Borderless

23 August 2019

WO II van de andere kant bezien

Zwartboek van Paul Verhoeven, gaat eigenlijk helemaal niet over Nederland in bezettingstijd. Het is een prachtig gemaakte, puberale jongensfantasie. Aangezien wij Hollanders tegenwoordig zelf bezetters zijn in Afghanistan, verplaatsen we ons ditmaal eens in de positie van de Duitse soldaat.

Mei ’45. De Duitse bezetter verlaat hals over kop Nederland. Jan, een frisse Hollandse jongen uit de omgeving van Leiden, een jaar of twaalf, loopt langs de spoorbaan. Opeens ziet hij een dikke Duitse soldaat lopen. Hij draagt de gehate moffenhelm, een verfomfaaid uniformjasje en hij zeult twee loodzware koffers mee. Het is een oude soldaat; moe en verslagen, verlangend terug te keren naar huis. Hij zweet. ‘Bitte…’ Hij kijkt Jan smekend aan, ‘Bitte, können Sie mir helfen.? Jan, de zoon van Hollanders; Jan, die heimelijk droomde van het Verzet, twijfelt niet lang. Zijn medelijden is sterker dan zijn vaderlandsliefde en hij helpt de Duitse soldaat zijn koffers naar het treinstation te brengen.
Dit verhaal werd me in 1982 verteld door mijn leraar Geschiedenis. Jan was de naam van mijn oude docent en hij besloot zijn jeugdherinnering met de opmerking ‘Ik heb er nooit spijt van gehad.’ Het verhaal maakte diepe indruk. Het leerde me dat de ‘Grote Geschiedenis’ bestaat uit ontelbare kleine tragedies en dat er altijd ruimte moet zijn voor medemenselijkheid.

Onder het fileermes
Ik moest aan het verhaal denken nadat ik Zwartboek had gezien, de film van Paul Verhoeven. Het was vooraf al een evenement; de duurste Nederlandse productie ooit, de terugkeer van onze bekendste regisseur uit Amerika en de lancering van filmster Carice van Houten. Bovendien liet Verhoeven van te voren weten dat zijn film een nieuwe visie op de bezetting zou geven: geen helden en schurken, maar grijstinten.
Nu liggen de dagen al ver achter ons, waarin rijkshistoricus Lou de Jong in zijn 15.974 pagina’s tellende canon precies uitlegde wie ‘goed’ was en wie ‘fout’. Al in de jaren tachtig introduceerde historicus Hans Blom de term ‘accommodatie’, een begrip dat veel beter omschrijft hoe een volk – en dus ook de fiere Hollanders – omgaat met een bezettingsmacht. Verhoeven droeg ook zelf bij aan de ontmythologisering. In een documentaire uit 1967 zette hij NSB-voorman Anton Mussert neer, niet als een diabolisch monster maar als een bezorgde aartsconservatieve burgerman. De VPRO durfde de film destijds niet meteen uit te zenden. Ook Verhoeven’s Soldaat van Oranje (1977), met Rutger Hauer in de hoofdrol en gebaseerd op de memoires van Engelandvaarder Erik Hazelhoff Roelfzema, maakte duidelijk dat onze helden toch vooral ook gelukszoekers en avonturiers waren. Voor God, Vaderland en voor de lol!
Toch viel er wel te hopen dat Verhoeven een paar nieuwe heilige huisjes omver zou trappen. In zijn beste werk – Basic Instinct en Starship Troopers – is immers hypocrisie (respectievelijk seksuele hypocrisie en de dubbele moraal van een imperialistische mogendheid) het centrale thema. Verhoeven bewees daarin dat hij als geen ander het vak verstaat op uiterst cynische wijze onze rooskleurige zelfbeeld te fileren.

Met z’n pik
Het heeft niet zo mogen zijn. Zwartboek vertelt het onwaarschijnlijke verhaal van de joodse Rachel Steinn die het, in opdracht van het verzet, aanlegt met de SD’er Müntze. Al meteen de eerste keer dat ze het bed delen wordt ze ontmaskerd, maar gelukkig denkt Müntze meer met zijn pik dan langs de lijnen van de Hitleriaanse rassenleer en Rachel wordt gespaard. Het Nederlands verzet ademt, net als in Soldaat van Oranje, de sfeer van een gezellig studentencorps. De plot draait ditmaal om een smokkelroute via de Biesbosch, waarlangs joodse vluchtelingen het land uit worden geholpen. De vluchtelingen, onder wie ook de ouders van Rachel, worden echter door sadistische Duitse soldaten opgewacht, gruwelijk vermoord en beroofd van hun juwelen en geld. Wie is de verrader?
Verhoeven maakte altijd al een beetje morsige films (zie Bastic Instinct en Hollow Man), maar hier valt hij wel verschrikkelijk door de mand. Zodra actrice Carice van Houten in beeld komt lijkt het alsof alles stil valt. Kijk eens hoe mooi ze is! Iedere scène met haar, draait om háár, toont alleen maar háár – ook al schrijft het script voor dat de scène gaat over de massa-executie van een groep joodse vluchtelingen. Op de dood van haar ouders, de dood van de mensen bij wie ze onderduikt of de dood van haar verzetsvrienden, reageert Carice zonder waarneembare emotie.
Haar fraaie vormen en in het algemeen de beeldschone fotografie kunnen niet verhullen dat Zwartboek helemaal nergens over gaat. Niks grijstinten of een ander beeld van de oorlog, het is een simpel avonturenverhaal, van emotie gespeend, voor jongetjes die houden van vrouwen met blonde lokken en rode lippenstift. En een slecht geschreven avonturenverhaal, ook nog. Zie de uitbarsting van godsdienstwaanzin van Johnny de Mol. Let vooral ook eens op de belachelijke finale waarin suikerziekte en een reep chocolade figureren.

Abattoir
Snel vergeten deze peperdure flutfilm, er zijn gelukkig ook films die wél effectief de grijstinten van de geschiedenis tonen. Op dus, naar de videotheek, met in ons achterhoofd de vraag: Hoe zou die dikke Duitse soldaat langs de spoorbaan in Leiden de oorlog hebben beleefd?
Misschien zoals luitenant Werner in Das Boot (Wolfgang Petersen, 1981): ‘They made us all train for this day. "To be fearless and proud and alone. To need no one, just sacrifice. All for the Fatherland." Oh God, all just empty words. It's not the way they said it was, is it? I just want someone to be with. The only thing I feel is afraid.’
Ruimtegebrek verbiedt het om lang stil te staan bij deze prachtige film over een Duitse U-boot in de Atlantische Oceaan, 1942. Behalve een claustrofobische helletocht, is het een fascinerende studie naar angst, moed en defaitisme. De film is gelukkig regelmatig op televisie te zien. Zo niet: huren die film, en neem dan ook meteen Cross of Iron (1977) mee.

Cross of Iron is het meesterwerk van Sam Peckinpah, over een Duitse verkenningseenheid aan het Russische front in 1943. Dat de film niet net zo’n status heeft als Apocalypse Now, Das Boot of Saving Private Ryan is een groot onrecht, al was het maar omdat die films ondenkbaar zouden zijn zonder Peckinpah. De regisseur liet als eerste werkelijk bloed zien in oorlogsfilms. Hij regisseerde en monteerde het gruwelijke machinevuur en de mortierinslagen op een manier die nog steeds indruk maakt. De opening van Cross of Iron zorgt al meteen voor kippenvel: Terwijl Duitse schoolmeisjes een wiegeliedje zingen trekken de archiefbeelden voorbij van de Tweede Wereldoorlog; propaganda, Hitler, oprukkende tanks, slachtpartijen. Oorlog als een smerig abattoir. Vergeleken bij Peckinpah is de veelgeprezen landingsscène in Saving Private Ryan maar gladjes.
Peckinpah (The Wild Bunch. The Osterman Weekend, Bring Me the Head of Alfredo Garcia) maakte, wat hij ongetwijfeld zelf ook zag als, échte mannenfilms. In vrijwel al z’n films gaat het om mannen die samen onder extreme omstandigheden moeten overleven. Vriendschap, kameraden, vaders en zonen, vijanden, liefde onder mannen, leiderschap, bloed en staal, dáár gaat het om bij Peckinpah, die – in tegenstelling tot duizenden andere macho westerns en oorlogsfilms – deze thema’s met gevoel en psychologisch inzicht benadert.
James Coburn speelt een van zijn mooiste rollen in Cross of Iron. Hij is Feldwebel Rolf Steiner, een capabele onderofficier aan het oostfront. Het Duitse leger ‘is not retreating. We are running!’ zoals het ergens wordt uitgedrukt. Steiner is veelvuldig onderscheiden, maar hij heeft niets dan minachting voor de nazi’s of de Pruisische aristocraten die boven hem zijn geplaatst. Zelfs Oberst Brandt en Hauptmann Kiesel, twee defaitistische officieren die grote sympathie koesteren voor Steiner, worden door hem op hun nummer gezet. ‘Do you think that because you are more enlightened than other officers, I hate you any less? I hate all officers!’ Bij Peckinpah is de klassenstrijd nooit ver weg. Steiner vecht niet voor de Partij, noch voor Duitsland, zijn enige loyaliteit ligt bij zijn makkers. En zij leven en sterven, wat hem betreft, aan beide zijden van de frontlinie. Wanneer zijn mannen in het bos een Russische soldaat gevangennemen, een blonde jongen van een jaar of vijftien, nemen ze de doodsbange kindsoldaat onder hun hoede.
De plot van de film draait om de aristocratische Hauptmann Stransky en zijn verlangen een ‘ijzeren kruis’ wegens heldenmoed te verdienen. Wanneer Steiner hem dat belet, volgt een gruwelijke wraak en een spannende tocht achter de Russische linies.

Aanbidding
Cross of Iron biedt filosofische bespiegelingen, huiveringwekkende scènes (als u wilt beleven hoe voetsoldaten zich voelen tegenover een tankaanval), realistische observaties die nog steeds menig Hollywoodregisseur te ver gaan (‘They’re sending us babies now’, zegt Steiner wanneer de nieuwste rekruut arriveert) en onvergetelijke acteerprestaties. Cross of Iron is antiautoritair, politiek en cynisch tegelijk, maar ook een film die de spanning van de oorlog exploiteert. Want, en dat is het knappe, Cross of Iron is méér dan een pacifistisch statement.
Ondanks zijn woede over het verlies van zijn kameraden, is Steiner ook een man van de oorlog. Wanneer hij met fluitende oren en een shellshock in het ziekenhuis belandt, blijkt hij niet in staat om een normaal burgerleven te leiden. De scène, een op het eerste gezicht merkwaardig rustpunt in de aanhoudende ontploffingen en regenbuien van modder en puin, geeft de sleutel tot Peckinpah’s pessimistische visie op mens en oorlog: ‘Are you afraid of what you would be without it?’ Bij het eerstvolgende transport keert Steiner terug naar het front.
Verhoeven maakte er een jongensboek van, Peckinpah stelde de existentiële vraag. ‘What will we do, when we lose the war?’ vraagt Oberst Brandt aan zijn Hauptmann in Cross of Iron. Kiesel antwoordt: ‘Prepare for the next one.’

Soort artikel: 

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren