Borderless

10 December 2019

NIOD-rapport Srebrenica - Kroniek van politieke onwil

Op 11 juli 1995 werden in Srebrenica zevenduizend mannen afgeslacht door paramilitaire eenheden van de Bosnische Serviërs. Het Nederlandse VN-bataljon Dutchbat had de opdracht de 'Save Area' te beschermen, maar deed niets. Wat kan het rapport van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) aan die feiten nog toevoegen?

Je kunt wel blijven onderzoeken - en dat is ook gebeurd. In oktober 1995 (het debriefingsrapport - waarin het leger nog niks wist te melden over de genocide); in 1996 (onderzoek MID naar rechtsextremisme binnen Dutchbat); in 1997 (onderzoek OM naar de mislukte fotorolletjes); 1998 (Rapport Van Kemenade: 'er was geen doofpot'); 1999 (VN-rapport); 2000 (Kamercommissie Bakker, over de politieke besluitvorming) en in november 2001 (Franse onderzoekscommissie). Telkens kwamen er weer nieuwe feiten boven en telkens werd er vermoed dat er dingen 'onder de pet' blijven. Ook nu nog, want de 3393 pagina's van het NIOD vertroebelen de discussie over de politieke vraag waarom we niets wilden doen.

Het beeld dat het NIOD ons van het drama Srebrenica geeft is er vooral een van technocratisch procedures en beperkingen. Het ging allemaal mis omdat: het om allerlei redenen gewoon gebeurde! Het kabinet had niet alle informatie, er was een ingewikkelde bevelstructuur en een beperkt VN-mandaat. Dutchbat was 'niet opgewassen tegen de Serviërs', dus vechten had geen zin. Zelfs Milosevic kan in zijn cel dankbaar zijn voor het begrip van het NIOD – er zijn immers geen aanwijzingen dat er 'politieke of militaire afstemming' is geweest tussen Mladic en de regering in Belgrado. Al doende ontstond de genocide, zeg maar.

De tragiek is dat een drama dat zozeer gekarakteriseerd werd door een technocratisch gebrek aan mededogen (van het Servische besluit tot massamoord omdat dat een praktische manier was om van die vluchtelingen af te komen, via de Nederlandse fixatie op VN-mandaten en beleidskaders, tot en met de bureaucratische houding van Dutchbat) nu beschreven is in een al even technocratisch rapport. Iedere politieke vraag blijft buiten schot, en voor elke fout is een procedurele of in de omstandigheden gelegen oorzaak.

De premisse van de 'analyse' van het NIOD is dat we in de kwestie Srebrenica louter van doen hebben met welwillende mensen, die - helaas! - in de structuren en omstandigheden waarin ze moesten opereren bijna niet anders konden. En dat is nou precies de kernvraag. Was iedereen wel zo welwillend?

Natuurlijk zijn de 'faits divers' van de val van Srebrenica onthutsend. Zoals de woorden van brigadegeneraal Nicolai kort na de val: 'I thank general Mladic for the well organised departure of my troops'. Of in de NRC: 'Deelname aan etnische zuivering is beter dan toekijken bij etnische moorden.' Maar net als het geklungel van Karremans met de aanvraagformulieren voor luchtsteun en de anekdotes over de machteloze kabinetsvergaderingen in de bunker, gaat het daar niet om. Door de overvloedige aandacht voor de procedurele blunders, gaat de discussie niet over de fatale politieke beslissingen. Er waren er minimaal vijf:

1. De VN ontnamen de Bosnische Moslims de kans om zichzelf te verdedigen. De Nederlanders namen hun wapens in beslag. Op het moment van de Servische aanval weigerden ze de wapendepots te openen. In de bureaucratische en paternalistische logica van het VN-bataljon was de wil van de Moslim-strijders om hun eigen stad te verdedigen . . . een probleem.

2. Dutchbat vocht niet terug. Of dat Mladic had afgeschrikt is speculatie, maar het beperkte VN-mandaat is geen geldig excuus. Het Franse VN-bataljon in Sarajevo en de Britten lieten zich daardoor niet weerhouden. In 1995 schoot Britbat (samen met de Moslimtroepen) in Gorazde van zich af, en de Fransen heroverden een brug op de Bosnische Serviërs. Het kabinet moest kiezen tussen de veiligheid van de eigen soldaten of die van de Moslims. Het koos voor de Nederlanders.

3. Het kabinet besloot de vluchtelingen van de militaire basis in Poticari weg te sturen, op het moment dat datzelfde kabinet vreesde voor een genocide. Willens en wetens werd ervoor gekozen de veiligheid en de voorraden van de eigen troepen niet met de bevolking te delen.

4. Dutchbat liet de etnische zuivering toe. Duidelijk is inmiddels dat Mladic gevraagd heeft of de VN de evacuatie van de Moslim-bevolking zou willen organiseren. Pas toen men die kans voorbij liet gaan, regelden de Serviërs zelf bussen . . . naar de executieplaats Bratunac. Dat Dutchbat niet op Mladic's suggestie inging was geen stommigheid, maar resultaat van een inschatting. Nog steeds doen de meeste politieke partijen de gedachte dat Mladic een VN-evacuatie zou hebben toegestaan en dat zo wellicht een massamoord had kunnen worden voorkomen, af als 'naïef'.

5. Maar de belangrijkste fout was het besluit om aan de VN-missie deel te nemen. Terwijl initiatieven als Workers Aid for Bosnia, steunoproepen voor de oppositie in Servië en kritiek op het Dayton-akkoord belachelijk werden gemaakt, kozen de Nederlandse politiek, de media én het IKV voor spierballenpolitiek. Dat het de Moslims zou ontwapenen, schijnveiligheid zou bieden, de bestaande onrechtvaardigheid militair zou 'bevriezen' en een politieke oplossing alleen verder weg zou brengen, werd hoogstens in kleine blaadjes als Grenzeloos geschreven.

Nederland koos voor deelname uit 'betrokkenheid en ambitie', schrijft het NIOD. Van den Broek, destijds minister, kopte het balletje in: 'voor die betrokkenheid schaam ik me niet.' De belangrijkste les uit Srebrenica wordt dus niet geleerd: betrokkenheid bij volkeren in verdrukking vraagt niet om een opgelegde 'vredesregeling'. Het vraagt om een koers die erop gericht is de weerbaarheid van dat volk te versterken, multiculturele initiatieven te ondersteunen, te luisteren naar hun eisen en hun zoektocht te faciliteren naar een politiek vergelijk.

Het aftreden van het kabinet als 'eervol' omschrijven, is een gotspe. Het beeld is nu dat het kabinet 'goed wilde maar faalde.' In werkelijkheid wilde het kabinet het verkeerde: niet de belangen van de Bosnische bevolking kwamen op de eerste plaats, maar de wil om mee te spelen in de politiek-militaire arena, zonder daarbij al te veel risico te lopen. Daar is weinig eervols aan.

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren