Niets is meer zoals het was in Oostenrijk. Het land van de verstikkende gezelligheid politiseert in razend tempo. Nog nooit eerder in de geschiedenis van Oostenrijk kreeg een nieuwe regering met een massademonstratie te maken. Een kwart miljoen mensen betoogden op 19 februari op de Heldenplatz, het plein waar Adolf Hitler na de Anschluss van 1938 een enthousiaste menigte toesprak. De demonstratie tegen zwart-blauw (ÖVP en FPÖ) was daarom ook een soort rituele reiniging van het hoofdstedelijk plein, dat in het collectief geheugen van het land onafscheidelijk is verbonden met de tragedie van het nationaal-socialisme.
Het fenomeen Haider
De regering worstelt intussen vooral met de zwakte van de FPÖ-ministers. Keer op keer moeten de christen-democraten aan hun nieuwe collega’s uitleggen wat de twee partijen in het regeerakkoord eigenlijk hebben afgesproken. Haiders yuppen-ministers zijn op dit moment vooral druk bezig met het uitzoeken van hun ministeriële voertuigen. Michael Krüger, minister van Justitie, is inmiddels afgetreden. De advocaat kon de psychische druk niet langer aan. Europa’s jongste minister van Financiën, Karl-Heinz Grasser (31), kreeg de spot van het parlement over zich heen toen hij de naam van geen enkele Europese collega kon noemen.
Zoveel dilettantisme doet de druk op de christen-democraten verder toenemen. Hoewel bij verre niet alle machthebbers in de federaal georganiseerde ÖVP aanhangers van een experiment met extreem rechts waren, werd er tot nu toe geen openlijke kritiek geuit. Men wilde het kabinet Schüssel een kans geven. Tenslotte zou een goede portie afbraak van de sociale zekerheid geen kwaad kunnen. De Europese sancties zijn weliswaar onaangenaam, dachten de christelijke ondernemers, maar het zou niet lang duren voordat men ook in Brussel tot de orde van de dag zou overgaan. Deze inschattingsfout begint men langzaam maar zeker te corrigeren. De voornaamste hoop van christelijk rechts, Jörg Haider als man met regeringsverantwoordelijkheid te kunnen normaliseren, bleek ijdel. Haider gaat vanaf de zijlijn rustig door met provoceren en alles duidt erop dat hij desnoods zijn eigen ploeg opoffert om over een paar jaar zelf kanselier te kunnen worden. De christen-democratie moet nu ook toegeven dat Haider geen betrouwbare partner voor een neoliberale wende in Oostenrijk is.
Tot overmaat van ramp voor Schüssel beginnen nu de machtige ÖVP-gouverneurs van Salzburg, Tirol en Oberösterreich samen met christelijke ondernemers in actie te komen: ‘Haider is slecht voor de regering, voor de republiek en voor de economie’, riepen ze en eisten van Wolfgang Schüssel dat hij orde op zaken zou stellen.

Valt de regering over haar eigen onvermogen, of zal binnen de ÖVP de verlichte vleugel de aanval op Wolfgang Schüssel openen? Zullen de Groenen in de peilingen verder doorgroeien en zo een rood-groene meerderheid mogelijk maken? Wanneer is de tijd rijp voor de oppositie om de campagne voor nieuwe verkiezingen te openen?
Vooralsnog gaan de demonstraties door. Waar in de DDR de befaamde maandag-demonstraties tot de val van de regering leidden, wordt in Oostenrijk elke donderdag tegen de regering gedemonstreerd.
Wederopstand van de bonden
Ook voor de Oostenrijkse vakbond ÖGB was de demonstratie op 19 februari een unieke ervaring. Sinds de jaren vijftig gevangen in de heilige consensuscultuur van de sociale partners, wist niemand meer of het überhaupt nog mogelijk zou zijn de leden de straat op te krijgen. Tot grote verbazing oogde de Heldenplatz rood van het vakbondsplastic. Ook voor de vakbondsbureaucratie is de strijd tegen zwart-blauw misschien de laatste herkansing. Tienduizenden hebben de laatste tien jaar de ÖGB de rug toegekeerd. Ook onder vakbondsleden groeide de aanhang van Haider. Nu de druk weg is om koste wat kost tot een compromis met de werkgevers te komen, kunnen de vakbonden hun geloofwaardigheid terugwinnen. Strijdlust is besmettelijk. Zelfs de brave leden van de christelijke werknemersorganisatie willen met de bezuinigingswoede van de nieuwe regering niets te maken hebben. Ook al wil de regering het nog niet geloven, er zal weer gestaakt worden in Oostenrijk. Het spoorwegpersoneel neemt het voortouw. Voor eind maart – het parlement zal dan de begroting behandelen – zijn acties gepland.
De sociaal-democratie
Binnen de sociaal-democratie heeft de schok over het verlies van de macht intussen plaats gemaakt voor nieuw optimisme. De benoeming van Alfred Gusenbauer (40) tot partijvoorzitter wordt als duidelijk signaal gezien, dat de partij gaat vernieuwen. Rooie Fred is geen door spin-doctors geschapen figuur, maar een door de wol geverfde sociaal-democratische politicus met een haast ouderwetse volkse uitstraling en grote kennis van Europese politiek. Als Gusenbauer erin slaagt de partij nieuw politiek leven in te blazen, dan zou hij de baas van de eerste rood-groene regering kunnen zijn, die door een massabeweging aan de macht is geholpen.
Sancties helpen
Europa kan zich in deze cruciale fase van de Oostenrijkse democratisering geen fouten veroorloven. De bilaterale sancties van de veertien lidstaten zijn een belangrijke steun in de rug voor de Oostenrijkse oppositie. De sancties voorkomen dat Schüssel zijn pact met het racisme als doodgewone coalitie kan verkopen.
Voor de lidstaten is de nieuwe coalitie ook eindelijk een mogelijkheid om de Europese Unie richting een politieke unie te duwen. De EU-leiders zijn zich er terdege van bewust dat enige politieke legitimatie van het tot nu toe toch vooral economische project hard nodig is. De kritiek van de EU op Haider blijft echter ongeloofwaardig zolang de EU zelf geen stappen richting verdere democratisering zet.