Chili krijgt binnenkort een extreemrechtse president, José Antonio Kast, die de presidentsverkiezingen van december 2025 heeft gewonnen. Met die man, die terugverlangt naar de dictatuur van Pinochet, zal de feministische beweging zich nog meer moeten laten horen. Interview met Hillary Carroll Hiner, feministische historica en doctor in de geschiedenis aan de Universiteit van Chili.

Vanuit Europa gezien lijkt het Chileense feminisme erg vastberaden en creatief. Je legt uit dat dat te maken heeft met de centrale rol van de strijd voor het recht op abortus. Waarom?

Het is een heel belangrijk onderwerp voor ons, namelijk het totale gebrek aan toegang tot abortus. Een van de laatste beslissingen van de dictatuur van Pinochet [die in 1973 door een militaire staatsgreep werd ingesteld en in 1990 eindigde, red.] was de goedkeuring in 1989 van een wetsbesluit dat elke vorm van abortus strafbaar stelde, inclusief therapeutische abortus, die in 1931 in de gezondheidswet was opgenomen. Ik hoor bij een generatie waarin veel vrouwen clandestiene abortussen onder vreselijke omstandigheden hebben ondergaan.

In de jaren negentig was Chili nog steeds een plek waar de dictatuur en veel geweld tegen vrouwen, maar ook tegen lesbiennes en transgenders, een grote stempel drukten op de samenleving. Op het gebied van feminisme stond alles stil, er was geen vooruitgang. In 2005-2006 kwamen we weer in beweging, met de feministische strijd voor toegang tot de morning-afterpil. Dat was een van de eerste stukken strijd die mensen weer de straat op bracht.

Sindsdien is de manier waarop feminisme wordt gezien in relatief korte tijd sterk veranderd. Toen ik in 2006 aan mijn doctoraat begon, werd feminisme als iets slechts en verdachts gezien. En vijftien jaar later, in 2021, noemde de president van de republiek Gabriel Boric zichzelf feminist, net als een aantal van zijn ministers. Voor mij hangt de snelheid van die verandering samen met de manier waarop we in actie komen, met veel woede, maar ook met veel humor en creativiteit. Bovendien is de Chileense feministische wereld dankzij cyberactivisme en studentenreizen naar het buitenland veel opener geworden.

In oktober 2019 brak de 'Estallido social' ('sociale explosie') uit, in het kielzog van de grote feministische mobilisaties van 2018...

Ja, in mei 2018 kwamen Chileense studentes in actie en richtten feministische comités op die bijna alle universiteiten in het land overnamen. Men sprak toen van ‘bezettingen door vrouwen en dissidenten'.

Het Netwerk van Feministische Historici, opgericht in 2017, bestond al, maar kort daarna richtten alle beroepsgroepen hun eigen vrouwennetwerken op: advocaten, journalisten, sociologen, antropologen, psychologen, verpleegkundigen, gynaecologen, enzovoort.

In 2019 beschikten we dus over een grote feministische kracht met politieke methoden die waren overgenomen uit eerdere strijd, zoals de studentenbeweging, die veel horizontaler functioneerde en veel ervaring had met straatprotesten.

Enkele weken na het begin van de protesten, eind november 2019, ging de Chileense performance 'Un violador en tu camino' (‘Een verkrachter op je pad’) de hele wereld over.

Inderdaad. Die performance van de feministische groep Las Tesis hekelt het seksuele politieke geweld door de politie tijdens de weken van de Estallido. Er zijn verschillende nationale en internationale rapporten gepubliceerd over de schendingen van de mensenrechten van vrouwen en seksuele dissidenten tijdens de Estallido. Daarnaast hebben feministen het seksuele geweld, zowel fysiek als psychologisch, gedocumenteerd. De performance 'Un violador en tu camino' vat die kritiek en aanklachten op krachtige wijze samen en brengt ons terug naar de feministische kracht.

Zijn er verbanden tussen de verschillende generaties van strijdende vrouwen, bijvoorbeeld met degenen die tussen 1973 en 1990 tegen de dictatuur hebben durven vechten?

Tijdens de Estallido was er een samenkomst van generaties, bijvoorbeeld met de voorstelling 'Las Tesis Senior', (De afstudeerscripties) die in het nationale stadion werd georganiseerd door voormalige politieke gevangenen uit de tijd van de dictatuur van Pinochet. Er is ook een beweging om de Chileense feministische geschiedenis te bewaren, met schenkingen van archieven van verschillende feministische groepen aan het Nationaal Archief en de transformatie van iconische plekken, zoals la maison du Memch (beweging voor de emancipatie van Chileense vrouwen), tot historische monumenten. Samen met het Netwerk van Feministische Historici hebben we boeken uitgegeven en congressen georganiseerd. Het is voor ons erg belangrijk om dat erfgoed te redden en te laten zien dat sommige feministische strijd al heel lang duurt.

In Chili, net als elders in de wereld, hebben feministen intersectionele perspectieven. Natuurlijk zijn er spanningen tussen witte feministen en vrouwen van kleur, die over het algemeen armer zijn en het slachtoffer zijn geweest van racisme en klassisme, ook van witte vrouwen. Maar de laatste decennia hebben jongere gekleurde vrouwen zich aangesloten bij het intersectionele en dekoloniale feminisme. Daardoor konden we terugkijken en de feministische strijd uit het verleden opnieuw waarderen.

Heb je banden met vrouwen of feministen uit plattelandsgebieden? Hoe zijn die relaties ontstaan?

Hier in Chili zijn er belangrijke regionale bewegingen rond lokale kwesties, zoals de strijd tegen de zalmkwekerijen in het zuiden van het land, of de strijd van vrouwen in de 'opofferingszones' rond Valparaiso [plaatsen waar de levenskwaliteit en het milieu blijvend zijn aangetast door industriële activiteiten, red.]. In het noorden is de ecologische kwestie rond mijnbouw ook heel belangrijk. We kunnen ook de acties van de Mapuche [het belangrijkste inheemse volk van Chili, red.] tegen waterkrachtcentrales en houtkap noemen.

In 2022 bevatte het eerste voorstel voor een nieuwe grondwet [als politieke reactie op de Estallido van 2019, red.] thema's die door plattelands- en inheemse vrouwen naar voren waren gebracht, zoals zaaigoed, water en voedselsoevereiniteit. Die vrouwen probeerden een antwoord te bieden op het algemene onbehagen van de Chilenen, op hun moeilijkheden om rond te komen als gevolg van het extreme neoliberalisme en de privatisering van de openbare diensten, die hebben geleid tot de Estallido van 2019.

Tegenover die feministische kracht staat een enorm sterke extreemrechtse beweging, die de laatste presidentsverkiezingen in december 2025 won met de overwinning van José Antonio Kast. Is dat niet een beetje raar?

In Chili is het pinochetisme nog steeds sterk aanwezig. Net als in 1970 met de verkiezing van Allende is de kiezerspopulatie grofweg in drieën verdeeld: een derde van de mensen stemt links, een derde rechts en een derde in het midden – waarbij de laatste groep naar beide kanten kan neigen.

Ik denk ook dat de Estallido op een bepaalde manier de rechtse partijen heeft verenigd, vanwege de berichtgeving in de media en de discussies over die beweging. Tegenwoordig hebben veel rechtse politici en hun media het over 'crimineel Estallido' en pleiten ze voor wet en orde.

De afgelopen jaren heeft extreemrechtse retoriek zich met kracht opgedrongen. Ze vertegenwoordigt transnationale fascistische stromingen, die verband houden met de organisatie van rechts tegen abortus en seksuele en genderdissidentie. Chili had namelijk vooruitgang geboekt op die punten, met de wet op genderidentiteit en de wet op het homohuwelijk.

Maar het is een wereldwijd fenomeen dat de zogenaamde 'genderideologie' aanvalt en de strijd en rechten van vrouwen en seksuele en genderdissidenten wil ontmantelen; dat is wat Kast promoot, maar ook Milei in Argentinië, Trump in de Verenigde Staten en Orbán in Hongarije.

Dit artikel stond op Le journal des Alternatives. Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos.