Borderless

19 August 2019

Ze smelten weg in de woestijn

Sand and Sorrow, een uitstekende documentaire over Darfur, was slechts tweemaal te zien in Nederland tijdens festivals. Zelfs filmster George Clooney, die de film insprak, kan niet voorkomen dat de genocide, nu in z’n vijfde jaar, bijna weer vergeten raakt. Grenzeloos sprak met documentairemaker Paul Freedman.

In februari laaide het geweld in Darfur, in het westen van Sudan, weer op. Men schat het dodental inmiddels op 400.000. Er zijn ruim 2,5 miljoen Internally Displaced Persons (IDP’s). 300.000 mensen zitten in de vluchtelingenkampen in buurland Tsjaad. ‘Ik was er in 2005 en rondde de film pas in 2007 af,’ vertelt Paul Freedman. ‘Een beetje egoïstisch, maar ik was bezorgd dat de film niet relevant meer zou zijn. Helaas: het is nu relevanter dan ooit.’
Freedman was in maart te gast bij het Amnesty International Filmfestival en vertoonde daar Sand and Sorrow. De Amerikaanse regisseur filmde in de vluchtelingenkampen, sprak met de beruchte Jangaweed - moordenaarsbendes gesteund door de Sudanese regering - en registreerde de gespannen uren tijdens de vredesonderhandelingen in 2006. De gecompliceerde geschiedenis wordt inzichtelijk gemaakt: de opstand in 2003, de verschillen tussen de Afrikaanse landbouwers in Darfur en de Arabische nomaden, en de redenen waarom de internationale gemeenschap niet ingrijpt. Freedman haalde mensen voor de camera als Nobelprijswinnaar Elie Wiesel, New York Times verslaggever Nicolas Kristof, John Pendergast van de International Crisisgroup en onderzoekers Samantha Power, Oliver Bercault en Alex de Waal. Maar de meeste indruk maakt een zekere Abdulrahman Al-Zuma. Aan het begin van de film ontkent deze officiële woordvoerder van de Sudanese regering glashard dat er sprake is van een genocide. ‘Dat is de grootse tragedie,’ zucht Freedman aan het begin van ons interview. ‘De regering in Khartoem komt ermee weg.’

Waarom treedt de internationale gemeenschap niet op? ‘China is het grootste struikelblok. Zij beschermen hun cliëntstaat. Khartoem stuurt ontzettend veel olie naar China en China voorziet ze van militair materieel. Daarom moeten we nu China onder druk zetten.’

Je toont ook aan dat de Verenigde Staten nogal dubbel staan ten opzichte van Sudan. ‘Dat is de tweede kwestie. De Amerikaanse regering is goed in woorden en het uitschrijven van cheques voor humanitaire hulp, maar geeft niet thuis wanneer het erom gaat Khartoem onder druk te zetten. De War on Terror is één reden. De Sudanese regering realiseerde zich na 9/11 dat ze veel informatie heeft over Al Qaida die waardevol is voor de VS. Dat ruilen ze uit. Bovendien: een van de weinige positieve dingen die Bush voor elkaar heeft gekregen was het vredesakkoord in 2004 tussen de Sudanese regering en het zuiden. Dat was de langst slepende burgeroorlog in Afrika. Bush wil zijn enige buitenlandse succes niet op het spel zetten voor Darfur. Die machthebbers in Khartoem zijn slim, ze weten precies wat ze doen. En zij geloven – omdat wij het ze toegestaan hebben – dat je een opstand met brute kracht kunt neerslaan. Dat hebben ze in het zuiden gedaan en ze doen het nu in Darfur. Ze doen het trouwens ook in het oosten, met de Beja-bevolking.’

Je filmde in Zam Zam Camp, in het Noorden van Darfur. Daar leven 48.000 IDP’s, omsingelt door Jangaweed en ternauwernood beschermt door soldaten van de Afrikaanse Unie. Hoe heb je daar toegang gekregen? ‘Van de paar journalisten die de Sudanese kampen bezochten hoorde ik alleen verhalen over arrestatie, gevangenneming en confiscatie van filmmateriaal. Wat ik dus gedaan heb is het volgende. In 2004 heb ik een film in Rwanda gemaakt en van die tijd kende ik enkele hoge regeringsofficials. Het piepkleine Rwanda, moet je weten, levert het grootste troepencontingent aan de Afrikaanse vredesmacht in Sudan, AMIS. Dat heb ik benut. Ik heb mezelf aan Rwanda verkocht en gezegd: laat me met jullie meegaan, jullie kunnen mij beschermen en ik zal jullie in een goed daglicht stellen. Ter plekke bleek dat ze geen soldaten toelaten in de kampen, dus uiteindelijk ben ik naar binnen gegaan met de gewone burgerpolitie. Ik was meestal op pad met die Ghanese agente die je in de film ziet. Weinig intimiderend, alleen een kleine camera, dus mensen praten met me. Om terug te komen op de Rwandezen: ze willen graag dat het verhaal naar buiten komt. Ze zijn gefrustreerd. Het zijn getrainde soldaten, maar AMIS heeft geen enkel mandaat.’

Videofragmenten in je film laten zien hoe ze moeten toekijken terwijl Jangaweed een konvooi aanvallen bij Tawilla. ‘Ze waren getuige van verkrachtingen, dorpen die in brand werden gestoken - maar ze mogen niet ingrijpen. Twee jaar geleden heeft de VN veiligheidsraad een resolutie aangenomen voor een vredemacht in Darfur, maar Khartoem doet alles om het te frustreren. Er zijn 9.000 blauwhelmen nu, maar het mandaat is ongewijzigd: alleen observeren.’

In de documentaire toont presidentskandidaat Barack Obama zich zeer betrokken. Verwacht je iets van hem? ‘Zeker, ik hoop dat hij gekozen wordt. Dat je in de film Obama ziet samenwerken met Sam Brownback, een zeer conservatieve republikein, is nieuw voor de VS en dat is een goed teken. Hillary Clinton heeft zich ook uitgesproken. McCain niet zo. Maar ik ben realistisch. Ook als Obama president wordt zal Darfur ergens op pagina vier van zijn prioriteiten belanden. Er is simpelweg nog niet genoeg publieke druk.’

Ondanks die enorme manifestatie die we in de film zien? ‘Dat was 30 april 2006. En omdat er die dag 50.000 mensen waren zei Bush: we moeten vrede sluiten. Het maakt me niet uit hoe en met wie, als er maar vrede komt. Meteen de volgende dag reisde Robert Zoellick naar Abuja in Nigeria en hamerde er een vredesregeling uit. Haastig, en helaas geen goed akkoord. Het heeft alle partijen in Sudan erg cynisch gemaakt. Toen ze vrede in het zuiden maakten, stuurden ze John Danforth, iemand met veel respect in de internationale gemeenschap, en ze verzekerden zich ervan dat iedereen op die ene bijeenkomst zou zijn. Die inzet hebben ze bij Darfur nooit getoond. Ik hoop dat de volgende president wel een grote naam stuurt, en laat zien dat hij het meent.’

Even terug naar de Darfur-beweging in de VS. Hoe gaat het daarmee? ‘Het groeit nog steeds. De Student Anti-Genocide Coalition bijvoorbeeld, is heel groot. Zij mobiliseren leerlingen van de middelbare school, universiteitsstudenten, nationaal en ook in Canada. Als je beseft hoe moeilijk het is om zoiets in stand te houden terwijl er daar niks gebeurt. De meeste mensen in Darfur sterven nu niet meer vanwege het geweld, maar omdat het onmogelijk is te leven van 1500 calorieën per dag. Ze smelten weg in de woestijn. Ik word vaak uitgenodigd door studenten, kerkgroepen, Joodse groeperingen, zelfs gepesioneerde ouderen in Florida vragen of ze Sand and Sorrow mogen vertonen! Darfur raakt een zenuw.

Ook in Hollywood kennelijk? George Clooney, Mia Farrow… Steven Spielberg nam ontslag… Ha! Spielberg was ingehuurd door China voor de Olympische Spelen. Hij had die baan al aangenomen. Toen is Mia Farrow naar hem toegegaan: “Steven, weet je zeker dat je bekend wilt komen te staan als de Leni Riefenstahl van 2008?” Haha! Mia Farrow en Eric Reeves zijn de mensen achter The Genocide Olympics. Ze roepen niet op tot een boycot, maar tot een openbare shaming. China, ga je gang, houd je Spelen, maar wij laten de wereld weten dat jullie bijdragen aan genocide.’

Welke rol speelde George Clooney in de productie van je film? Alleen de voice-over. Het feit dat hij ook als executive producer op de titelrol wilde staan maakt dat meer mensen gaan kijken. Wat je ook van hem moge denken als acteur: geen enkele overheidsofficial is in China gaan protesteren. Clooney wel. Hij is met gevaar voor eigen leven naar Tsjaad gegaan. En die kindsoldaten van veertien met hun kalashnikov hebben echt geen idee wie George Clooney is, hoor!’

Hier op het festival draait ook Redacted, de film van Brian de Palma over de oorlog in Irak. Taxi to the Dark Side, over martelingen door VS-soldaten in Afghanistan, kreeg zelfs een Oscar. Is er een nieuw activisme onder filmmakers? ‘Als dat zo zou zijn: fantastisch! Zo voelt het wel. Ik denk dat je, als je eenmaal aan de oppervlakte krabt, niet meer terug kunt. Toen ik in Rwanda was en zag hoe de wereld daar faalde, ben ik veranderd. Als George Clooney nooit naar Tsjaad was geweest… Als je eenmaal aan de oppervlakte krabt, je nagels vuilmaakt, dan doorboort het je ziel. De filmmaker als activist. Ja, als iemand me dat zou noemen dan zou me dat trots maken.’

Hoe wordt je film gedistribueerd? ‘Sand and Sorrow werd op 6 december 2007 uitgezonden op [de grote kabelzender] HBO. Er zijn veel andere goede films - The Devil Came on Horseback, Darfur Now, Darfur Diaries – maar het feit dat HBO mijn film vertoonde heeft enorm effect gehad. De eerste keer keken er 300.000 mensen. Dat is meer dan al die andere films bij elkaar. Ik ben heel gelukkig dat het mensen bereikt, een beetje debat oproept en jonge mensen inspireert. HBO organiseerde zelfs bijeenkomsten op universiteiten en riep mensen op om de film gezamenlijk te bekijken en te bediscussiëren. Ze maakten er echt een campagne van. Ze streamden de film zelfs op het internet. Dat doen ze normaal nooit, meestal willen ze alleen maar hun eigendom beschermen. Ik hoorde dat ze nu hetzelfde gaan doen voor een film over verkrachtingen in Kongo. Dus, om terug te komen op je eerdere vraag over activisme onder filmmakers: zelfs HBO, een enorme leverancier van televisieprogramma’s, stapt nu voorzichtig in een geëngageerde rol. Goed zo. Dat zeg ik tegen iedereen: get involved!’

www.sandandsorrow.org
www.sudanreeves.org
www.singfordarfur.org
www.amnesty.nl/in_actie_vervolg/darfur

 

Sand and Sorrow is in Nederland aangekocht door distributeur Paradiso. Een woordvoerder laat weten dat ze ‘er geen geld mee willen verdienen’ en daarom de Nederlandse dvd-release plannen tijdens een speciaal Darfur-evenement ter zijner tijd.

Soort artikel: 

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren