Borderless

12 December 2019

Verander de wereld zonder de macht te grijpen

In Zuid-Europa en Latijns-Amerika is al heel wat discussie omtrent het boek ontstaan en wordt het al in één adem genoemd met Negri’s Empire. In Nederland en andere Noord-Europese landen is het nog niet zo ver doorgedrongen. Aan John Holloways ambities ligt het niet, Change the world the world without taking power: the meaning of revolution today schopt een reeks heilige huisjes omver en is zeer radicaal van toon. Toch maakt het boek de verwachtingen niet waar.

In het eerste, en beste, deel van zijn boek beschrijft Holloway hoe verzet, hoe verward en wanhopig ook, het enige vertrekpunt voor een werkelijk radicale kritiek kan zijn. De tegenstellingen tussen arm en rijk zijn groter dan ooit, ruim een derde van de wereldbevolking leeft in armoede en er woeden vernietigende oorlogen die slechts een kleine elite ten goede komen. Verzet hiertegen heeft geen rechtvaardiging nodig, of de zekerheid van succes. Maar het verzet heeft tientallen jaren van nederlagen en mislukkingen achter de rug. Erger nog, ogenschijnlijke overwinningen hebben het kapitalisme alleen maar versterkt of ontaardden in totalitaire nachtmerries. In Change the world probeert Holloway te verklaren hoe het zover kon komen.
Holloway wordt vooral geïnspireerd door drie bronnen. De belangrijkste zijn de Mexicaanse Zapatistas. Toen zij tien jaar geleden in het achterland van Mexico in opstand kwamen tegen de gevolgen van de neoliberale politiek en economie was dit de eerste linkse opstand sinds de val van de Muur. Bovendien werd ook een radicaal nieuwe opvatting van revolutie verkondigd. Voor de Zapatistas was het doel noch het veroveren van de staatsmacht noch het vernietigen ervan. Toen zij in 2001 Mexico City binnentrokken was dit niet om het parlement te bezetten maar slechts om er een toespraak te houden en zich weer terug te trekken. Subcomandante Marcos en zijn kameraden hebben als doel het verwerven van de vrijheid om te zijn wat ze willen zijn, om in Marcos’ woorden, ‘een wereld te scheppen waarin ruimte is voor duizend werelden’. Het universalisme van de oude revolutionaire ideologieën heeft voor hen afgedaan.
Zevenentwintig jaar eerder begon in Italië een periode van hevige sociale strijd. Van 1968 tot 1997 was Italië in de ban van de zogenaamde ‘sluipende mei’. Fabrieken werden bezet en duizenden weigerden nog langer huren te betalen en kaartjes te kopen. In sommige steden waren hele wijken bevrijd en collectief bestuurd. Theoretici als Tronti, Bologna en Negri formuleerden een marxisme waarin ‘wetmatige’ economische ontwikkelingen en de rol van de voorhoedepartij afgezworen werden en strijd van onderop centraal werd gesteld. In plaats van een wereldbeeld waarin de arbeidersklasse reageert op kapitalistische veranderingen kwam de stelling dat de ontwikkelingen van het van kapitalisme reacties waren op de klassenstrijd. De veranderingen die kapitalisme ondergaat zijn even zovele pogingen om de arbeidersklasse te disciplineren. Hun ideeën staan bekend als autonoom marxisme of ‘operaïsmo’. Zij zagen kansen voor revolutionaire veranderingen in de spontane rebellie en zelfwerkzaamheid van iedereen die onderdrukt en uitgebuit wordt.
Aan de Frankfurter Schule, en vooral aan Theodor Adorno, ontleent Holloway het concept van theorie als ontkenning. Omdat een neutraal, niet-kapitalistisch standpunt onmogelijk is, kan de theoreticus slechts bekritiseren wat is, zeggen hoe het niet moet zijn. Slechts concrete strijd kan volgens Holloway nieuwe gedachten en samenlevingsvormen scheppen.
Volgens Holloway roept kapitalisme niet slechts verzet op omdat het armoede veroorzaakt, dit is slechts een van de uitingen van een fundamentele fout. De oorzaak is voor de schrijver vervreemding, het proces waardoor mensen niet langer naar eigen inzicht kunnen beschikken over hun eigen creatieve potentieel, hun vermogen om dingen te doen. De beschrijving van dit proces vormt de hoofdmoot van Holloways boek. Dit onderwerp is al behoorlijk gecompliceerd. Gecombineerd met het taalgebruik – dat een kruising lijkt van de twee grote inspiratiebronnen, subcomandante Marcos en de filosoof Hegel - maakt hij het ook niet makkelijker voor de lezer.
Het creatieve potentieel van mensen noemt Holloway power-to. Maar is dat vervreemd en in handen van een ander (fabrieksbaas, generaal) vormt het power-over. Power-over is de voorwaarde voor het voortduren van vervreemding. De voetstappen van de Marx, Lukacs en Adorno volgend is deze overheersing volgens Holloway mogelijk gemaakt door de overheersing van het verleden over het heden. Creatie, arbeid, is een collectief proces, maar de sociale samenhang van dit proces is verbroken. Kapitaal, verzamelde ‘dode’ arbeid, commandeert levende arbeid. En juist de mogelijkheid om creatief te zijn en de eigen leefomgeving te scheppen maakt mensen menselijk, maar onder kapitalistische verhoudingen verliezen mensen dit potentieel. Ze worden ‘verdinglijkt’, en net zoals ze hun eigen menselijkheid verliezen zijn ze niet langer in staat anderen als mens te zien maar enkel nog als handelswaar en middel tot een doel.
De worsteling tegen deze vervreemding staat dus centraal voor Holloway. Volgens Holloway is het doel van deze worsteling het creëren van wat hij anti-power noemt. Anti-power is het terugdringen van power-over zodat mensen weer hun eigen potentieel kunnen ontplooien en een einde gesteld wordt aan vervreemding. Holloway zegt: kapitalisme is verstarrend en gesloten. Anti-power is vloeiend, opent de geschiedenis, stelt mensen in staat hun eigen lot te bepalen. Holloway wijst ook het veroveren van de (staats-)macht af omdat dit een vorm van power-over is.Het veroveren van de macht zal er volgens Holloway alleen toe leiden dat de vervreemding en onderdrukking waar tegen men juist in opstand was gekomen weer opnieuw worden gecreëerd.
Aanknopend bij het operaïsme verwerpt Holloway het idee van wetmatige ontwikkelingen in het kapitalisme, omdat deze ontwikkelingen volgens hem slechts reacties zijn op verzet. Daarnaast is geen enkele groep volgens Holloway in staat een leidende rol te spelen in de strijd tegen kapitalisme. Niemand, arbeiders, krakers, indianen of kunstenaars, of wie dan ook, is vrij van kapitalistische overheersing en denkwijzen. Hiermee gaat Holloway in op de postmoderne kritiek op het marxisme dat ook de arbeidersklasse geen puur antikapitalistisch subject vormt. Holloway vergelijkt de positie van mensen onder het kapitalisme met die van een vlieg in een spinnenweb. Verstrengeld in een val is de vlieg net zomin als diegene die gebukt gaat onder kapitalisme in staat tot een objectief standpunt. Maar zowel de vlieg als de mens hebben desondanks geen keuze dan zich te verzetten tegen wat hen gevangen houdt. Ook het idee van voorhoedes wordt door Holloway afgewezen. Dit volgt uit zijn afwijzing van het idee van objectieve kennis. Iedereen is vervreemd en beperkt in zijn of haar vermogens, ook de zelfbenoemde leiders. Niemand kan daarom een objectief beeld vormen van wat er nou eigenlijk aan de hand is en aan anderen de weg wijzen.
Van een ‘historische missie’ van de arbeidersklasse kan dus geen sprake zijn. Dit maakt het noodzakelijk om het hele concept van wat de arbeidersklasse is en welke strijd deze moet voeren grondig te herzien. Holloway komt tot de conclusie dat, hoe paradoxaal het ook mag klinken, dat wat iemand een arbeidster maakt juist de worsteling tegen arbeid is. De Zapatistas, zo betoogt Holloway, zijn niet relevant voor westerse arbeiders omdat zij ook tot de arbeidersklasse behoren maar juist omdat zij strijden tegen de opname als arbeider in geglobaliseerd kapitalisme.
Maar wat is dan de betekenis van revolutie? Hoe veranderen we de wereld zonder de macht te veroveren? Holloway weet het eenvoudig ook niet. Hij schrijft: 'Hoe veranderen we de wereld zonder de macht te grijpen? Aan het eind van dit boek, net als in het begin, weten we het niet.[...] Revolutionaire verandering is noodzakelijker dan ooit, maar we weten niet meer wat revolutie betekent.’ Holloway werpt een heleboel vragen op maar slaagt er niet in antwoorden te geven. Dat maakt dit boek, ook vanwege de verwachtingen die de titel oproept, onbevredigend.
John Holloway (2002). Change the world without taking power. The meaning of revolution today. Pluto Press

Soort artikel: 

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren