Borderless

18 September 2018

Gelukkig nieuwjaar?

Weinig vrolijks vanuit Hollywood aan het begin van 2008. Drie sciencefictionfilms geven, zo rond de jaarwisseling, een grimmig beeld van de toekomst. Of eigenlijk: van het heden.

Kantoorgebouwen in New York ontploffen, het regent puin en mensen rennen voor hun leven: de trailer van Cloverfield - vanaf 24 januari in de bioscopen - zet meteen de toon. Wanneer het stof optrekt, zien we wat er naar beneden is gestort. Het hoofd van het Vrijheidsbeeld.
Cloverfield komt van regisseur Matt Reeves en producers J.J. Abrams en Bryan Burk, die ook verantwoordelijk zijn voor de populaire tv-serie Lost. Het belooft een groots spektakel te worden. Vijf vrienden bouwen een feestje, wanneer een huizenhoog buitenaards wezen zich op New York stort. De kleine videocamera van een van hen sleept ons mee in de daaropvolgende paniek.
Met subtiele metaforen als een buitenaardse invasie en een onthoofd Vrijheidsbeeld, blijft er natuurlijk maar weinig te interpreteren over. De populaire filmcultuur in de Verenigde Staten laat duidelijk zien dat 9/11 en de oorlog in Irak de Amerikanen flink bezighoudt.

Doem en ongeluk
Het is een teken des tijds dat ook I am Legend, vanaf 20 december te zien en met een hoofdrol voor Will Smith, lang stilstaat bij de scènes van rampspoed. De Brooklyn Bridge in Manhattan werd zes nachten lang afgesloten om de massale evacuatiescène op te nemen, die trouwens het obscene bedrag van 5 miljoen dollar kostte. De setfoto’s zijn indrukwekkend. Honderden figuranten, de enorme brug, soldaten, helikopters… regisseur Francis Lawrence trekt alles uit de kast. Het is alleen wel érg druk voor een film die eigenlijk gaat over de allerlaatste man op aarde.
I am Legend is de derde verfilming van het gelijknamige sciencefictionverhaal van Richard Matheson. Films als The Incredible Shrinking Man (Jack Arnold, 1957), Duel (Steven Spielberg, 1971) en Stir of Echoes (David Koepp, 1999) zijn allemaal gebaseerd op verhalen van de inmiddels 81-jarige schrijver. Hij schreef scenario’s voor de Edgar Allan Poe films van Roger Corman, maakte zestien episodes van de televisieserie The Twilight Zone en werkte voor de Hammer Studios. Matheson schreef I am Legend in 1954.
Hoofdpersoon van de roman is Robert Neville. Hij leeft in Los Angeles, ergens in de toekomst, en is een overlevende van de Grote Bacteriologische Oorlog. Hij is de laatste mens en dwaalt overdag door de godverlaten straten - maar hij is niet alleen. ’s Avonds komen de vampiers tevoorschijn. Niet één graaf uit Transsylvanië, maar hordes geïnfecteerde ex-mensen belagen Nevilles gebarricadeerde en met knoflook behangen huis. ‘Ik dacht dat wanneer een vampier al eng was, het pas echt griezelig zou worden wanneer de hele wereld ermee vol zou zitten,’ legde Matheson in 1995 uit in een interview. Het leverde scènes van nachtelijke vampieraanvallen op, die je de haren te berge doen rijzen.
I am Legend werd in 1964 verfilmd als The Last Man on Earth door Ubaldo Raguna. Matheson zelf noemde het ‘een uiterst teleurstellende ervaring’, maar de film met Vincent Price treft de naargeestige sfeer van het boek toch behoorlijk goed. Geholpen door het zwart-wit, de stemmige muziek en de kalme voice-over van Price, wasemt het een sfeer van doem en ongeluk. Price rennend over eindeloze trappen, menselijke kadavers op de treden, op de achtergrond een galerij met Romaanse bogen en een klassiek ruiterstandbeeld: het zou zo een schilderij van De Chirico kunnen zijn. De film zoekt de angst in het surrealisme van de ondergang. ‘Er was een tijd dat ik ging winkelen voor een auto,’ mijmert Price terwijl hij door een verlaten showroom loopt, ‘nu zoek ik een lijkwagen.’
Regisseur Boris Sagal regisseerde in 1971 de tweede versie: The Omega Man. Charlton Heston maakt van de tragische laatste mens een brede macho die stoere oneliners debiteert. Met zijn onafscheidelijke stengun houdt hij zijn belagers van het lijf. De angst en het isolement zijn vervangen door een romantisch subplot met de mooie Lisa, melodrama rond haar geïnfecteerde broertje en veel stripachtig geweld.
De sfeer van de roman werd echter nog het best benaderd in een niet-vampierenfilm uit 1968. Matheson beschreef de vampieraanval zo: ‘...en schoot de eerste midden in zijn gezicht. De man viel ruggelings de veranda af en toen stormden twee vrouwen in morsige gerafelde jurken op hem af, de armen uitgespreid om hem te omhelzen (...) Hij bleef schieten tot beide pistolen leeg waren. Toen bleef hij op de veranda staan en liet slagen op ze neer regenen en verloor bijna volkomen zijn verstand toen dezelfde mensen die hij neergeschoten had, weer op hem kwamen afstormen.’ Vervang de vampiers door zombies en je hebt Night of the Living Dead van George A. Romero.

Ecce Homo
I am legend is veel meer dan een horror- of sciencefictionverhaal. Het boek van Matheson leest als een existentialistische roman. Robert Neville is net zo eenzaam als Godot, en wacht waarop? Zijn eenzaamheid heeft weinig edels of heroïsch. Neville drinkt te veel, rookt aan een stuk door en luistert naar oude platen terwijl hij de dagelijkse routine afwerkt: knoflook verversen, lijken opruimen. Hij trekt een vampier het daglicht in en kijkt toe hoe die verbrandt. Hij fantaseert over seks met de vrouwelijke vampiers, desnoods als hij daarbij het leven moet laten. Neville is geen held. Hij is een mens: verward, wreed, humorvol en laf. En hij verlangt wanhopig naar anderen. De laatste mens op aarde heeft alle tijd om over zijn toestand na te denken. En omdat hij de enige is, staat die per definitie gelijk aan de algehele condition humaine. Veel films over het einde der tijden neigen naar het filosofische of religieuze. In The Last man on Earth sneeft Vincent Price traag en theatraal in een kerk. Charlton Heston sterft in The Omega Man in Christuspose. Of neem de laatste overlevende Zac Hobson in The Quiet Earth (Geoff Murphy, 1985). Zac kan de eenzaamheid totaal niet aan. Hij zakt weg: waant zich de dictator van de wereld, trekt een jurk aan en sluipt met een geweer door de kerk om met God af te rekenen!
De mooiste in het genre is wel The Noah (Daniel Bourla). Deze indrukwekkende film werd in 1968 gemaakt en verdween daarna vrijwel van de aardbodem. Sinds kort is de film gelukkig op dvd te krijgen. Een Amerikaanse soldaat (‘Noah’) spoelt aan op een klein eiland: de enige overlevende van de atoomoorlog. Hij blijft de gehele film helemaal alleen met zijn gedachten. Na enkele jaren, Noah is al flink grijzer, hoort hij opeens een stem in zijn hoofd. Hij spreekt tegen een dichtgeslagen deur, in de camera, maar het blijft een gefantaseerde metgezel. Friday, doopt hij hem. Noah verandert in een soort Robinson, maar volgt tegelijkertijd zijn bijbelse voorbeelden. Want Friday krijgt een vrouwelijke partner, en wanneer die twee in zonde vallen, ontsteekt Noah in toorn en verbant ze. Net als in de Ark heeft zich het eerste paar gevormd. Er volgt een kind. En al snel een nieuwe mensheid – en dat allemaal in de hallucinaties van Noah. The Noah speelt met religieuze verwijzingen, maar het is vooral een film om te beluisteren. Voor de kakofonie in Noahs hoofd gebruikte Bourla ontelbare historische geluidsdocumenten. We horen een Poolse officier die de cavalerie opdracht geeft Nazi-tanks aan te vallen, Harry Truman die de atoombom op Hirosjima aankondigt, keizer Hirohito die de overgave bekend maakt, Martin Luther King, Mahatma Gandhi, Kennedy... De geschiedenis herhaalt zich en - de oude soldaat bewijst het in de slotscène - zélfs als laatste mens, zélfs als koortsachtige herinnering aan de mensheid, zijn we gedoemd dezelfde fouten te maken.
Bourlas pessimistische inzicht gaat gelukkig vergezeld van humor, inventiviteit en prachtig spel van Richard Strauss. Die kwaliteiten zijn niet van toepassing op de nieuwe I am Legend. Will Smith gaat Heston achterna en loopt met z’n stengun door een verlaten Central Park, waar de leeuwen loslopen. Hij slaat een balletje golf vanaf een verlaten vliegdekschip en bereidt zich voor op de creaturen van de nacht.

‘Volledig gestoord’
Zonde, want Mathesons verhaal nodigt dus wel uit tot bespiegelingen over de menselijke aard, en juist in deze tijden van oorlogsangst is dat relevant. Cloverfield, I am Legend en ook de in een vorige Grenzeloos besproken War of the Worlds weerspiegelen die angst, maar ze missen allemaal zelfreflectie. In deze films gaat het steevast om iemand die reageert op een dreiging van buiten, alsof hij zelf geen partij is in het conflict. Waar blijft de Amerikaanse film die in de spiegel kijkt? Als we in oorlog zijn, wat maakt dat ons dan? Hoe reageren we en hoe verandert het ons? En wie zijn we nog, als we straks alleen blijven staan?
Om die reden is The Mist (regie: Frank Darabont) nu al een van de meest verrassende sciencefictionfilms van 2008. Het verhaal van Stephen King is de eenvoud zelve. Na een storm daalt een dikke mist neer op een Amerikaans dorpje en in die mist lopen gruwelijke monsters rond. David Drayton en zoontje Billy staan in de supermarkt wanneer de sirenes loeien en zien hoe de onfortuinlijke jongste bediende de mist ingetrokken wordt door glibberige tentakels. Als horrorfilm, met enorme, HP Lovecraft-achtige creaturen, is het een nagelbijter. Maar wat de film een extra dimensie geeft, is hoe de mensen in de supermarkt de situatie het hoofd proberen te bieden. Waar de plot volop gebruik maakt van genreclichés (mislukt militair experiment, parallelle realiteit) durft Darabont het aan om juist de interactie tussen de mensen zo realistisch mogelijk te maken. Een vrouw in de supermarkt zegt dat ze terug móet, haar twee kinderen zijn alleen thuis, welke gentleman wil haar door de mist escorteren? Wat zou u antwoorden? David reageert niet als een held, maar als een mens: ‘Sorry mevrouw, ik moet voor mijn eigen zoon zorgen’.
Grootste troef is Mrs. Carmody die de eenheid in de supermarkt op het spel zet. De dorpsgekkin ontpopt zich tot een soort Jim Jones die volgelingen om zich heen verzamelt en preekt dat de mistmonsters een straf van god zijn. Ook dat is een genrecliché, maar Marcia Gay Harden speelt de godsdienstwaanzinnige zo overtuigend dat de irritatie tot in de achterste bioscoopstoel voelbaar is. Dara Bont legt een van de personages de conclusie in de mond: ‘Onze soort is volledig gestoord. Waarom denk je anders dat we religie en politiek hebben uitgevonden?’ De politieke subtekst is overduidelijk. Een groepje Amerikanen, belegerd in een centrum van commercie en consumptie; militairen die meer weten over de oorzaken van de mist; godsdienstwaanzin… The Mist, vanaf 7 februari in de bioscoop, is een sombere metafoor voor een natie op de tast.

Soort artikel: 

Reactie toevoegen

Plain text

  • Geen HTML toegestaan.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd> <p> <br> <br />
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren