reagans republikeinse contrarevolutie. Onder druk van religieuze lobbygroepen wilde DC Comics een systeem van zelfregulering introduceren met betrekking tot seks en geweld in strips. Censuur, vond Miller en hij vertrok onder veel publiciteit naar Dark Horse Comics. Indertijd opende religieus rechts in de VS op alle fronten – popmuziek, literatuur, strips en onderwijs - de aanval op de verworvenheden van de jaren zestig (en op Darwin!). Miller deed het zijne om de aanval af te slaan.

Hardboiled
Bij Dark Horse creëerde Miller zijn meest populaire serie: Sin City. Iedere prachtige stripstrook is een uitgekiende balans van zwart en wit. De zaken worden tot hun essentie teruggebracht, niet alleen in vorm maar vooral in expressie. Sin City is als een film noir waarin het altijd regent, explosies uit de kaders spatten en waar de mooie, maar zwaarbewapende meisjes van de hoerenbuurt de mannen tot waanzin, moord en doodslag drijven. Opnieuw weerklinkt in monologue intérieur een inktzwart cynisme waar zelfs Mike Hammer moeite mee zou hebben. De gewelddadige verhalen voeren de ruwe-bolsters-met-blanke-pit door een modderpoel van corruptie en perversie onder de elite. In het eerste verhaal, bijvoorbeeld, ontdekt de lelijke antiheld Marv dat nota bene Kardinaal Roark verantwoordelijk is voor de dood van een prostituee. De enige vrouw die ooit aardig was voor Marv.
‘Ask yourself if that corpse of a slut is worth dying for,’ zegt zijn informant, een
pastoor, vanuit de biechtstoel. Marv trekt zijn pistool en schiet hem door het hoofd:
Blam!
‘Worth dying for.’
Blam!
‘Worth killing for’
Blam!
‘Worth going to hell for. Amen.’
Een wereld vol seks, geweld, dames in nood, echte mannen, ridderlijkheid en bloederige afrekeningen. Primitief, zeker, maar ook erg meeslepend en – nogmaals - weergaloos getekend. Regisseur Robert Rodriguez zag in 2005 zijn droom verwezenlijkt toen Frank Miller instemde met een verfilming.

Soldatenverhaal
En dat smaakte dus naar meer. Miller zelf werkte overigens niet mee aan het script van Snyders verfilming van 300. In het album uit 1998 vertelde hij, begeleid door de weergaloze kleuren van Lynn Varley, over de Slag bij Thermopylae. Een historische mythe over de Spartaan Leonidas die met slechts driehonderd man standhield tegen de militaire overmacht van de Perzische koning Xerxes, tot de dood erop volgde. Historisch volstrekt dubieus maakte Miller er een strijd voor democratie en rationaliteit van, tegen een Xerxes die wordt afgeschilderd als een megalomane barbaar. Menig historicus protesteert, maar het is Millers goed recht om er een tijdloos verhaal van te maken over zelfopoffering. Het verhaal, zoals het destijds door de Griek Herodotus werd opgeschreven, stond van begin af aan vol verdichtingen.
Hoewel 300 het moet stellen zonder de nuance en ideeënrijkdom van The Dark Knight Returns, bood de strip wel meer dan een simpel soldatenverhaal. Het romantische subplot werd toegevoegd, maar andere elementen werden in de film juist minder prominent gemaakt. Het deel over de jeugd van koning Leonidas, bijvoorbeeld, dat vertelt over de bikkelharde opvoeding die de jonge Spartanen ontvingen, en – spiegelbeeldig daaraan – het subplot over het verraad van Ephialtes. De gebochelde man wil graag voor Sparta meevechten, maar wordt afgewezen door een genadeloze samenleving waarin alleen plaats is voor supermannen en krijgervrouwen. Beide scènes trekken in de film veel minder de aandacht. Hoewel Miller in zijn strip ook dicht tegen verheerlijking van het Spartaanse militarisme aanschuurde, was er daar wél ruimte voor die keerzijde en zelfs voor enig medelijden. In de film springen vooral het machogedoe, de homofobie en de racistische stereotyperingen in het oog. Honderden technici zijn bezig geweest om de kleur van het bloed precies goed te krijgen, maar het resulteert in niet veel meer dan een fascistisch jubelverhaal over een massamoord. En hoe mooi de visual effects ook zijn: Millers tekeningen waren mooier.
En om 9/11 en de oorlog in Irak er nog even bij te halen: Frank Miller is zeker geen progressief denker, maar juist nu Bush zijn ‘beschavingsoorlogen’ wil verlengen en steeds meer Amerikanen beginnen te twijfelen, was zijn zo kenmerkende morele en politieke ambivalentie heilzaam geweest.
300 bewijst vooral dat Miller, die sinds 2000 weinig meer publiceerde, niet in het ééndimensionale Hollywood thuishoort: hij moet weer gaan tekenen.
Blam!
Amen.

Soort artikel: 

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren