Het maartnummer van De Tribune, het maandblad van de SP, bevatte een interview met PDS-leider Lothar Bisky. Het oud-lid van de SED, de enige toegestane partij in de toenmalige DDR, sprak lovend over het land: ‘Voor tweederde van de mensen in Oost-Duitsland is socialisme iets positiefs. Maar voor hen die het níét meegemaakt hebben, is het iets bijzonder negatiefs.’

Hoewel Bisky ook wel op de mindere kanten van de DDR wijst, blijft zijn uitspraak een grove miskenning van het feit dat de Oost-Duitsers zélf een einde maakten aan het regime dat hen wantrouwde en intimideerde. Maar dit is meer dan een slip of the tongue. De slechte situatie – hoge werkloosheid, grote uitzichtloosheid en gebrek aan perspectief - in het voormalige Oost-Duitsland sinds ‘die Wende’ die het herstel van het kapitalisme inluidde leidt in Oost-Duitsland begrijpelijkwijs tot een verlangen terug naar de veiligheid van het stalinistische regime. Ook Rob Janssen en Elma Verhey van de Tribune spreken vrolijk van de ‘goede kanten van de DDR’ en natuurlijk hebben ze niet helemaal ongelijk. Gratis gezondheidszorg en onderwijs; een fatsoenlijk inkomen; het zijn verworvenheden die van de Oost-Duitsers sinds 1989 zijn afgepakt. Maar hoe belangrijk die verworvenheden ook, ze steken bleek af tegen de repressie, de ontwikkeling van een paranoïde staatsapparaat, de onderdrukking van de diversiteit en artistieke vrijheid, het totale gebrek aan respect voor het menselijke verlangen naar vrijheid en vooral het enorme georganiseerde wantrouwen jegens de eigen bevolking.

Bisky wordt er in Duitsland van beschuldigd deel uit te hebben gemaakt van dat verschrikkelijk repressieve staatsapparaat, namelijk van de Stasi, de Oostduitse geheime dienst, ‘het wapen en schild van het socialisme’. Die Stasi is het onderwerp van Das Leben der Anderen, een film die nergens pretendeert de volledige waarheid over de DDR te vertellen. Wat we krijgen te zien is de obsessie van bureaucraten met de kunstenaar, die in de film de rol speelt van de ‘arrogante’ nonconformist en buitenstaander. Das Leben der Anderen laat prachtig zien hoe in de DDR de afkeer van de andersdenkende, de criticus, onderdeel was van een rigide staatsideologie. De kunstenaar was het object van wantrouwen, maar dat wantrouwen strekte zich over de hele samenleving uit. Het socialisme van de DDR keerde zich zo ook tegen de Duitse arbeiders.

De kunstenaar, de ‘ander’, in Das Leben der Anderen is de (toneel)schrijver Georg Dreyman en zijn kring. Dreyman is een loyaal DDR-burger, een persoonlijke vriend van Margot Honecker, die gedurende de film langzaam het vertrouwen kwijtraakt in een regime dat zijn kunstenaarsvrienden beroepsverboden oplegt, vervolgt, opsluit en wil ‘heropvoeden’. Dreyman wordt zonder het zelf te weten 24 uur per dag geobserveerd. De Stasi-agent Gerd Weisler, een hardliner die college geeft op de Stasi-school en kritische studenten van een vinkje voorziet, wordt tijdens de observatie hardhandig met zichzelf geconfronteerd. Weisler overstijgt zichzelf – zijn object van observatie wordt in toenemende mate een object van bewondering.

Weisler blijkt complexer dan zijn grimmige geloof in het officiële staatssocialisme aanvankelijk doet geloven. Ook hij verlangt naar een beetje warmte en intimiteit, dat in Das Leben der Anderen alleen voor ‘de anderen’, voor de kunstenaar Dreyman en zijn vriendin Christa-Maria Seisler lijkt te zijn weggelegd. In ieder geval moet de partijbons liefde afdwingen door zijn macht te doen gelden en moet de kleinere bureaucraat Weisler een van de hoeren van de Stasi laten komen.

Als Weisler gedurende de film steeds meer keuzes maakt die een breuk met zijn conformisme betekenen, zien we dat de angst voor de ander overwonnen kan worden. Het DDR-socialisme brak door die angst aan te wakkeren, door het wantrouwen gemeengoed te maken, door de criticus en de kunstenaar tot pariah te maken, met de belangrijkste tradities van het Duitse socialisme. Maar geheim agent Weisler laat zien dat nog niet alle hoop verloren is.