Na drie jaar in een coalitie met rechts te hebben geregeerd, zijn de Deense sociaaldemocraten nu aangewezen op steun van socialistisch links. Enhedslisten (Rood-Groene Alliantie) [1] heeft een reeks hervormingen weten te bewerkstelligen, waaronder gratis tandheelkundige zorg en uitbreiding van de sociale woningbouw.

De Deense parlementsverkiezingen van 24 maart leverden het sterkste resultaat ooit op voor socialistisch links. Na een campagne die draaide om betaalbaarheid, welzijn en ongelijkheid, behaalden de linkse partijen samen voor het eerst bijna evenveel zetels als de Sociaal-Democraten. Enhedslisten (Rood-Groene Alliantie) werd de grootste partij in de regio Kopenhagen. Ondertussen behaalden de Sociaal-Democraten, na drie jaar regeren in een grote coalitie met de grootste rechtse partij, hun slechtste verkiezingsresultaat in meer dan een eeuw.

Hoewel links samen met de sociaaldemocraten geen parlementaire meerderheid wist te behalen, heeft de verkiezing de machtsverhouding zowel op nationaal niveau als binnen het centrumlinkse blok fundamenteel veranderd. Elke nieuwe regering zou zowel de steun van socialistisch links als van twee sociaal-liberale centrumpartijen nodig hebben. Die voorwaarde vormde de basis voor tien weken van moeizame regeringsonderhandelingen.

Het resultaat was een door de sociaaldemocraten geleide minderheidsregering, die van buiten het kabinet werd gesteund door Enhedslisten. Buiten de regering blijven was een bewuste keuze van onze kant om te voorkomen dat we onze politieke onafhankelijkheid zouden verliezen en verstrikt zouden raken in beleid dat we niet steunen. Maar de Deense traditie van minderheidsregeringen geeft de parlementaire partijen die over de benodigde mandaten beschikken om een meerderheid te bereiken, aanzienlijke invloed. In het afgelopen decennium heeft Enhedslisten een strategie ontwikkeld om die positie te gebruiken om substantiële hervormingen te bewerkstelligen zonder een ministerspost te bekleden.

In plaats van een regering simpelweg onvoorwaardelijk in functie te stemmen (zoals we in het verleden deden), onderhandelen we over de politieke koers van het land. Met andere woorden: onze steun voor de vorming van een regering vereist een akkoord met ons over de politieke koers van die regering. Als ze daar niet in slagen, verzetten we ons tegen de vorming van de regering en kan die niet aantreden. Na deze verkiezingen heeft die strategie geleid tot wat volgens ons het meest progressieve regeringsprogramma van Denemarken in decennia is.

Uitbreiding van de verzorgingsstaat

Tot de belangrijkste resultaten die Enhedslisten heeft behaald, behoren:

• Aanzienlijk lagere prijzen voor levensmiddelen door een verlaging van de btw op voedsel met 50 procent, in combinatie met nul-btw op fruit en groenten;
• gratis openbaar vervoer voor alle kinderen en jongeren tot de leeftijd van tweeëntwintig jaar voor alle vervoersmiddelen, waaronder treinen, metro’s, bussen en veerboten in heel Denemarken;
• wetgeving die het aanzienlijk eenvoudiger maakt om sociale woningen te bouwen en particuliere huurwoningen om te vormen tot non-profit woningcoöperaties.

Het belangrijkste is echter dat we een plan hebben veiliggesteld om tandheelkundige zorg in de komende tien jaar voor iedereen gratis te maken, waarbij de eerste fase tijdens deze zittingsperiode van start gaat en ongeveer een kwart van de bevolking omvat — zo’n twee miljoen mensen. Het is de grootste uitbreiding van de Deense verzorgingsstaat in decennia en, voor zover ik weet, het enige voorbeeld van universele gratis tandheelkundige zorg ter wereld, afgezien van Cuba.

De onderhandelingen gingen ook gepaard met compromissen. De centrumpartijen hebben een verlaging van de vennootschapsbelasting en lagere belastingen voor delen van de hogere middenklasse weten te bewerkstelligen. Maar die maatregelen zullen grotendeels worden gefinancierd door middel van nieuwe belastingen voor de rijken, waaronder een verdubbeling van de successierechten op grote erfenissen. Over het geheel genomen zal de belastinghervorming de economische ongelijkheid verminderen.

Samenvattend: Enhedslisten voerde een gerichte verkiezingscampagne rond betaalbaarheid — lagere prijzen voor levensmiddelen, gratis tandheelkundige zorg, meer betaalbare sociale woningen en gratis openbaar vervoer — en beloofde de ongelijkheid te verminderen. In een troebel Deens politiek landschap brengen we echte verandering teweeg voor werkende mensen en komen we al onze beloften na.

Niet-reformistische hervormingen

Voor Enhedslisten is het bereiken van onmiddellijke verbeteringen in het leven van mensen niet genoeg. Als socialistische partij streven we voortdurend naar hervormingen die ook de machtsverhouding in de samenleving verschuiven — wat André Gorz treffend omschreef als niet-reformistische hervormingen. Met andere woorden: hervormingen die zowel de levensstandaard nu verbeteren als de samenleving in een meer democratische en socialistische richting sturen.

Gratis tandheelkundige zorg is een goed voorbeeld. Zoals ik in mijn boek Nordic Socialism heb gesteld, moet het onttrekken van goederen en diensten aan de markt de kern vormen van elke socialistische strategie. Dat betekent dat essentiële goederen en diensten uit de markt worden gehaald en worden omgevormd tot universele sociale rechten. Wanneer gezondheidszorg, vervoer en onderwijs rechten worden in plaats van handelswaar, worden mensen minder afhankelijk van zowel de markt als hun bazen – en daardoor vrijer.

Dat soort universele rechten zijn doorgaans ook opmerkelijk duurzaam. In tegenstelling tot belastingverlagingen of geldtransfers krijgen ze brede democratische steun, waardoor het voor toekomstige regeringen veel moeilijker wordt om ze af te schaffen. Daarom is universaliteit van belang. Rechten die voor iedereen gelden, zorgen voor sterkere en veerkrachtigere welzijnsinstellingen dan inkomensafhankelijke programma’s.

De huisvestingshervormingen vormen een ander voorbeeld van wat ik een socialistische hervorming zou noemen. Onder de nieuwe overeenkomst kunnen gemeenten eisen dat tot 40 procent van nieuwe woningbouwprojecten bestaat uit betaalbare woningen in coöperatief bezit. Nog belangrijker is dat non-profitwoningcorporaties een voorkeursrecht krijgen als particuliere huurgebouwen worden verkocht.

Als dat ambitieus wordt doorgevoerd, zou dat ertoe kunnen leiden dat duizenden woningen geleidelijk worden omgevormd van duur, speculatief eigendom tot permanent betaalbare, non-profitwoningen in collectief eigendom — met name in steden als Kopenhagen, waar de torenhoge huurprijzen een groot maatschappelijk probleem zijn geworden.

Deze hervormingen doen meer dan alleen het leven van gepensioneerden, studenten en werkende gezinnen verbeteren. Ze verminderen de afhankelijkheid van de markt, versterken democratisch en collectief eigendom en breiden geleidelijk de sfeer van het economische leven uit die is georganiseerd rond sociale rechten in plaats van particuliere winst. Het zijn bescheiden stappen, maar ze wijzen in de richting van een ander soort economie — een die zowel gelijker als democratischer is. En ze zijn natuurlijk nog maar het begin.

Het migratiedilemma

De successen op het gebied van welzijn en herverdeling kunnen niet verhullen dat socialistisch links er niet in is geslaagd de sociaaldemocraten op het gebied van migratie van koers te doen veranderen. Het nieuwe regeringsprogramma handhaaft grotendeels het restrictieve migratiebeleid dat de Deense politiek het afgelopen decennium heeft gekenmerkt.

Ongeveer tien jaar geleden voerden de sociaaldemocraten een nieuwe strategie in. Ze schoven op het gebied van migratie naar rechts, terwijl ze op economisch gebied licht naar links opschoven — een combinatie die bekend kwam te staan als de 'Mette Frederiksen-doctrine'. Aanvankelijk leek het te 'werken': de steun voor extreemrechts nam af en velen pleitten ervoor dat het voeren van een strenger migratiebeleid de kwestie had geneutraliseerd.

Velen van ons aan de linkerkant waarschuwden dat dat slechts tijdelijk zou zijn. Helaas is dat precies wat er is gebeurd. In plaats van te verdwijnen, is extreemrechts geradicaliseerd. Nu voert het openlijk campagne voor ‘remigratie’ en een zogenaamde ‘moslimrem’, wat betekent dat er een netto afname zal plaatsvinden van het aantal moslims in Denemarken — ideeën die vroeger als volstrekt onaanvaardbaar zouden zijn afgedaan, maar nu deel uitmaken van het reguliere politieke debat. En nu groeit de steun voor extreemrechts opnieuw, wat aantoont dat je extreemrechts niet kunt verslaan door zijn agenda over te nemen. Je draagt alleen maar bij aan zijn wereldbeeld en beleid en legitimeert dat.

Voor links zijn de gevolgen van de nieuwe doctrine ingrijpend geweest. De koerswijziging van de sociaaldemocraten heeft bijgedragen aan het ontstaan van een brede parlementaire meerderheid voor een restrictief migratiebeleid en aan de toenemende publieke steun voor dergelijk beleid.

Dat is ook een van de redenen waarom Enhedslisten ervoor koos om buiten de regering te blijven. Zo kunnen we een duidelijke en onafhankelijke stem blijven tegen discriminerend migratiebeleid en de steeds racistischere retoriek die daarmee gepaard gaat. We verzetten ons tegen dat beleid telkens als het wordt voorgesteld en we staan aan de zijde van minderheidsgroepen die veranderingen eisen. Tegelijkertijd proberen we de politieke logica achter het succes van rechts aan te vechten.

Racisme en verdeeldheid verbeteren het leven van werkende mensen niet — ze verzwakken ons vermogen om gezamenlijk op te treden. Stijgende voedselprijzen, torenhoge huurprijzen en economische onzekerheid worden niet veroorzaakt door onze moslimcollega’s en -buren. Ze zijn het gevolg van toenemende ongelijkheid, geconcentreerde rijkdom en economische macht. Het is onze taak om solidariteit op te bouwen rond die gedeelde belangen, in plaats van toe te laten dat angst en vooroordelen ons verdelen.

Voor ons is het antwoord daarom tweeledig. We moeten ons blijven verzetten tegen racisme en gelijke rechten verdedigen met duidelijkheid en consistentie. Tegelijkertijd moeten we aantonen dat socialistische politiek, en niet rechtse demagogie, tastbare verbeteringen oplevert in het dagelijks leven van mensen. Dat je er altijd op kunt rekenen dat socialisten in machtsposities de kosten van levensonderhoud voor jou en je gezin verlagen. Als we de universele sociale zekerheid uitbreiden, ongelijkheid verminderen en democratisch eigenaarschap versterken, ondermijnen we ook het gevoel van onzekerheid waarop extreemrechts gedijt.

Daarom zijn de hervormingen die Enhedslisten in deze onderhandelingen heeft weten te bewerkstelligen ook buiten Denemarken van belang. Ze laten zien dat het zelfs onder moeilijke politieke omstandigheden mogelijk is om hervormingen door te voeren die zowel het leven van mensen nu verbeteren als een begin maken met het verschuiven van de macht weg van de markten en geconcentreerde rijkdom. Dat is het soort hervormingen dat het vertrouwen in de democratische politiek kan herstellen — en uiteindelijk kan bijdragen aan een sterkere basis voor het socialisme.

Pelle Dragsted is de politiek leider van Enhedslisten – de Rood-Groene Alliantie – en lid van het Deense parlement. Hij is de auteur van het boek Noords socialisme: op weg naar een democratische economie (verschenen in het Deens, Zweeds en Fins).

Noot

1. Enhedslisten is in 1989 opgericht op initiatief van de Danske Kommunistiske Parti (DKP), Venstresocialisterne (Socialistisch Links) en de Socialistisk Arbejderparti (SAP, onze zusterorganisatie in Denemarken). 

Dit artikel stond op Jacobin. Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos.