Borderless

6 December 2019

Red het klimaat, verander de wereld

Op het zestiende wereldcongres van de Vierde Internationale werd een uitgebruide resolutie over klimaat en antikapitalisme aangenomen. We publiceren hier de inleiding.

Drie miljard mensen missen het essentiële. Om in hun behoeften te voorzien is er een verhoogde productie en dus een groter energieverbruik nodig. Deze energie is vandaag voor 80 procent van fossiele oorsprong en produceert broeikasgassen die het klimaatsysteem ontwrichten. We kunnen ons niet veroorloven het klimaat verder te verstoren.
We zijn niet ver verwijderd van een keerpunt waarna zich oncontroleerbare en onomkeerbare verschijnselen zullen voordoen. We moeten geen doemscenario’s schetsen maar voor het einde van deze eeuw kunnen terugkoppelingsmechanismen een zeespiegelstijging geven van meerdere meters. Om dit te beletten moeten we binnen twee of drie generaties stoppen met het gebruik van fossiele brandstoffen om zodoende de uitstoot van broeikasgassen radicaal te verminderen.
Leven zonder steenkool, aardolie en aardgas is technisch mogelijk, hernieuwbare energiebronnen zijn in staat hun taak over te nemen. Maar in de korte tijdsspanne die we hebben, is een dergelijke energieovergang in de praktijk alleen mogelijk wanneer deze gepaard gaat met een belangrijke vermindering van het energieverbruik. Die daling van het energieverbruik kan niet gerealiseerd worden door enkel het verhogen van de energie-efficiëntie, er is een vermindering van de materiële productie en van het transport van materialen nodig.
Een gigantische uitdaging
Het is duidelijk dat we voor een gigantische uitdaging staan, een die bepalend zal zijn voor de rol van socialisten en de arbeidersbeweging. Het kapitalisme kan geen sociaal of ecologisch antwoord geven op deze uitdaging. Het doel van het kapitalisme is niet de productie van gebruikswaarden om aan menselijke behoeften te voldoen maar slechts de potentieel oneindige productie van ruilwaarde en dit door vele met elkaar concurrerende kapitalen, elk gevestigd in rivaliserende staten.
Het is de dynamiek van accumulatie van kapitaal die maakt dat zowel ‘groen kapitalisme’ als ‘sociaal kapitalisme’ een illusie zijn. Er bestaat ongetwijfeld meer en meer groen kapitaal maar dit groene kapitaal vervangt het vervuilende kapitaal niet: het komt erbij. Het is het vervuilende kapitaal dat het ritme, de technologiekeuzes en de manier waarop ze worden toegepast bepaalt. Het recente verleden is er het bewijs van. Kijk naar Barack Obama: tijdens de presidentscampagne beloofde hij dat de vervuiler zou betalen om zo massaal groene energie te ondersteunen en de armsten te helpen bij stijgende energieprijzen. Deze politiek zou vijf miljoen banen scheppen. Van al deze goede voornemens bleef echter na de uitbraak van de crisis niets over. Net zoals in de EU zullen de Amerikaanse vervuilers gratis vervuilingsrechten ontvangen en zullen ze die rechten met winst verkopen en doorrekenen aan de verbruikers.

De kapitalistische klimaatpolitiek versterkt de kapitalisten die het klimaat vernietigen. Dit toont de sterkte van de lobby van de fossiele energie en de hiermee verbonden sectoren zoals de auto-industrie, scheepsbouw, vliegtuigbouw, petrochemie en anderen.
Het resultaat is overduidelijk: in alle landen stellen de klimaatplannen uitstootverminderingen van broeikasgassen voor die in niet eens de helft zijn van wat er nodig is. Bovendien vergroten deze plannen de sociale ongelijkheid en bevatten ze keuzes ten gunste van gevaarlijke technologieën: kernenergie, massale productie van agrobrandstoffen en CO2 afvang en -opslag (de zogenaamde ‘schone’ steenkool). Dit is het kader waarin we de trieste vertoning van Kopenhagen moeten plaatsen: volgens de mediacampagne zou hier een nieuw, ambitieus en dwingend internationaal verdrag getekend worden, de opvolger van het Kyoto Protocol - maar het liep op niets uit. Er zijn geen becijferde doelstellingen, geen termijnen, zelfs geen referentiejaar om uitstootverminderingen aan te meten. Het akkoord tussen de grote mogendheden en de nieuwe opkomende machten is puur bedrog. Ze hebben de atmosfeer onder elkaar verdeeld ten nadele van de volkeren, de werkers en de armen van de wereld.
De conferentie van Cancun in december zal deze draai hoogstwaarschijnlijk bevestigen. Op basis van de huidige nationale klimaatpakketten kan men een wereldgemiddelde oppervlaktetemperatuurstijging ten opzichte van de achttiende eeuw projecteren tussen 3,2 en 4,9 graden Celsius in 2100.
Een kapitalistische crisis
Het oproepen van apocalyptische perspectieven wordt door sommigen gebruikt om te pleiten voor opofferingen die de verantwoordelijkheid van het kapitalisme wegmoffelen. Maar een temperatuurstijging van 4 Celsius zou ongetwijfeld een sociale en ecologische ramp zijn.
Het gaat niet om de toekomst van de planeet, noch om de toekomst van de Aarde, zelfs niet om het overleven van de menselijke soort. De klimaatverandering is niet levensbedreigend voor de soort als dusdanig. Maar ze zal wel de levensomstandigheden van de drie miljard mannen en vrouwen die nog steeds het essentiële niet hebben, zwaar verslechteren. Ze betekent een bedreiging voor het fysieke overleven van honderden miljoenen mensen en juist van die mensen die het minst verantwoordelijk zijn voor de opwarming.
In zijn Late Victorian Holocausts beschrijft Mike Davis in detail de verschrikkelijke hongersnoden die aan het einde van de negentiende eeuw miljoenen slachtoffers hebben gemaakt. Ze waren het gecombineerde resultaat van een uitzonderlijk sterke El Niño-episode en de vorming van een wereldmarkt voor landbouwproducten. We kunnen dergelijke tragedies opnieuw verwachten. Maar met dit verschil dat het drama dit keer uitsluitend te wijten zal zijn aan de winsthonger van het grootkapitaal, en die van de monopolistische sectoren gebaseerd op fossiele brandstoffen in het bijzonder.
Lenin zei: ‘Voor het kapitalisme bestaat er geen situatie zonder uitweg’. Dat is juist. Maar deze keer zal de uitweg bijzonder barbaars zijn.
De ecologische en de economische crises zijn duidelijk één en dezelfde crisis: een crisis van het kapitalistisch systeem. De term ecologische crisis is bedrieglijk: het is niet de natuur op zichzelf die in crisis is, maar de verhouding tussen de maatschappij en de natuur. Het is niet het klimaat dat in crisis verkeert en de verstoring ervan wordt niet veroorzaakt door ‘menselijke activiteiten’ in het algemeen. Ze wordt veroorzaakt door een bepaald soort activiteit, die historisch bepaald is en gebaseerd is op fossiele brandstoffen. De ecologische crisis is met andere woorden niets anders dan een gevolg van de diepe systeemcrisis van het kapitalisme.
Wat te doen?
Het realiseren van het recht op ontwikkeling, het voldoen aan de maatschappelijke noden en de noodzaak om binnen de komende veertig jaar een radicale uitstootvermindering tot stand te brengen, dat alles kan alleen maar gebeuren wanneer we een radicaal antikapitalistisch standpunt innemen. Ik beperk me hier tot de belangrijkste te nemen maatregelen: nutteloze en schadelijke productie afschaffen; de overgang naar een ander energiesysteem plannen; hernieuwbare bronnen opbouwen en energie-efficiëntie ontwikkelen; massale overdracht van schone technologieën naar de volkeren in de Derde Wereld, het op poten zetten van een wereldfonds voor aanpassing aan de gevolgen van de opwarming in de arme landen; steun aan de biologische landbouw tegen de grootschalige agro-industrie; herlocalisering van grote delen van de productie, herverdeling van de rijkdommen door de inkomsten uit kapitaal te herverdelen, radicale arbeidstijdvermindering zonder loonverlies, onteigening van de energiesector en de financiële sector …
Men zegt ons: ‘dat is gemakkelijker gezegd dan gedaan!’. Juist, maar het eerste wat we moeten doen, voor deze eisen op te komen! De strijd tegen de klimaatverandering verleent belangrijke geloofwaardigheid aan een antikapitalistisch alternatief. De omvang van het probleem, het globale en dringende karakter ervan, de monsterlijke onrechtvaardigheid van de voorzienbare gevolgen, dit alles maakt het mogelijk te pleiten voor een radicale breuk met de veralgemeende warenproductie. Omdat de inzet zo groot is, gaat het om meer dan een politieke keuze, het gaat om de keuze van een beschavingsmodel. Het gevaar voor het klimaat, veroorzaakt door het kapitalisme, geeft ons de mogelijkheid socialisme als een echt beschavingsalternatief naar voor te schuiven als een project waarin de menselijke gemeenschap de gemeenschappelijke natuurlijke rijkdommen, rationeel en voorzichtig in zelfbeheer neemt en zo aan allen een goed leven verzekert.
Op strategisch vlak is de strijd voor het klimaat onlosmakelijk verbonden met de strijd van mensen die uitgebuit en onderdrukt worden. Alleen deze mensen kunnen die strijd met succes voeren: de arbeidersklasse, de jongeren, de vrouwen, de armen, de kleine boeren, de inheemse volkeren. De arbeidersklasse zal hierin een hoofdrol spelen omdat zij, als enige, de grondslag voor een andere productiewijze kan leggen en kan beslissen wat, hoe, waarom, voor wie en hoeveel er geproduceerd wordt.
Maar we moeten ook beseffen dat de strijd voor het milieu en voor het klimaat moeilijk ingang vindt in de arbeidersbeweging. Dat komt door de positie van werknemers als een uitgebuite klasse, gescheiden van de productiemiddelen en de natuur als productiemiddel. Hierdoor gaan arbeiders de door het kapitaal ingepalmde productiemiddelen als aan hen vijandige krachten beschouwen.
We kunnen hieruit concluderen dat de mogelijkheid om sociale strijd een meer ecologisch karakter te geven, afhankelijk is van de strijd zelf. Hoe meer de werknemers nederlagen lijden, versplinterd, of ontmoedigd worden, des te meer zij de verdediging van het klimaat als een bedreiging zien. En des te meer zal de kapitalistische klasse effectief de verdediging van het klimaat als voorwendsel kunnen gebruiken om de arbeidersklasse verder aan te vallen. In die context wordt het toegenomen milieubewustzijn een verscheurende persoonlijke keuze tussen de consument die zich bewust is van de noodzakelijke soberheid en de producent die vreest voor zijn baan.
Wanneer de strijd van de arbeiders successen kent en ze meer zelfvertrouwen krijgen, zullen ze de milieuproblemen kunnen aanpakken en er gezamenlijk, als producenten en als consumenten van die eigen productie, de noodzakelijke antikapitalistische oplossingen aan kunnen geven. Het is geen toeval dat de boeren, de inheemse volkeren en de jeugd vooraan staan in de sociale mobilisaties voor het klimaat. De jongeren vechten voor hun toekomst, tegen een monsterlijke samenleving waarvan de verantwoordelijken weten wat er aan de hand is, maar laten begaan. De boeren en de inheemse volkeren zijn, in tegenstelling tot de arbeiders, niet afgesneden van hun productiemiddelen en vooral niet van het land. Het kapitalistisch systeem heeft hen ter dood veroordeeld. Zij hebben begrepen dat het gevecht voor het klimaat een onderdeel is van hun globale strijd. ‘De boeren en de boerinnen kunnen de door de agro-industrie opgewarmde planeet afkoelen’ zo luidde het communiqué van Via Campesina van vlak voor Kopenhagen. Ook de werkers kunnen de planeet afkoelen. Door bijvoorbeeld te produceren voor de behoeften en niet voor de winst, door de arbeidstijd radicaal te verkorten.
Ecosocialisme?
Met deze resolutie geven we onszelf een ecosocialistische naam. Sommigen staan hier weigerachtig tegenover: ‘wat voor zin heeft dit, socialisme volstaat toch?’ We kunnen lang discussiëren over het al dan niet bestaan van een ecologie bij Marx. Persoonlijk denk ik dat Marx veel groener was dan wij dachten. Maar ook dat is niet essentieel. Essentieel is dat alle marxistische stromingen de ecologische kwestie hebben gemist, dat sommigen in die houding volharden en dat ze allemaal moeite hebben met het geven van overtuigende antwoorden.
Wanneer we onszelf ‘ecosocialisten’ noemen, wil dat in zekere zin zeggen: ‘wij hebben het begrepen’ of minstens: ‘we weten dat we iets moeten begrijpen dat we niet hadden begrepen’. Een nieuw label kan nuttig zijn. Maar ecosocialisme is veel meer dan een nieuw label. Het concept staat nog in de steigers maar we kunnen toch een aantal punten aangeven waarop het grondig verschilt van het socialisme van vorige generaties activisten.
Het vertrekpunt is de stabilisering van het klimaat: hiervoor is een ander energiesysteem nodig. Een andere technologie voor stroomproductie, warmteproductie en beweging maar ook een andere landbouw, een andere rationaliteit en een andere omgeving. De opbouw van dit nieuwe energiesysteem zal een werk van lange adem zijn, gekoppeld aan de afbraak van het kapitalistische productieapparaat. Politieke macht is slechts het startpunt van deze omwenteling.
Het nieuw op te bouwen energiesysteem houdt noodzakelijkerwijs in dat stroomproductie gedecentraliseerd gebeurt – wat nodig is voor het rationeel gebruik van warmte – en dat er een deel van de productie gerelocaliseerd wordt. Decentralisatie en relocalisatie zijn onontbeerlijk voor democratisch zelfbeheer.
Het begrip natuur moet opnieuw bekeken worden. In het kader van de kapitalistische milieucrisis kunnen socialisten de natuur niet louter en alleen bekijken vanuit het standpunt van de productie, als een voorraad van rijkdommen, een werkplaats en een afvalplaats. We moeten de natuur leren bekijken vanuit het standpunt van de natuur zelf, vanuit het standpunt van de grote materiestromen en de voorwaarden voor het functioneren van de ecosystemen. Dit bepaalt in laatste instantie de levensvoorwaarden van de mensheid.
In december heeft Kopenhagen een bres geslagen. Een massamobilisatie rond globale milieuproblemen is voor het eerst een sociale strijd tegen het systeem geworden: Change the system, not the climate, Planet not Profit. Deze internationalistische beweging zal groeien. Het is nu aan ons om de antikapistalistische kant van deze beweging te versterken.

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren