Borderless

22 October 2019

Kenia: een gevecht om de vetpotten

Na honderden doden als gevolg van etnisch en politiegeweld en de vlucht van zo'n 250.000 mensen hebben de rivalen in de strijd om het Keniaanse presidentschap een bijeenkomst gepland om een einde te maken aan het bloedvergieten.

De Verenigde Staten en Groot-Brittannië oefenden de afgelopen dagen sterke druk uit op de leiders om tot een compromis te komen. Kenia – een land met zo'n 37 miljoen inwoners – is van belang voor deze westerse mogendheden als thuisbasis voor economisch, politiek en, meer recent, militair optreden in Oost Afrika. Nadat snelwegen geblokkeerd werden en veel chauffeurs weigerden de meest gewelddadige streken te doorkruisen zijn voedsel en brandstof niet alleen in Kenia maar ook in de omliggende landen Oeganda, Tanzania, Rwanda en Burundi schaars geworden.
De verkiezingsoverwinning van president Mwai Kibaki op 27 december 27 was overduidelijk het resultaat van fraude en leidde tot een landelijke uitbraak van geweld, het meeste langs etnische lijnen. Veel slachtoffers waren leden van de etnische groep van Kibaki – de Kikuyu. Alhoewel slechts 22 procent van de bevolking Kikuyu is bezetten zij de meeste overheidsposities onder Kibaki.
Dit geweld werd in de media beschreven als een 'stammenstrijd' die onverwacht uitbrak in een van de meest stabiele landen van Afrika. Maar geweld is al lange tijd een centraal element in de Keniaanse politiek – al vanaf de koloniale onderdrukking toen Kenia door een schrijver beschreven werd als 'de Britse Goelag'.
De Britten controleerden Kenia door aanvankelijk een elite van Kikuyu te steunen maar na de nationalistische 'Mau Mau' opstand in de jaren vijftig werden ook de meeste Kikuyu het slachtoffer van brute onderdrukking voordat het land in 1963 onafhankelijk werd.
Staatsgeweld was ook onder het bewind van de vorige president Daniel Arap Moi, de leider van een corrupte een-partijstaat tussen 1978 en 1992, aan de orde van de dag. Hij bleef nog een decennium lang aan de macht nadat hij zich als 'democraat' had ontpopt maar moest uiteindelijk onder Britse en Amerikaanse druk het podium ruimen. Hij maakte plaats voor Kibaki, een voormalige vice-president.
Kibaki, een econoom die de reputatie had van een progressieve hervormer, continueerde de corruptie en de vriendjespolitiek van Moi, het enige dat veranderde was in welke zakken het overheidsgeld verdween.
Een kleine minderheid van de Kikuyu kon dankzij connecties met de overheid profiteren van de economische boom van de laatste jaren – een groei die het resultaat was van de stijging van prijzen van voedsel en ruwe grondstoffen en de toename van toerisme. Het is veelzeggend dat Moi, die nooit is vervolgd voor corruptie, de herverkiezing van Kibaki steunde.
Dit alles leidde tot een toename van de klassentegenstellingen in Kenia. Daarnaast nam het politiegeweld in de sloppenwijken, in naam van de bestrijding van bendes, steeds meer toe. Op deze manier werd het grondwerk gelegd voor de huidige uitbarsting van politiek geweld. De Kikuyu, oververtegenwoordigd in het zakenleven en de commercie, werden de zondebokken voor sociale ongelijkheid.
'In feite is het kwestie van rijk tegen arm', is de mening van een linkse activist. 'Maar mensen hier worden door de politieke elites aangemoedigd hun woede over het zeer ongelijke kapitalistische systeem om te buigen naar groepsgedrag: hierdoor ontstaan blokken van betrouwbare kiezers'.
Daarom deed Kibaki een beroep op de Kikuyu terwijl zijn rivaal, Raila Odinga van de Orange Democratic Movement (ODM), zijn populisme mengde met anti-Kikuyu retoriek en een beroep deed op de etnische solidariteit van zijn eigen Luo groep.
Het resultaat was dat de woede over Kibaki's verkiezingsfraude snel resulteerde in geweld tegen Kikuyu zoals de kleine handelaars in de informele economie van de sloppenwijk Kibera aan de rand van Nairobi: naar schatting 600.000 mensen leven hier in hutten van karton en golfplaat. Het etnische geweld trof ook Mombassa, de onder toeristen zo populaire kustplaats die daarom voor de Keniaanse economie van vitaal belang is. Uitgaansgelegenheden werden geplunderd en vernield. Het ergste geweld vond plaats in de westelijke Rift vallei waar de Kikuyu een kleine minderheid zijn en hun relaties met met andere etnische groepen van oudsher gespannen zijn.
Na de verkiezing werden Kikuyu aangevallen door leden van de Kalenjin groep - tienduizenden Kikuyu verloren hun huizen. Zo'n vijftig mensen kwamen om toen de kerk waarin zij toevlucht hadden gezocht in brand gestoken werd. Veel van de doden vielen echter ook als gevolg van het geweld van de politie en andere beveiligingstroepen die protesten van ODM aanhangers de kop in drukten. Odinga riep zijn supporters op tot een massale demonstratie op 3 januari maar politie-repressie verhinderde het protest.
Het geweld kwam als een verrassing voor de VS en Groot-Brittannië. Het Amerikaanse ministerie van buitenlandse zaken was aanvankelijk bereid Kibaki's verkiezingsoverwinning te accepteren, ook al was deze overwinning het gevolg van een last-minute golf van pro-Kibaki stemmen... Een overwinning van Kibaki was ook strijdig met de resultaten van de parlementaire verkiezingen waar de ODM bijna de helft van de zetels – en daarmee effectief de meerderheid – verwierf.
De VS en Groot-Brittannië waren echter bereid dit alles te accepteren om Kibaki in het zadel te houden. Zijn regering had de, met hulp van Amerikaanse steun ondernomen, Ethiopische invasie van buurland Somalië gesteund door verdachte islamistische politici onder de Somalische vluchtelingen te arresteren. Een zeventiental Kenianen zijn ook naar Ethiopië het land uitgevlogen als deel van het CIA 'rendition' programma. Een andere Keniaan werd naar Guantánamo Bay gebracht.
De moslimbevolking van Kenia – zo'n tien procent van de populatie – is hier woedend over en de beslissing van Odinga om hun stemmen te werven lijkt een andere reden voor de Amerikaanse steun aan Kibaki.
Odinga is echter niet de populistische oproerkraaier die hij leek te zijn gedurende zijn campagne. Odinga, een zoon van de beroemde vrijheidsstrijder Odinga Odinga, is een voormalige socialist die opgeleid werd in de DDR. Onder Moi was hij in de jaren tachtig zes jaar lang een politieke gevangene op basis van beschuldigingen van betrokkenheid bij een couppoging in 1982.
In 2001 ging Odinga werken voor zijn voormalige cipier: hij werd de mininster van energie onder Moi. In die positie legde hij volgens het Kenya Environmental & Political News blog lucratieve contacten met de olie-industrie. Gedurende deze tijd kwam zijn familie ook in het bezit van een melasse fabriek die voorheen staatsbezit was. Sindsdien staat Odinga erom bekend dat hij zijn welvaart aan iedereen laat zien.
Gedurende de verkiezingen van 2002 vormden Kibaki en Odinga een gesloten front tegen de door Moi uitgekozen presidentskandidaat – naar verluidt was de afspraak dat Odinga premier zou worden. Toen de deal niet door ging nam Odinga ontslag en leidde in 2005 de oppositie in een referendum dat Kibaki's presidentiële bevoegdheden uitgebreid zou hebben. Dit was de opmaat voor de verkiezingen van 2007.
Het grootschalige geweld heeft de lelijke realiteit achter het masker van 'democratie' in Kenia laten zien. 'Het is het Keniaanse volk dat deze verkiezingen verloren heeft', schreef Firoze Manji, een in London woonachtige Keniaan en redacteur van de Pambazuka e-mailnieuwsbrief over politiek in Afrika. 'Waar het op neer komt is een gevecht over wie toegang heeft tot de vetpotten van de staat...De strijd gaat er dus om welke groep zijn zakken kan vullen – en de burgers mogen hopen dat voor hen een paar kruimels van de tafel vallen'.

Dit artikel verscheen eerder in het Amerikaanse socialistische tijdschrift Socialist Worker

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren