Een groot deel van de afgelopen week [15-22 mei] was het huis van de voormalige Pakistaanse premier Imran Khan in Lahore omsingeld door gewapende politie, en de Rangers ‒ een repressieve macht die het midden houdt tussen de politie en het leger maar onder civiele controle staat ‒ stonden paraat. De opperrechter van het Hooggerechtshof heeft bepaald dat Khan niet mag worden gearresteerd, maar hij betwijfelt of hij lang uit de gevangenis zal blijven. De hele leiding van zijn partij, de PTI, zit momenteel achter de tralies. Een aanval van de staat is in volle gang.

Dat betekent een dramatische escalatie van de politieke oorlog tussen de PTI en het leger, samen met door haar bevoorrechte politici en de regering die ze in functie heeft gemanoeuvreerd na de afzetting van Khan in april vorig jaar. De nieuwe regering is in wezen een coalitie van Pakistaanse dynastieke partijen onder leiding van Bhutto-Zardari en de familie Sharif. Sinds de installatie van deze regering heeft Khan de VS er herhaaldelijk van beschuldigd de staatsgreep tegen hem te hebben georkestreerd, omdat hij weigerde hun interventies in Afghanistan en Oekraïne te steunen. Grote aantallen anti-Amerikaanse demonstranten zijn de straat opgegaan om zijn herstel te eisen.

Gewoonlijk kunnen Pakistaanse leiders alleen met geweld uit hun ambt worden gezet als ze enige mate van steun onder de bevolking hebben verloren. Zo niet, dan zijn de keuzes beperkt: verbanning naar het buitenland of gerechtelijke moord. Zulfikar Ali Bhutto werd geëxecuteerd na een 4-3 stemming in het Hooggerechtshof; Nawaz Sharif werd weggevoerd naar ballingschap in Saoedi-Arabië; Benazir Bhutto werd onder mysterieuze omstandigheden vermoord aan het begin van een verkiezingscampagne. Maar Khan? Elke opiniepeiling geeft aan dat hij bij de volgende algemene verkiezingen enorme steun zal krijgen. Op 8 mei besloten een nerveuze legerleiding ‒ bepaald niet eensgezind ‒ en een Sharif-regering die een politieke vernietiging vreesde, Khan te arresteren door een team Rangers te sturen terwijl hij in het Hooggerechtshof was voor een oude corruptiezaak. Hij werd onmiddellijk naar een smerige gevangenis gesleept.

De opperrechter gelastte al snel zijn vrijlating en berispte de opdrachtgevers van de inval. Maar wat er op 9 mei gebeurde was dramatisch. Duizenden PTI-aanhangers deden een frontale aanval op het leger, vielen kantonnementen in Lahore en Rawalpindi binnen en vernielden een modelvliegtuig in Mianwali. De woning van de korpscommandant van Lahore werd in brand gestoken. Volgens de politie was de leider van de aanval de 34-jarige Khadija Shah: een van de meest modieuze kledingontwerpsters in Lahore (dochter van een voormalige minister van Financiën en kleindochter van Asif Nawaz, een voormalige stafchef van het leger) die een soort icoon is geworden voor de massa's vrouwen die aan de recente demonstraties deelnemen.

In Mardan, een oude stad in de provincie Pakhtunkhwa, vond een andere gebeurtenis plaats die de natie versteld deed staan. Tijdens een grote openbare bijeenkomst waarin de onmiddellijke vrijlating van de PTI-leider werd geëist, betitelde een mullah Khan als een 'paighamber' ‒ of 'profeet'. Dat was godslastering van de hoogste orde. Elke gelovige, ongeacht de sekte waartoe hij/zij behoort, aanvaardt de profeet Mohammed als de laatste boodschapper van God. Was de arme mullah overmand door emoties, of was het een opzettelijke provocatie? We zullen het nooit weten. De microfoon werd uitgeschakeld; de angstige menigte begon te scanderen 'dood, dood, dood'. De anderen op het podium grepen de mullah en hij werd doodgehakt. Probleem opgelost?

Khan's kritiek op het leger en haar voortdurende inmenging in de Pakistaanse politiek (waarvan hij nog niet zo lang geleden zelf profiteerde) heeft een ernstige crisis ontketend. De mensen in uniform zijn vernederd. Het laatste taboe is doorbroken. Zelfs in voorheen ultra-loyale gebieden als de provincie Panjab zijn activisten naar de kazernes opgetrokken. Het leger heeft gereageerd met massa-arrestaties en aangekondigd dat politieke gevangenen zullen worden berecht door militaire rechtbanken. Deze draconische maatregel wordt gesteund door een groot deel van de regering, die ‒ dom en kortzichtig als altijd ‒ heeft geprobeerd parlementsleden van de PTI uit te wijzen, een besluit dat door het Hooggerechtshof is herroepen. De straffen voor andersdenkenden zullen waarschijnlijk zwaar zijn: mogelijk worden degenen zonder banden met de elite opgehangen in de hoop toekomstige overtreders af te schrikken.

Wat men ook van hem moge denken, Khan is de eerste politieke leider in het land die het leger publiekelijk aan de kaak stelt en haar generaals beledigt en zelfs de naam noemt van de officier van de Inter-Services Intelligence (ISI) die naar verluidt de poging om hem te vermoorden heeft georganiseerd. Hoe zal het leger reageren op deze ongekende uitdaging? Generaal Zia bood Bhutto verbanning aan, wat hij minachtend weigerde, voordat rechters van het Hooggerechtshof hem lieten ophangen. Ook Khan kan verbanning of een militair proces aangeboden krijgen. De verleiding om het eerste aan te nemen zal groot zijn (zijn twee zonen wonen al in Londen bij hun moeder), maar veel zal afhangen van het advies van zijn huidige vrouw, Bushra Bibi, die zich voordoet als een spiritueel leider van soefi-overtuiging, maar net zo bedreven is als elke andere politicus in het aannemen van 'geschenken' van miljardairs.

De meest beruchte hiervan is als een personage uit een roman van Mohsin Hamid: Riaz Malik, een selfmade man die elke belangrijke politicus en generaal in het land heeft omgekocht. Dat is nauwelijks een geheim en Khan's eigen omgang met hem is het onderwerp van een proces bij het Hooggerechtshof, dat momenteel is opgeschort. Het gaat om de Qadir Trust, waarvan Imran en Bushra de belangrijkste trustees zijn en die, naar verluidt, is opgericht met het witgewassen geld van Malik: miljoenen werden ontdekt door het Britse National Crime Agency en teruggestuurd naar Pakistan. Het werd, volgens sommigen, teruggegeven aan Malik, die voor een veel groter bedrag zorgde, waarvan een groot deel bestemd was voor een 'spirituele' soefi-universiteit in Londen en Allah alleen weet wat nog meer. Heeft het hele PTI-kabinet voor dit project getekend zonder 'de verzegelde envelop' met de details te mogen openen? Ik weet het eerlijk gezegd niet. (Hoe lang moeten we wachten op een Netflix-serie?)

De functie van een militaire rechtbank zou ondertussen zijn om Khan voor altijd uit de politiek te weren. De rechters zouden hem waarschijnlijk niet executeren; niet om morele redenen, maar omdat dat een soort burgeroorlog zou kunnen ontketenen. Khan blijft populair onder een laag van officieren, junior en senior, wat in combinatie met zijn massale steun betekent dat zijn tegenstanders voorzichtig moeten zijn. In dit stadium kan de militaire leiding de orde niet herstellen door terug te vallen op traditionele verering van het leger. De legitimiteitscrisis is te diep.

Gedurende deze eeuw, en de helft van de vorige, heeft het politieke leven in Pakistan alle kenmerken vertoond van een permanent ziek organisme. Commercieel kapitalisme, het uitdelen van buitenlandse hulp, door de staat gesteunde industriële monopolies, illegale import-export deals en witwaspraktijken: samen hebben ze een voortdurende crisis gecreëerd. Roofzuchtigen vechten om de buit van de macht en weigeren bureaucratische verplichtingen zoals het betalen van belasting te accepteren. Elke mainstream politicus werkt hard aan de kunst van het cliëntelisme en verzamelt rond zich een aanhang van trouwe afhankelijke personen. Deze laatsten kunnen allerlei aanbiedingen doen aan degenen die lager op de ladder staan, vaak door overheidsgeld af te romen van gigantische militaire budgetten. Percentagecommissies blijven enorm populair binnen de heersende elite.

Corruptie van de oude stempel heerst nog steeds, maar de opkomst van het internet heeft het leven een stuk gemakkelijker gemaakt doordat papieren transacties niet meer nodig zijn en de rijken hun geheime buit kunnen verbergen. Niet dat er tegenwoordig veel verborgen is. De mensen kunnen zien wat er gebeurt en hebben de hoop in politici en hun trawanten verloren. Khan is de uitzondering om drie redenen. Hij is niet langer de zittende macht; hij is een buitenbeentje op het gebied van buitenlands beleid omdat hij de Verenigde Staten de totale ondergeschiktheid ontzegt die ze eisen; en hij heeft geprofiteerd van de slechte economische omstandigheden van het land. Pakitan is nu hopeloos afhankelijk van het IMF, heeft te maken met een voortdurende inflatie en lijdt onder een corrupt en nutteloos onderwijssysteem dat religie als wapen gebruikt om te voorkomen dat kinderen iets nuttigs leren (het tegenovergestelde van de middeleeuwse islam, die talloze geleerden, astronomen, wiskundigen en wetenschappers voortbracht).

De PTI was medeplichtig aan al deze mislukkingen, maar heeft het voordeel dat ze niet langer in functie is. Momenteel bereiden twee van haar facties zich voor op het vertrek van Khan uit de politiek. De ene wordt geleid door Shah Mehmood Qureshi, die de afgelopen decennia in vrijwel elke regering heeft gezeten en de veiligste keuze zou zijn voor het leger; de andere door Jehangir Tareen, die ooit een iets radicaler figuur was en een sterke machtsbasis in de middenklasse behoudt. Of de PTI kan bestaan zonder Khan blijft een open vraag. Het leger hoopt dat de zaken weer als vanouds gaan als ze met hem hebben afgerekend en de regeringspartijen zullen ongetwijfeld hun deuren openen voor overlopers. Er moet worden benadrukt dat geen van de Pakistaanse politieke groeperingen, laat staan het leger, zelfs maar een bescheiden verandering in de sociale verhoudingen nastreeft. Ze zijn er niet op uit om een nieuwe samenleving te creëren. Als mensen de straat opgaan om er een te eisen, is hun enige reactie repressie.

Dit artikel stond op NLR Sidecar. Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos.