Borderless

19 October 2019

Het begin van een discussie?

Bespreking van: Ron Blom/Bart van der Steen, ‘Een banier waar geen smet op rust’, De geschiedenis van het trotskisme in Nederland, 1938 – heden, Aspekt, Soesterberg, 2015.

In het trage Nederland van voor de oorlog bestond een revolutionaire partij, de RSAP. Doordat de nazi’s de leiding van deze partij rond Henk Sneevliet hebben vermoord is de continuïteit van het revolutionaire socialisme ingrijpend verbroken. Niet dat er geen pogingen zijn ondernomen om de traditie weer op te pakken. Wim Bot heeft daar twee uitstekende boeken aan gewijd (Tegen fascisme, kapitalisme en oorlog, Het Marx Lenin Luxemburg Front juli 1940-april 1942, 1983, Syndikaat, Amsterdam; en Generaals zonder troepen, Het Comité van Revolutionaire Marxisten zomer 1942-mei 1945, 1986, Syndikaat, Amsterdam). Meteen na de oorlog en in de jaren daarna is op verschillende manieren gepoogd weer een revolutionaire arbeidersvoorhoedepartij tot stand te brengen. Het boek van Ron Blom en Bart van der Steen beschrijft die pogingen door de stroming die gewoonlijk trotskistisch wordt genoemd.

Daar zit meteen al een probleem. Trotsky kreeg in 1937 ruzie met Sneevliet over het al dan niet voorbarig zijn van het oprichten van de Vierde Internationale. De trouwste aanhangers van Trotsky braken met de RSAP en vormden een eigen groep van bolsjewiki-leninisten. Die naam en ook de titel van hun blad, ‘De enige weg’, doen vermoeden dat dit initiatief enigszins los stond van de politieke werkelijkheid. Na de oorlog bleken het wel de jongeren uit deze kring te zijn die opnieuw een partij wilden oprichten. Maar de dubbele breuk, die van de trotskisten met de bestaande voorhoede in de RSAP en die van de moord op de oude leiding rond Sneevliet, heeft een beslissende invloed gehad op de mogelijkheden van het trotskisme. Het bleef een kleine kern, die telkens opnieuw moest proberen aansluiting te vinden bij de arbeidersvoorhoede.  Hoe dat zo gegaan is, is het thema van ‘Een banier waar geen smet op rust’.

Het boek van Ron en Bart leest allereerst als een feest van herkenning voor wie er een tijd bij geweest is. Daarbij vind ik de aandacht voor de organisatiecultuur het interessantst. Ik denk dat het ook voor wie er niet bij was een aspect is dat bij kan dragen aan inzicht. Hoe ging dat nou eigenlijk, wat voor mensen waren het, tegen wat voor soort alledaagse problemen liepen ze aan. Verder vind ik het een hele klus om uit zo veel materiaal met ongetwijfeld elkaar soms tegensprekende bronnen een samenhangende beschrijving te maken. Een beschrijving waarvan ik denk dat die een heel redelijk beeld geeft van de ontwikkeling, althans voor zover ik dat zelf kan overzien. Geen overdreven pretenties, geen overdreven aandacht voor onduidelijke discussies over de baard van de profeet, maar wel de grote trekken van de ontwikkeling. Ik vind het jammer dat er geen personenregister in zit. Erg lastig als je dat handmatig zou moeten maken. Zo veel mensen, in zoveel combinaties, groepen en situaties. Maar hebben we daar niet de automatisering voor uitgevonden?

Daarmee kom ik op een paar mindere punten. De overdaad aan detail en aan namen is voor de ingewijden misschien leuk, maar voor gewone lezers niet. Die raken de kluts kwijt. Het beeld van wie nu waar een rol speelden wordt er ook te toevallig door, bepaald door wie geïnterviewd zijn. Het had of meer op hoofdlijnen gemogen of echt zo volledig mogelijk moeten zijn. Verder vind ik het jammer dat de stromingen die niet bij de ‘erkende’ Vierde Internationale horen – ik laat even in het midden wie dat keurmerk mag uitdelen - zo weinig worden behandeld. Zowel Offensief als de Internationale Socialisten verdienen meer ruimte. Zeker als je uit een onderlinge vergelijking iets zou willen leren.

Tenslotte mis ik een gedegen analyse van het aangeboren (of aangeleerde?) defect van het trotskisme. Waarom lukt het nou nooit? Waarom blijven de kleine kernen kleine kernen? Dit ondanks het feit dat individuen vaak een rol van betekenis konden en kunnen spelen in diverse bewegingen. Waarom leidde dat niet tot een echte doorbraak van die organisaties? Daarbij speelt zeker een rol dat er een groot verschil is tussen de positie van een individu en de politieke invloed van de organisatie waar die deel van uitmaakt. Het omzetten van die individuele rollen in politieke invloed van de organisatie lijkt de hamvraag.

De conclusies in de slotbeschouwing zijn erg mager. Als je de geschiedenis van een zichzelf leninistisch noemende stroming beschrijft moet je in elk geval ingaan op de wortels van de leninistische partijopvatting en op de manier waarop die is verwerkt. Een (zelf)kritische benadering lijkt mij dan op zijn plaats.Volgens mij moet je je afvragen in hoeverre de organisatiemodellen die zijn gehanteerd effectief zijn geweest. Als je dat plaatst tegen de achtergrond van de politieke en sociale omstandigheden van een periode kun je uit de geschiedenis van honderden hardwerkende activisten een en ander leren.

Om te beginnen heb je dan te maken met wat ik aanduid als het leninistisch misverstand. Als iemand aan het begin van de twintigste eeuw in een achtergebleven land met een autocratisch regiem een bepaalde manier van werken ontwikkeld heeft, dan is die misschien in zijn methode een voorbeeld voor het einde van de twintigste eeuw in hoogontwikkeld kapitalistisch Europa. Maar dan moet je wel de methode toepassen, en je niet blind staren op de vorm. En je zult serieus de inmiddels opgedane ervaringen moeten verwerken. Dat is in en door de trotskistische beweging ten dele gedaan. De kern van Lenin’s opvatting, de fusie van socialistisch bewustzijn  en arbeidersvoorhoede, stelt tegelijk het probleem voor kleine revolutionaire groepen zonder wortels in de arbeidersvoorhoede. Om dat probleem op te lossen zijn tal van tactieken geprobeerd. Met overactieve en gedisciplineerde groepen, die sterk programmatisch bepaald waren. Een kritische discussie over dit hyper-leninisme lijkt mij op zijn plaats. Om een paar voorzetten te geven: mijns inziens is in de jaren zeventig veel te eenvoudig een soort vermenging gemaakt van radicalisering buiten de arbeidersklasse en de arbeidersvoorhoede zoals Lenin die zag. De zogeheten Brede Voorhoede was als geheel  de oplossing voor het probleem van de kloof tussen revolutionaire kern en voorhoede. Er was geen serieuze analyse van de sociale beperkingen ervan en dus ook onvoldoende  onderscheid tussen de verschillende bestanddelen. Hetzelfde zag je, in omgekeerde richting, bij de zogeheten proletarische oriëntering een jaar of wat later. Nu werd op basis van de economische crisis een radicalisering van 'de' arbeidersvoorhoede verwacht. Ook weer zonder concrete analyse van de verschillende delen van de arbeidersklasse te maken. Daarbinnen waren de keuzes van plekken waar veel beweging verwacht werd sterk voluntaristisch. Met als gevolg dat er vaak mensen gingen werken op plekken waar achterhoedegevechten werden geleverd. Met een hoop ervaring als gevolg, maar niet het overbruggen van de kloof met de arbeidersvoorhoede.

Een dergelijke discussie kun je per periode aanpakken. Waar stond men, wat werd er verwacht, op welke manier werd aan die verwachtingen politiek vormgegeven? En vooral, wat gebeurde er werkelijk? En wat leverde het op?

Bij bespreking van zulke problemen zal denk ik blijken dat er een aantal overeenkomstige problemen zijn door de loop der jaren.

Vooral de sleutelvraag van de breuk tussen revolutionaire kernen en arbeidersvoorhoede kan leiden tot nadere onderzoeksvragen, bijvoorbeeld over de telkens dreigende rampen in veel analyses (de Derde Wereldoorlog, de frontale aanvallen op de arbeidersbeweging), de ‘proletarische oriëntering’, over de bijdragen aan nieuwe theoretische uitwerkingen (cultuur, feminisme), over het soort mensen dat door een bepaalde praktijk wordt aangetrokken of juist afgestoten. Soms klopte een deel van de analyse op algemeen niveau wel. Er was een enorme oorlogsdreiging, de positie van de arbeidersklasse is sinds 1980 continu aangetast. Maar hoe dat uitwerkte, over de praktische kant, qua vorm en tempo klopte het niet. Dat leidt tot de samenvattende vraag waarom de zo scherp en actueel analyserende trotskisten toch vaak achter de feiten aan lopen. Om ook hier een aanzet voor een antwoord te geven: dat komt volgens mij door een onderschatting van de vernieuwing van de sociale verhoudingen en van de cultuur. De arbeidersklasse als zodanig is nu versnipperd, oude tradities zijn verloren gegaan. In plaats van over een crisis van de leiding spreken de trotskisten volgens Ron en Bart nu over vernieuwing en heropbouw van de arbeidersbeweging. Het zou goed zijn om ook te spreken van vernieuwing en heropbouw van de arbeidersklassen. Meervoud. Socialisten kunnen bijdragen aan organisatie en vorming van wie in actie willen komen. Ze kunnen bestaande kennis overdragen. Niet om recepten of modellen te geven, maar om te weten waar je vandaan komt en om te leren.

Als je het zo bekijkt is het boek van Ron Blom en Bart van der Steen een geschikt begin van een discussie. Dat het tot die discussie uitnodigt is hun verdienste, maar laten we hopen dat het daar niet bij blijft. 

Soort artikel: 

Reacties

Door r. lubbersen ( ) op

Een goede start van de discussie door Herman. Waarom is het de trotskisten niet gelukt steviger aanhang te verwerven. Meer nog dan wellicht verouderde organisatievormen, denk ik dan in de richting van wat Herman noemt 'het rampendenken'. Na WOII bleek het kapitalisme, onder druk, in staat in meer welvaart en welzijn te voorzien dan wij als trotskisten erkenden. Denk b.v. aan amusementsindustrie. Gevolg zoals Herman opmerkt: meer sociale differentiatie en minder urgentie voor de rode revolutie a la Rusland 1917. Iets om verder uit te werken. Dan ook gelijk iets aanpakken waar Blom c.s. weinig aandacht aan besteden: het enorm slechte voorbeeld van de socialistische landen. Daar, t/m Vietnam, wilde je toch niet naar toe. Weg alternatief! Enfin, nog heel wat te verhapstukken na het verder goed leesbare boek van Blom c.s.

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren