28 February 2021

Referendum in Bolivia

De Bolivianen gaan op 2 juli aanstaande voor de derde keer in drie jaar naar de stembus, voor een grondwetgevende vergadering en over departamentale autonomie.

Deze ´Asamblea Constituyente´ is onderdeel van de democratische en culturele revolutie welke royaal werd bezegeld met de stembusuitslag van vorig jaar. Na de grootscheepse verkiezingsoverwinning op 18 december 2006 nam de MAS-regering van president Evo Morales in een sneltreinvaart een aantal maatregelen waarmee gedane verkiezingsbeloftes werden nagekomen. Bijvoorbeeld hervormingen van het overheidsapparaat, bezuinigingen op riante salarissen van publieke functionarissen en politici, onderzoek naar, en aanpak van, corruptie van voormalige ambtenaren en politici en reductie van energiekosten voor mensen aan de onderkant van de samenleving.
Verrassend snel werd op 1 mei het decreet afgekondigd waarmee de overgrote meerderheid van het gas wordt genationaliseerd. Op de internationale dag van de arbeid las Evo Morales omringd door ministers en leiders en getogen met een gasarbeidershelm het decreet voor op de raffinaderij San Alberto, een van de grootste gasbelten in de Chaco. Re-nationalisatie van het gas was een verkiezingingsbelofte waarmee tegemoet werd gekomen aan de roep van de meerderheid van de sociale bewegingen in het land en aan de uitslag van het gasreferendum dat tijdens de vorige regering werd gehouden. Vraag was echter in hoeverre en onder welke condities het gas opnieuw zou worden genationaliseerd; bijvoorbeeld alleen het gas dat met de privatiseringen boven de grond in eigendom kwam van de multinationals of ook de exploitatie en de comercialisatie. Met de nieuwe maatregel voert Evo Morales een vergaande re-nationalisatie door waarmee niet alleen het gas weer eigendom van de Boliviaanse staat wordt maar ook de verantwoordelijkheid en eigendom over de gehele keten van exploitatie tot de comercialisatie. Met het nieuwe decreet dat nog verder onderhandeld en concreter gemaakt dient te worden met de Brazilaanse Petrobrass, de Spaanse Repsol en Transredes (voor 50% eigendom van Shell), verzekert de Boliviaanse overheid zich ook van 85 % van de winstbelastingen van deze drie grote multinationals. Voortaan mogen deze alleen in een gemengd bedrijf met meerderheidsaandelen van de Boliviaanse staat actief zijn. Na de afkondiging van het decreet in het zuiden van het land was er 's avonds spontaan een groot volksfeest op het Plaza Murillo.

Een andere veel besproken proces was de licitatie van de exploitatie van de ijzermijn Mutun. Deze hete aardappel werd de regering al toegespeeld in de overgangsperiode na de verkiezingen en tegelijkertijd werd door de rechtse regionalistische stromingen in het departament van st. Cruz, duidelijk omgekocht door een van de belanghebbende partijen, pressie uitgeoefend om voortgang te maken met de licitatie. De regering onderhandelde een voor het land veel gunstiger voorwaardepakket. Bijvoorbeeld industrialisatie in het land en gebruik van natuurlijk gas in plaats van houtovens en liep daarmee vooruit op een nieuwe mijnwet en de nieuwe grondwet. De huidige tijdelijke exploitant werd werd gevraagd het land te verlaten omdat deze niet voldeed aan de milieuwetgeving, onder andere vanwege het gebruik van houtovens en corruptie. Wanneer dit bedrijf de licitatie zou winnen zoals oorspronkelijk de bedoeling was tijdens de vorige regering, zou binnen twee jaar twee unieke natuurgebieden totaal ontbost zijn geweest. Het feit dat de burgercomitees van de betreffende gemeentes in het gebied in opstand kwamen tegen de nieuwe onderhandelingen van de overheid en daarmee de vertragingen in de licitatie, getuigen des te meer van omkoperij van de vorige exploitant.
Zelfs de uitleg van de 3 verantwoordelijke ministers die tijdens een bezoek door de burgercomitees werden ontvoerd, kon maar nauwelijks verandering brengen in hun mening of gebrek aan begrip. In de periode van licitatie en onderhandelingen waren de burgercomitees van st Cruz van mening dat geen enkel buitenlands bedrijf aan de licitatievoorwaarden zou willen voldoen en met argusogen en kritiek werd het proces door hen gevolgd. Ironisch genoeg waren zij diegene die na het succes van de licitatie door de Boliaanse overheid gewonnen door een Indiaans staalbedrijf, de overwinning claimden en dit gebruikten voor hun pro-autonomie campagne.

Een andere recentelijke vrucht van het nieuwe regeringsbeleid is een nieuwe arbeidswet waarmee een decreet uit 1985 welke de hele economie, inclusief arbeid, liberaliseerde op de helling gaat en in ieder geval ontslagbescherming weer ten gunste van werknemers wordt geregeld. Tevens verhoogde de regering het minimumsalaris met 13 % en werd het maximum van de verhoging eerder bepaald door gevaar voor inflatie dan door politieke onwil van de overheid. Verder is er met behulp van ontwikkelingshulp uit Venezuela en Cuba voortgang gemaakt op gebied van gezondheidszorg en onderwijs en zijn de eerste 10.000 mensen met een nieuwe methode gealfabetiseerd. Terwijl een vorige regering alweer moest aftreden voordat ze na twee jaar een nieuw ontwikkelingsplan zou presenteren, heeft deze regering in vier maanden tijd een nieuw integraal ontwikkelingsplan opgesteld. Een van de terreinen waar voortvarendheid in beleid wordt getoond is de landhervorming of beter omschreven als de agrarische revolutie. In tien jaar tijd werd als gevolg van corruptie en tegenwerking van machtige groeperingen slecht 10% van totaal aan gepland landbouwareaal onderworpen aan revisie en betiteling en nog minder aan herverdeling van grond. Met een aantal decreten maar vooral door politieke wil en gezond verstand waarmee procedures werden vereenvoudigd, heeft de regering de eerste grondtitels uitgereikt over 2,2 miljoen hectare. In een bijeenkomst met leiders en leidsters van de sociale bewegingen waaronder de indianenorganisaties, boeren en boerinnenorganisaties en boeren zonder land, reikte Evo Morales de titels uit. De deelnemers aan de bijeenkomst kwamen uit verschillende delen van het land en voor een groot aantal was het wellicht de zesde en zeker de laatste keer dat zij deze keer in een symbolische mars, liepen voor de landstitels. Een interessant gegeven van de bijeenkomst was dat niet alleen Evo Morales een overtuigende toespraak hield maar ook de leiders en leidsters van de verschillende bewegingen en culturen hielden hun verhaal in hun eigen indiaanse taal en in het spaans. Het was indrukwekkend om mee te maken dat de Chiquitanos na 10 jaar strijd eindelijk hun titel kregen over hun territoriale gronden Monte Verde, dat de mannelijke leider van de van oorsprong matriarchale indianengroeperingen vol trots met zijn hoofdtooi van jaguarvel en veren een welkomsgroet hield in zijn taal en dat de lokale leider van de voorheen boeren zonder grond onder luid applaus de titel in ontvangst mocht nemen van Timboy, waar in Pananti in een conflict om het land 7 mensen van de beweging om het leven kwamen. Een aantal vrouwelijke leidsters kon een titel in ontvangst nemen en in de toekomst zal het aantal vrouwen dat eigendomsrechten krijgt over land alleen maar toenemen omdat met de nieuwe maatregelen vrouwelijke gezinshoofden worden bevoordeeld bij de landverdeling.

Een van de eerste nieuwe wetten die president Evo Morales ter goedkeuring voorlegde aan het Congres was de kieswet voor de Asamblea constituyente de grondwetgevende vergadering waarvoor op 2 juli de constituyentes worden gekozen. De roep om deze grondwettelijke vergadering komt oorspronkelijk van de indiaanse beweging van het laagland die in hun strijd om grond en de natuurlijke hulpbronnen onder andere ook tegen wettelijke tegenwerkingen en grondwettelijke inconsistenties aanliepen waardoor de wens om eigen territoriale gebieden te kunnen besturen om zo de natuurijke hulpbronnen te kunnen beschermen steeds belangrijker werd. De vlag op de roep om politieke descentralisatie in termen van autonomie wordt ook gedragen door de conservatieve stromingen in vooral departementen van de ´media luna´ de laaglandhelft van het land. De laatste jaren na de privatiseringsgolf en de ontdekking van de grote gasvoorraden in de oostelijke en zuidelijke departementen van het land werden etnische tegenstellingen als colla en camba aangewakkerd en werd de roep om departamentale autonomie door de blanke elite alleen maar luider. Toen de kans groot werd dat de sociale bewegingen die zich afzetten tegen de privatiseringen van de natuurlijke hulpbronnen in de MAS op landelijk niveau een meerderheid zouden kunnen krijgen, verscholen ook de traditionele partijen zich steeds meer in de departamentale prefectuurstructuren en achter de roep om departamentale autonomie vooral in de gasproducerende departamenten van de ´halve maan´. Dit heeft tot gevolg dat traditionele politieke partijen die zich voorheen toen ze de macht in handen hadden op landelijk niveau nooit hard maakten voor descentralisatie, nu het hardst roepen dat de oorzaak van alle problemen in het centralisme van de overheid is gelegen en de oplossing bij de autonomie zou liggen. Terwijl de rechste traditionele partijen nooit een grondwetgevende vergadering wilden en zich alleen richten op politieke descentralisatie naar departamentaal niveau wil de MAS een fundamentele hervorming van de grondwet welke het mogelijk moet maken om allerlei verworven rechten en politiek structurele hervormingen te verduurzamen. Ondanks een overwinnig van 54% op landelijk niveau moest de MAS met voorstel voor kieswet voor de Asamblea Constituyente concessies doen aan zowel de rechtse oppositiepartijen in het Congres alswel aan de rechtse krachten die departementale autonomie voorstaan en die voorheen de verkiezingen van prefecten afdwongen en nu hun eis van een referendum voor departamentale autonomie. Binnen dit krachtenspel was het toch een kunstwerk van vice-president en daarmee voorzitter van het congres om de kieswet en de vraag voor het referendum unaniem goedgekeurd te krijgen in het congres. Hiermee sneuvelde een voorstel van de sociale bewegingen voor speciale etnische kiesdistricten voor laaglandindianen en afroafkomstigen, dit werd echter in eigen geledingen gecompenseerd met voor indiaanse organisaties gereserveerde eerste plaatsen op de kieslijsten. De meeste tijd van de discussie in het congres werd gevoerd over de formulering voor gendergelijkheid aangezien het met drie te kiezen constituyentes per kiesdistrict onmogelijk is om 50% participatie van vrouwen te garanderen en uiteindelijk een mechanisme werd gevonden waarmee het mogelijk moet zijn dat minimaal 30% van de gekozen kandidaten, vrouwen zijn. Voor meer gemor in de achterban van de MAS zorgde de vraag van het referendum welke politiek adminstratieve descentralisatie toezegt aan de departamenten waar de ja uitslag in de meerderheid zal zijn. De formulering geeft niet duidelijk aan voor wie en in welke mate de uitslag bindend zal zijn maar bovendien lijkt de vraag een verregaande concessie aan de conservatieve departamentale pro-autonomiestromingen binnen het huidige krachtenveld. Veel MASaanhangers zijn voor descentralisatie op verschillende niveaus en ook dit is behoorlijk uitgewerkt in de voorstellen van de verschillende sociale bewegingen. De meerderheid lijkt echter tegen departementale autonomie te zijn niet alleen omdat deze meer macht lijkt te geven aan controversionele politieke tegenstanders maar ook omdat deze een vorm van autonomie voorstaan welke niet meer lijkt te zijn dan een politiek-adminstratieve descentralisatie op departamentaal niveau maar met een grote machtsconcentratie in het centralistische oud-franse model van de prefecturen. Dat deze krachten er verborgen agendas op na houden en zelfs voordat er uberhaupt sprake is van een verkiezingsoverwinning zich competenties toe-eigenen die ze grondwettelijk niet hebben en nooit zullen krijgen, blijkt wel uit de maatregelen van de prefect van st. Cruz die een decreet wilde afkondigen waarmee hij de zeggenschap zou krijgen over een departamentale landhervorming. De macht van lokale elite is deels gebaseerd op landconcentratie en grootgrondbezit welke bovendien maar al te vaak illegaal verkregen door politiek banden of door zoals in het verleden het in gebruik nemen van land welke volgens gewoonterecht van de indianen waren. Een maatregel zoals de prefect wilde afkondigen roept alleen maar de vraag op of deze krachten in de strijd om de natuurlijke hulpbronnen niet veel verder willen gaan dan een eenvoudig politiek administrieve descentralisatie en wat de beste politieke strategie moet zijn tegenover deze eventuele verborgen agendas.

Al meer dan twee jaar zijn veel sociale bewegingen bezig met het uitwerken van voorstellen voor een nieuwe grondwet, met het bestuderen van verschillende nieuwe grondwetten van verschillende Latijns Amerikaanse landen als Ecuador, Venezuela en Guatamala en met overleg om tot gezamenlijk voorstellen te komen. Dit proces is nu in een stroomversnelling gekomen en veel van de voorstellen zullen uiteindelijk in de grondwetgevende vergadering bediscussieerd en geconsolideerd worden. Het gaat bij deze voorstellen voor fundamentele veranderingen om zaken als democratisering van het corrupte juridische systeem; het vastleggen van vrouwenrechten en indianenrechten (als recht op zelfbestuur in eigen territoria) en van rechten van jongeren, ouderen, Afro-afkomstigen en gehandicapten; veranderingen van het politieke systeem als hervormingen van het congres deels gerelateerd aan een eventuele territoriale herverdeling, institutionalisering van zeggenschap en inspraak van de burgerbevolking en mogelijkheid tot afzetten van politici en het grondwettelijk vastleggen van een nieuw economisch model gebaseerd op staatseigendom van natuurlijke hulpbronnen en industrialisatie van gas en olie en versterken van een duurzame economie gebaseerd op indiaanse principes als duurzaambeid, solidariteit, gelijkwaardigheid en diversificatie. De discussie over de fundamentele veranderingen raakt in het nieuws ondergesneeuwd door de autonomiediscussie temeer dat de voorstanders van departamentale autonomie een alles overheersende campagne voeren waarbij veel geld is gestoken in publiciteitsspots op de tv en in campagne-activiteiten als publieksbijeenkomsten. De MAS daarentegen voert met veel vrijwilligers en overtuiging een sociale campagne waarbij het blauw van de vlaggen steeds duidelijker aanwezig is. De perspectieven voor een overwinning van de MAS zijn groter dan in december door factoren als de te verwachte minder verkiezingsfraude en grotere populariteit als gevolg van het voortvarende regeringsbeleid. Van de andere kant heeft de oppositie ook tijd en geld gehad om zich opnieuw te organiseren en zeker in de departamenten waar het autonomie geluid sterk is en de oppositie de departamentale prefectuursverkiezingen heeft gewonnen, is het de grote vraag wat de bevolking gaat stemmen. Het valt niet uit te sluiten dat een deel van de bevolking sympathiek staat tegenover de MAS en tegelijkertijd een pro-autonomie standpunt aanhangt.

Duidelijk is wel dat identiteit en nationaliteit door conservatieve partijen bespeeld worden. Mensen die in een van de halve maan departamenten als Tarija tegen departamentale autonomie zijn worden beschuldigd als anti-tarija, iets dat met de regionale ´chapaco´sentimenten zwaar opgevat kan worden. De rechts nationalistische partij Podemos presenteert het om in bijna persiflage-achtige spots in te spelen op nationalistische sentimenten door de zogenaamde dreiging van de bemoeienis van de Venezulaanse president Chavez met nationale aangelegenheden te bekritiseren. Ook tracht deze partij de organisatie van boliviaanse medici op te zetten tegen de buitenlandse tot nu toe effectieve hulp van de Cubaanse gezondheidszorg. Ondanks herhaaldelijke uitspraken van belangrijke personen als vice-president Alvaro Garcia Linera dat aan de ´regalias´, het systeem van financiele compensatie aan gas- en olieproducerende departamenten, niet getornd gaat worden houden kandidaten van rechtse partijen vol dat een nee-stem tegen de autonomie betekent dat de regalias afgeschaft gaan worden.

In veschillende departementen heeft het MASkader enigzins moeite om een eenduidige strategie te bepalen voor de campagne. Het gaat daarbij om een meer genuanceerd beeld van wat autonomie en democratie zou kunnen betekenen en stromingen met verschillkende strandpunten staan tegenover een oppositie die constant hamerde op een ja of nee uitspraak om de aanval in te kunnen zetten. Vice-president Linera gaf bij zijn bezoek aan Tarija aan dat er binnen de MAS op dit punt een debat wordt gevoerd en de verschillende standpunten worden gerespecteerd maar dat zeker voor het referendum er één partijstandpunt komt. Duidelijk is dat de overheid getuigt van een hoog democratisch gehalte door dit polemisch en omstreden standpunt inzet te maken van een referendum wat vrij gedurfd is. President Evo Morales gaf aan dat hij als overheid gedaan heeft wat zijn verantwoordelijkheid is en de verantwoordelijkheid nu aan het volk is. Hiermee geeft hij opnieuw aan consequent te handelen aan zijn vaak aangehaalde leus van subcommandante Marcos; mandar obedeciendo ; regeren door te gehoorzamen aan het volk of door te luisteren naar het volk. Het is ook het democratisch recht van de MAS en haar individuele leden om tegelijkertijd campagne te voeren voor een Nee-standpunt.

Vraag is wat de perspectieven zijn voor een Asamblea Constituyente wanneer daar 2/3 meerderheid van de stemmen nodig is om deze goedgekeurd te krijgen en een definitieve goedkeuring afhangt van een volksreferendum. De uitslag van de verkiezingen zullen dus zeker belangrijk zijn. Van de andere kant is het de vraag of een regering gekozen door 54% van de bevolking een grondwetgevende vergadering nodig heeft om fundamentele veranderingen door te voeren. Bepaalde wettelijke veranderingen moeten natuurlijk wel een grondwettelijke ondersteuning hebben of een fundamentele grondwettelijke verandering moet het vervolgens mogelijk maken om een meer progressieve wetgeving door te voeren, maar de huidige regering heeft nog vrij veel mogelijkheden om een grondwettelijk ondersteund progressief beleid te voeren. Ook is het de vraag wat met de huidige machtsverhoudingen tussen de partijen de uitkomst zal zijn van de Asamblea Constituyente gezien ook het resultaat van de kieswet en de reacties van de achterban; zullen er werkelijk fundamentele hervormingen worden doorgevoerd, zal er een knap compromis worden gesloten of wordt de nieuwe grondwet een verwaterd akkoord tussen verschillende partijen. Een bijeenkomst tussen de vrouwenbeweging en kandidates voor de Asamblea Constituyente hier in Tarija kan misschien de krachtverhoudingen illustreren. Na onder luid applaus ontvangen uitspraak van de belangrijkste kandidate van de MAS dat het voorstel van de vrouwenbeweging geheel overeenkomt met het voorstel van de MAS, wat in grote lijnen zeker het geval is, schoten de rechtse kandidates in het defensief en gebruikten hun partij-argumenten gebaseerd op regionalistische argumenten, om het voorstel niet te ondertekenen. De dames aan de linker kant van de wat meer sociaal-democratische partijen gaven ook onder luid applaus aan de verklaring te zullen ondertekenen. Nu maar hopen dat deze partijen eenzelfde standpunt aanhangen dan deze dames. Dan kan er nog een knap compromis worden gesloten op de Asamblea Constituyente.

Er valt nog veel te regeren wanneer een asamblea constituyente mislukt, er valt nog veel te onderhandelen wanneer de MAS niet de 75% meerderheid haalt in de Asamblea Constituyente en er valt nog veel te onderhandelen wanneer de pro-departamentale autonomiestem wint in bepaalde departamenten. Een herhaling van de overwinning van de MAS met de verkiezing op 2 juli ligt in de lijn van de verwachtingen en als het aan het enthousiasme van de achterban ligt waarmee campagne wordt gevoerd in vergaderingen, bijeenkomsten en campagnewerk dan is de victorie wederom nabij. Dat zal dan ook de basis zijn voor de mogelijkheid van de kandidaten om in ruggespraak met de achterban een progressieve grondwet te schrijven. Duidelijk is wel dat het nodig is om fundamentele veranderingen op dit moment duurzaam te verankeren in een grondwet. De geschiedenis heeft geleerd dat revolutionaire veranderingen met een pennestreek weer kunnen worden teniet gedaan; het is niet voor niets de derde re-nationalisatie van de gas en de olie.

Dossier: 

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren