Dat iemand die zichzelf socialist durft te noemen hoge ogen zou kunnen gooien in de race om de presidentskandidatuur, leek in de Verenigde Staten lang ondenkbaar. Alan Maass: ‘Anders dan de doorsnee Amerikaanse politicus spreekt Bernie Sanders niet in ingestudeerde oneliners. Hij zegt wat hij denkt en miljoenen mensen blijken het gevoel hebben dat hij namens hen spreekt.’

Hoe verklaar je de opmars van Bernie Sanders?

‘De onvoorstelbare steun die Bernie Sanders heeft weten te krijgen tijdens zijn campagne om presidentskandidaat te worden voor de Democratische Partij is een van de signalen dat de VS politiek radicaliseert en polariseert sinds de economische crisis van 2007, 2008. Iets vergelijkbaars zien we in andere landen – denk aan de opkomst van modern linkse partijen als Syriza in Griekenland en Podemos in Spanje of aan de pro-democratische protesten van de Arabische Lente. Uit dezelfde bron zijn ook tegengestelde politieke ontwikkelingen voortgekomen. Dat is de andere kant van de polarisering: de groei van de steun bij verkiezingen en onder de mensen voor rechts populisme in Europa is daar een voorbeeld van.

In de VS hebben we de opstand in Wisconsin gehad, met de massale bezetting van het parlementsgebouw tegen de frontale aanval van de Republikeinen op de arbeidsrechten; de Occupy-beweging, die begon op Wall Street en zich vanuit New York over het hele land verspreidde en de notie van de 1 versus 99 % gemeengoed maakte; en recent nog de ‘Black Lives Matter’-protesten tegen het politiegeweld, waarmee alle facetten van het racisme in de VS in de schijnwerpers zijn gezet: niet alleen het gewelddadig optreden vanuit de overheid, maar ook de ongelijkheid als het gaat om banen, bezit, onderwijs, huisvesting et cetera.

In die context is het succes van Sanders’ campagne te plaatsen – vooral het gevoel van Occupy Wall Street dat economische en politieke machthebbers onder één hoedje spelen speelt een rol. Alleen vindt deze uiting van de radicalisering wel plaats binnen de grenzen van het tweepartijenstelsel – Sanders heeft ervoor gekozen om mee te doen aan de presidents-voorverkiezingen binnen de status quo van twee door het internationaal bedrijfsleven gedomineerde partijen.

Zelf is Sanders wel een unieke verschijning in de Amerikaanse politiek. Totdat hij besloot om voor het presidentschap te gaan, weigerde hij om lid te worden van een van de twee grote partijen, al trok hij meestal gezamenlijk op met de Democraten. Hij wordt beschouwd als iemand die zich niet laat corrumperen. Overal waar je komt zie je Sanders’ bumperstickers met de tekst: ‘De miljardairs kunnen Bernie niet kopen.’ Hij doet ook niet mee aan de gewoonte van doorsnee politici om te spreken in ingestudeerde oneliners. Hij zegt wat hij denkt en miljoenen mensen blijken het gevoel hebben dat hij namens hen spreekt. Er is immers niemand anders binnen het heersende politieke speelveld die zo vastberaden spreekt over het splitsen van de grote banken, wijzigen van het rampzalige Amerikaanse zorgstelsel, scheppen van meer echte banen, tegengaan van milieurampen en ga zo maar door. En trouwens, dat ‘niemand anders’ slaat ook op de politieke leiding van de Democratische Partij waarvoor Sanders wil uitkomen.’

Vertegenwoordigt hij een bredere sociale beweging?

‘In zekere zin wel, ja. Vanwege alles wat ik net zei: Sanders spreekt namens de miljoenen mensen die na de crisis buiten de boot zijn gevallen omdat het herstel alleen voor de rijken gold.

Maar die vereenzelviging met Sanders is – zelfs met het toenemend aantal mensen dat de term ‘socialistisch’ omarmt omdat Bernie dat zegt te zijn – heel diffuus en totaal ongeorganiseerd. Ik ben daarom geneigd te zeggen dat de campagne van Sanders links een mogelijkheid verschaft om mensen aan zich te binden, om deel uit te gaan maken van een toekomstige, bredere sociale beweging. ‘

Hoe zou je zijn ideologie kunnen typeren?

 ‘Het belangrijkste wat je erover kunt zeggen is dat Sanders vast blijft houden aan de term socialisme. Dat is een enorme vooruitgang, in een land met zo’n overweldigende en dodelijke anticommunistische traditie. Zelfs toen zijn populariteit toenam en het erop ging lijken dat hij een serieuze concurrent van Hillary Clinton zou worden in het veroveren van de kandidatuur, is hij nooit opgehouden met vertellen waarom hij een socialist was.

Nou zijn er wel duidelijke grenzen aan wat Sanders onder socialisme verstaat, hoor. Als het aankomt op het buitenlandbeleid en imperialisme van de VS, verschilt Sanders in niets van een gewone, door het bedrijfsleven goedgekeurde Democraat als Hillary Clinton. Hij steunde George W. Bush’ oorlog en bezetting van Afghanistan in 2001. En nu belooft hij dat onder zijn presidentschap de drone-aanvallen van Barack Obama door zullen gaan.

Je zou kunnen zeggen dat Sanders, al met al, staat voor iets wat dichter aanleunt tegen de sociaaldemocratie zoals die tot een paar decennia geleden in Europa bestond. Dat is een politieke traditie met grote leemten – zo bezien spreken Sanders’ pro-imperialistische denkbeelden boekdelen. Maar kijk je wat breder, dan is het een grote stap vooruit dat zoveel mensen zichzelf als socialist bestempelen, hoe vaag die aanduiding ook is.’

Wat zijn de belangrijkste politieke verschillen tussen hem en Hillary Clinton?

‘Je zou haast nog beter kunnen vragen wat hun politieke overeenkomsten zijn, dan zijn we sneller klaar. Maar goed, je kunt zo het rijtje afgaan: Sanders wil de grote banken splitsen, terwijl Clinton maar door blijft gaan over het belang van de connecties die ze heeft op Wall Street. Sanders wil een landelijk zorgstelsel zoals in de rest van de geïndustrialiseerde wereld, terwijl Clinton voorstander is van Obamacare met alle compromissen van dien, waarmee de macht van de zorgverzekeraars uiteindelijk nog groter is geworden. Zo kun je nog vele vergelijkbare verschillen opnoemen. Clinton behoort echt al jaren tot de partij-elite van de Democraten – ze is een vooraanstaand figuur die decennialang de partijlijn heeft meebepaald en uitgedragen. Daardoor kleeft er ook veel rottigheid van het beleid waar de partij voor stond aan haar positie. Sanders is wat dat aangaat een frisse wind. Hij is in zoveel opzichten het tegendeel van Clinton. Dat roept natuurlijk wel de vraag op waar hij eigenlijk mee bezig is, om presidentskandidaat te willen worden voor een partij waar mensen als Hillary Clinton de scepter zwaaien en die fel gekant is tegen zijn hervormingsvoorstellen.’

Wat zijn de grootste uitdagingen waar Sanders voor staat?

‘De hardste noot die hij zal moeten kraken is dat hij zich kandidaat heeft gesteld namens een partij die erop is ingericht om radicale elementen en voorstellen in te kapselen en af te zwakken. Daar doet Hillary Clinton in haar campagne haar voordeel mee. Het establishment van de partij staat aan haar kant. Ongeveer een zevende van alle zetels op de conventie, waar deze zomer de kandidaat voor de presidentsverkiezingen wordt aangewezen, is gereserveerd voor de zogenaamde ‘superdelegates’: stemgerechtigde partijbonzen en geldschieters. Tot nu toe lijken die bijna allemaal aan Clintons kant te staan. Dus zelfs als Sanders bij de conventie een meerderheid weet te behalen onder de afgevaardigden op basis van de voorverkiezingen in de verschillende staten, kan hij de strijd alsnog verliezen vanwege de stemmen van de ‘superdelegates’.

En dat is niet het enige wat in het voordeel van Clinton uitpakt. Ze kan rekenen op enorme steun van maatschappelijke organisaties die de achterban van de Democratische Partij vormen en connecties hebben binnen het partij-apparaat. Denk daarbij vooral aan de vakbonden. De leiding daarvan is vaak geneigd om de meest ‘realistische’ kandidaat naar voren te schuiven en dat levert Clinton een hoop steun op, onder meer bijvoorbeeld via de campagnes waarmee vakbonden hun leden oproepen om de gang naar de stembus te maken. Het is tekenend voor de populariteit die Sanders heeft verworven dat hij toch zoveel middelen heeft weten te vergaren om zijn campagne te kunnen financieren, zeker als je bedenkt dat hij het vooral moet hebben van kleine giften. Maar er zijn zoveel factoren die in zijn nadeel werken.’

Hoe schat je zijn kansen op het presidentschap in?

‘Aangezien hij daarvoor eerst binnen de Democratische Partij tot presidentskandidaat moet worden gekozen, is die kans zeer gering. Maar dat neemt niet weg dat zijn huidige opmars een boodschap met zich meebrengt: het is helemaal niet zo onaannemelijk dat hij wel degelijk hoge ogen zou gooien als hij het daadwerkelijk tot presidentskandidaat zou schoppen. Zelfs ook al noemt hij zichzelf socialistisch, hij zou best een meerderheid achter zich kunnen krijgen. Zijn boodschap van verandering, gelijkheid en vrijheid raakt miljoenen mensen. Veel Amerikanen zouden best op hem kunnen gaan stemmen, als ze die keus hadden. Het moet gezegd worden: Sanders’ belangrijkste hinderpaal in de campagne wordt niet gevormd door Donald Trump en zijn Republikeinse Partij, maar door Hillary Clinton en de Democratische Partij.’

Wat is ervoor nodig om zijn presidentschap te doen slagen?

‘Als Sanders toch de strijd om de presidentskandidatuur weet te winnen in de Democratische Partij, en dan ook nog president zou worden, zou dat ronduit verbluffend zijn. Maar zelfs dan zou zijn presidentschap gedoemd zijn om op een mislukking uit te lopen als hij er niet in slaagt massale maatschappelijke steun te organiseren voor zijn politieke agenda, bovenal onder werknemers.

Denk alleen al aan dat landelijke zorgstelsel waar Sanders naartoe wil, waarbij zorgverzekeraars volledig onder de overheid vallen. Als hij dat wil invoeren, in plaats van het stelsel van Obamacare, dan moet hij niet alleen de rechtse oppositie van de Republikeinse Partij het hoofd bieden, maar ook de tegenwerking vanuit zijn eigen Democratische Partij. Dat komt omdat de Democraten aan de top uiteindelijk meer overeenkomsten dan verschillen hebben met de Republikeinen. Als het gaat om gezondheidszorg, zijn de Democratische partijbonzen tegenstanders van Sanders’ landelijke zorgstelsel – want dat zou de positie van een belangrijke steunpilaar van de Democraten in gevaar brengen: de zorgsector zelf.

Met zoveel politieke weerstand – en dan hebben we het nog niet eens over het bedrijfsleven – zou Sanders als president geen enkele kans hebben om ook maar enige hervorming van betekenis door te voeren. Tenzij hij erin zou slagen om maatschappelijke bewegingen voor hem de barricades op te krijgen. Zonder stakingen, bezettingen, grootschalige demonstraties en activisme, zullen zelfs de kleinste hervormingsvoorstellen stuklopen op de tegenwerking van de elite.’

Alan Maass is redacteur van Socialist Worker Dit interview werd afgenomen door Daniël de Jongh en Tijmen Lucie en gepubliceerd in Spanning jaargang 18, nummer 3, maart 2016.