Op 25 maart 2026 heeft de Algemene Vergadering van de VN een resolutie aangenomen waarin slavernij en de transatlantische slavenhandel van Afrikaanse slaven worden bestempeld als 'de ernstigste misdaad tegen de menselijkheid'. Een stemming die de Noord-Zuidkloof aan het licht brengt, die nader onderzocht moet worden.

Op de Internationale Dag ter herdenking van de slachtoffers van slavernij en de transatlantische slavenhandel, heeft de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties met een zeer ruime meerderheid en onder applaus resolutie A/80/L.48 aangenomen. De resolutie was ingediend door Ghana namens de Afrikaanse Unie (AU) en daarin wordt 'de handel in tot slavernij gedwongen Afrikanen en de op ras gebaseerde slavernij van Afrikanen' aangemerkt als 'de ernstigste misdaden tegen de menselijkheid' [1].

Terwijl 123 landen uit het Zuiden vóór stemden (met uitzondering van Oman en Paraguay [2]), onthielden de westerse landen zich (met uitzondering van Servië, dat vóór stemde). Maar drie landen – de Verenigde Staten, Israël en Argentinië – stemden tegen. De tekst en de stemming over deze resolutie laten duidelijk een Noord-Zuid-scheiding zien. Toch is het zaak om, voorbij de polemieken en simplificaties, de asymmetrie in de historische interpretaties en de manieren waarop de kwestie van de slavernij en de impact ervan vandaag de dag worden benaderd, te duiden en te onderzoeken.

Intellectueel debat

Het debat in Europa heeft de neiging zich op intellectueel niveau te concentreren rond het gebruik van een superlatief in de resolutie de 'ernstigste misdaden tegen de menselijkheid'. Die zou juridisch niet relevant zijn en zou het risico inhouden dat er een hiërarchie tussen de gruweldaden wordt geïmpliceerd, of zou die zelfs met elkaar in concurrentie brengen. Dat is het argument dat naar voren wordt gebracht door de Europese Unie (EU) – die zorgvuldig heeft aangegeven dat ze het niet 'fundamenteel oneens is met de tekst' – evenals door de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en Frankrijk [3]. Frankrijk had echter al in 2001, via de wet die de naam draagt van de opsteller ervan, Christiane Taubira, mensenhandel en slavernij erkend als misdaden tegen de menselijkheid.

De auteurs van de resolutietekst hadden het gebruik van de formulering 'ernstigste misdaden tegen de menselijkheid' gerechtvaardigd door de omvang, de duur en de nog steeds actuele gevolgen van de slavenhandel en de slavernij. Meer dan twaalf miljoen mensen zijn gedurende een periode van vier eeuwen (tussen de 15e en de 19e eeuw) getroffen door dit systeem, waarvan de gevolgen nog steeds wegen op de Afrikaanse en van Afrika afstammende samenlevingen en bevolkingsgroepen, evenals op de Noord-Zuidverhoudingen. Dat maakt de transatlantische slavenhandel tot 'het grootste en langstdurende georganiseerde systeem van menselijke uitbuiting in de geschiedenis', aldus Samuel Okudzeto Ablakwa, de Ghanese minister van Buitenlandse Zaken [4]. En dat heeft, volgens de bewoordingen van de resolutie, 'de wereld op zijn kop gezet en opnieuw gedefinieerd, en het begin gemarkeerd van het raciale kapitalistische systeem'.

Maar het mocht niet baten. De westerse landen onthielden zich van stemming of stemden tegen. 'Botsing van herinneringen' [5]? Gebrek aan erkenning van de aard en de gevolgen van de slavernij [6]? Zeker. En talrijke Europese intellectuelen en regeringen hekelen de onuitgesproken zaken, tegenstrijdigheden en grijze zones van een tekst die de geschiedenis zou vereenvoudigen en de Arabisch-islamitische slavenhandel zou negeren. Hoewel de formulering 'ernstigste misdaden tegen de menselijkheid' inderdaad een probleem oplevert [7], moeten ook de westerse pretenties en hypocrisie ter discussie worden gesteld. En ontkracht.

Arrogantie en hypocrisie

Doordrongen van een gevoel van 'natuurlijke' superioriteit lijken de Europese politieke en intellectuele autoriteiten niet in staat om op gelijke voet te discussiëren met vertegenwoordigers van de landen in het Zuiden. Hun interventies nemen al snel de vorm aan van een drievoudige morele, historische en juridische les, die welwillend wordt gegeven aan een minderjarig publiek. Zo betreurde de EU het gebrek aan openheid van deze resolutie voor 'constructieve opmerkingen', complexiteit, consensus en objectiviteit; tekortkomingen die zich met name vertalen in een 'selectieve en partijdige interpretatie van historische gebeurtenissen'. Het is dus 'onder dwang' en 'uitsluitend uit diep respect voor het behandelde onderwerp en de complexiteit ervan' dat ze zich van stemming heeft onthouden. Tegelijkertijd herinnert ze, net als Frankrijk en Groot-Brittannië, aan haar oprechte engagement en de concrete acties die ze op nationaal en internationaal niveau onderneemt.

De asymmetrie die hier tot uiting komt tussen enerzijds objectiviteit, complexiteit en ernst en anderzijds vereenvoudigingen en door emoties gekleurde simplificaties, reproduceert een politiek van marginalisering [8] en creëert ongelijkheden die hun wortels hebben in de koloniale geschiedenis. De noodzakelijke verankering 'in het internationaal recht en in een universele benadering van de mensenrechten' waarop Frankrijk verwijst om zijn onthouding te rechtvaardigen, vormt hiervan het (ideologische) cement en de (vertekende) synthese.

In een opiniestuk voorafgaand aan de stemming verklaarde de president van Ghana dat het initiatief van zijn land bij de Verenigde Naties 'een uitnodiging was tot een eerlijke discussie, constructieve dialoog en collectieve actie' [9]. Zijn minister van Buitenlandse Zaken verduidelijkte op zijn beurt dat het ontwerp van de resolutie niet alleen aan Afrika toebehoorde en dat 'deze zaak in wezen geen kwestie van ras is. Het is een kwestie van menselijk geweten: de toegebrachte wond raakt niet alleen degenen die er het slachtoffer van zijn geworden, maar ook het morele weefsel van de beschaving zelf. (…) Het geweten waar het hier om gaat is niet zwart of Afrikaans, het is menselijk' [10].

Maar het lijkt onmogelijk voor Europa en de andere landen van het Noorden om de oprechtheid van dit initiatief te erkennen. En nog minder dat het gebeurt in naam van het 'menselijk geweten', aangezien ze zich het monopolie op het universalisme hebben toegeëigend. Veel westerse columnisten wijzen daarentegen juist op de instrumentalisering van deze kwestie door opportunistische Afrikaanse regeringen – de vertegenwoordiger van de Verenigde Staten veroordeelde 'het cynische gebruik van historisch onrecht als pressiemiddel' en een 'politiek opportunistische' herziening van de geschiedenis – evenals de bevooroordeelde blik van intellectuelen uit het Zuiden die de oosterse slavenhandel verdoezelen.

Dat slavernij ook het voorwerp is van geopolitieke instrumentalisering, lijdt nauwelijks twijfel. Maar waarom zou dat alleen het geval zijn bij de staten van het Zuiden [11]? Zouden die van het Noorden vrij zijn van elk eigenbelang, onbezoedeld door politieke berekeningen? Bovendien lijkt het erop dat de Arabisch-islamitische slavernij niet wordt aangehaald om die dimensie te integreren, maar veeleer om de transatlantische slavenhandel te relativeren, of er zelfs niet meer over te spreken. Bovenal is het reduceren van deze resolutie tot een instrumentalisering een gemakkelijke manier om het probleem uit de weg te ruimen. Ten slotte verraadt die manier van denken een minachting voor de bevolkingen van het Zuiden, die niet in staat zouden zijn om die instrumentaliseringen te herkennen en aan de kaak te stellen, en die nog steeds door de verlichting van het Noorden zouden moeten worden verlicht [12].

'Op grond waarvan', vroeg Jean-Pierre Olivier de Sardan zich af in verband met een andere kwestie, 'nemen westerse leiders, autoriteiten, intellectuelen en deskundigen het recht om de Afrikaanse volkeren voortdurend morele lessen te geven, terwijl ze de balk in hun eigen oog vergeten en vaak de regels schenden die ze anderen willen opleggen? ' En hij vervolgt: 'het zijn die arrogantie, die zelfgenoegzaamheid, die neerbuigendheid en die schijnheiligheid, die voor een groot deel de steeds sterkere afwijzing van het Westen (met Frankrijk voorop) door een zeer groot deel van de Afrikaanse publieke opinie verklaren' [13].

Die afwijzing dreigt nog verder te worden versterkt door de aanneming van deze resolutie. Dat geldt des te meer gezien de hypocrisie die de EU aan de dag legt. Ze heeft haar onthouding immers gerechtvaardigd in naam van haar gehechtheid aan de beginselen van het internationaal recht; beginselen die ze schitterend negeert als het gaat om Gaza, Libanon en Iran. Die 'dubbele moraal' en haar afstemming op Washington dragen niet alleen bij aan haar diskrediet, maar ook en vooral aan de ondermijning van het internationaal recht en zijn instellingen, met de VN voorop.

Bij deze stemming moest de vertegenwoordiger van de Verenigde Staten de internationale instantie 'nogmaals eraan herinneren' wat haar missie is, met uitsluiting van het bevorderen van 'eng en specifiek belang en specifieke programma's' [14]. Tot slot zij opgemerkt dat de secretaris-generaal van de Verenigde Naties, Antonio Guterres, zijn steun heeft uitgesproken voor de door Ghana voorgestelde resolutie en bovendien heeft opgeroepen tot 'veel gedurfdere maatregelen – van een veel groter aantal staten' [15].

De Europese houding is eveneens hypocriet, nu rechts en extreemrechts in het Europees Parlement hebben gestemd vóór een verscherping en criminalisering van het beleid ten aanzien van migranten [16], aangezien die 'verlegenheid' over het gebruik van superlatieven verre van de eerste en belangrijkste reden is voor de onthouding. De kern van het geschil ligt in werkelijkheid in de herstelrechtelijke maatregelen waar de Afrikaanse instellingen en de Caricom (Caribische Gemeenschap) om vragen, nu de AU het 'decennium [2026-2035] van actie voor herstelbetalingen en Afrikaans erfgoed' heeft afgekondigd.

Herstelbetalingen

'De oproep tot herstelrecht is niet nieuw', schrijft de Ghanese president. 'Afrika geeft vorm aan het debat over herstelbetalingen, vanuit een perspectief dat voortkomt uit zijn eigen intellectuele en morele tradities (…). Die visie sluit aan bij de fundamentele beginselen van het internationaal recht en de mensenrechten'. Ze sluit ook aan bij de tien punten van het herstelrechtplan van de Caricom [17]. De resolutie roept de staten dan ook op 'een inclusieve en te goeder trouw gevoerde dialoog over herstelrecht aan te gaan en met name officiële en onvoorwaardelijke excuses, maatregelen tot teruggave, schadeloosstelling, rehabilitatie en genoegdoening, garanties dat dit niet opnieuw zal gebeuren, evenals wijzigingen in wetten, programma's en diensten ter bestrijding van racisme en systemische discriminatie' [18].

Het zijn echter juist de legitimiteit en de wettigheid van deze vorm van rechtvaardigheid die door de westerse staten worden betwist, en die het struikelblok vormen in de Noord-Zuid-interpretaties van slavernij en slavenhandel. Die waren echter al een kwart eeuw geleden – overigens niet zonder discussie – erkend als 'misdaden tegen de menselijkheid' door de Wereldconferentie tegen racisme in Durban, Zuid-Afrika (en drie jaar eerder door het Internationaal Strafhof). Maar het is juist de overgang van erkenning naar actie, van de humanitaire oproep naar het opeisen van rechten [19], van het besef van het onrecht uit het verleden naar het herstel van de huidige gevolgen, die verdeeldheid zaait.

De EU en de andere landen van het Noorden verschuilen zich achter het feit dat mensenhandel en slavernij destijds volgens het internationaal recht niet illegaal waren en dat er bijgevolg geen herstelbetalingen kunnen worden geëist omdat ze vandaag de dag als misdaden worden aangemerkt. Hoewel de resolutie van 25 maart 2026 niet bindend is en symbolisch blijft, maakt ze de weg vrij voor een proces dat de landen van het Noorden tot nu toe hebben geweigerd.

Op de EU, die een gebrek aan tijd, overhaaste onderhandelingen, het ontbreken van consensus en de ondermijning van de unie aanvoerde, had de Ghanese minister van Buitenlandse Zaken alvast geantwoord:

'Sommigen pleiten voor geduld, omdat ze vinden dat de consensus nog moet worden versterkt, de dialoog moet worden verdiept en de wereld er nog niet klaar voor is. Maar klaar zijn is nooit de voorwaarde geweest om gerechtigheid te laten geschieden. Gerechtigheid is altijd het resultaat geweest van degenen die weigerden te wachten. Het debat over herstelbetalingen voor de slavenhandel en de slavernij van Afrikanen is niet nieuw: het duurt, met een onmiskenbare morele duidelijkheid, al meer dan vier eeuwen voort. Vierhonderd jaar plundering. Vierhonderd jaar mobilisatie. Vierhonderd jaar uitgestelde verantwoordelijkheid. Als die periode niet voldoende is om tot een consensus te komen, dan moet de vraag zonder omwegen worden gesteld: wat zou dat dan wel zijn? Het argument voor uitstel is geen argument van voorzichtigheid, het is een argument voor eeuwigdurend uitstel' [20].

Scheidslijnen

De stemming over deze resolutie was aanleiding voor een botsing tussen Noord en Zuid. Ze legt echter nog een andere scheidslijn bloot. Het is dan ook veelzeggend dat de drie staten die tegenstemden – de Verenigde Staten, Argentinië en Israël [21] – vandaag de dag aan de extreemrechtse kant van het politieke spectrum staan.

Verre van volledig op te gaan in de Noord-Zuidverhoudingen, behoudt de links-rechtsscheiding haar historische en actuele relevantie en kracht. En het verdoezelen van die tegenstelling vertroebelt de interpretaties en draagt bij aan de machteloosheid en de verwarring. Een verwarring die ook in stand wordt gehouden door sommige regeringen in het Zuiden – neoliberaal, autoritair of roofzuchtig – die vóór deze resolutie hebben gestemd om zich voor een habbekrats morele waardigheid te verwerven.

De huidige verschuiving naar rechts – of zelfs naar het fascisme – waarvan Trump de krachtigste en meest spectaculaire figuur is, leidt tot een geopolitieke en historische omwenteling. Door tegen de resolutie van 25 maart te stemmen [22], streeft Washington niet naar 'eeuwigdurendheid', zoals Ablakwa aan de kaak stelde, maar naar het terugdraaien van rechten en debatten die het 'America first' op het wereldtoneel in twijfel trekken. En op nationaal niveau de macht van bepaalde klassen die zich gedegradeerd en bedreigd voelen door de opkomst van het feminisme, sociale bewegingen, de staten van het Zuiden, enzovoort. [23] De regering-Trump heeft geen oog voor ‘herstelrecht’, want haar belangen gaan boven elke vorm van rechtvaardigheid; ‘historisch onrecht’ is het werk van verslagenen die ze veracht, en het enige wat ze wil herstellen is de verloren gegane Amerikaanse hegemonie op het internationale toneel.

Tot slot

De aanneming van deze resolutie met een zeer ruime meerderheid door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties is meer dan een symbolische overwinning. Ze maakt een debat zichtbaar en stimuleert het, terwijl ze tegelijkertijd de weg vrijmaakt voor het herstelproces. 'Het gaat er niet om de huidige generaties collectief schuldig te verklaren', verklaarde de Ghanese president. 'Het gaat er evenmin om de geschiedenis te herzien met het oog op verdeeldheid. Het gaat er veeleer om te begrijpen hoe het onrecht uit het verleden de hedendaagse ongelijkheden vormt, en hoe een eerlijker onderzoek van die geschiedenis kan bijdragen tot een rechtvaardigere en meer inclusieve internationale orde' [24].

De onrechtvaardigheden uit het verleden en de huidige ongelijkheden vloeien echter voort uit het neokolonialisme, waarvan de resolutie de hardnekkigheid vaststelt. In een tijd waarin imperialistische strategieën zonder schroom opnieuw worden bevestigd, wordt de Noord-Zuid-kloof steeds dieper en worden racistische stereotypen opnieuw aangewakkerd. De samenloop of overlapping van neoliberale, conservatieve en fascistische krachten ligt niet alleen ten grondslag aan pogingen om de internationale orde te hervormen, maar ook aan een herschrijving van de geschiedenis die deel uitmaakt van die hervorming.

In die zin moet de kwestie van herstelrecht ook worden gezien als een inzet in de 'culturele strijd' tegen extreemrechts. Verzet hiertegen, de omverwerping van het neokolonialisme en de invoering van een emancipatorisch beleid veronderstellen onder meer dat de kwestie van herstelbetalingen serieus wordt genomen door er een gemeenschappelijke inzet van te maken. En dat we, met Walter Benjamin, in herinnering brengen dat als de vijand overwint, 'zelfs de doden niet veilig zullen zijn' [25].

Noten

[1] De online tekst is hier te vinden.

[2] Oman en Paraguay onthielden zich. Oman – dat een niet te verwaarlozen rol speelde in de slavenhandel – in naam van zijn diplomatieke neutraliteit en zijn ambitie om een bemiddelende rol te spelen op het internationale toneel (ter herinnering: het land heeft in februari 2026 de besprekingen tussen Iran en de Verenigde Staten gefaciliteerd); Paraguay, vanwege zijn traditionele afstemming op Washington.

[3] 'Stemverklaring van de EU – Algemene Vergadering van de Verenigde Naties: Actie met betrekking tot document A/80/L.48 – Verklaring over de handel in tot slavernij gedwongen Afrikanen en de op ras gebaseerde slavernij van Afrikanen als de ernstigste misdaad tegen de menselijkheid', 25 maart 2026. Zie ook de motivering van de Verenigde Staten; van Groot-Brittannië; en van Frankrijk.

[4] A resolution like no other: het resolutievoorstel van Ghana bij de Verenigde Naties en het pleidooi voor herstelrecht. Door Samuel Okudzeto Ablakwa, MP, minister van Buitenlandse Zaken van de Republiek Ghana, 22 maart 2026.

[5] Elazar Barkan, The Guilt of Nations. Restitution and Negotiating Historical Injustices, Johns Hopkins University Press, 2000.

[6] Jean-Marc Ayrault en Aïssata Seck, 'Après le vote de l’ONU sur la traite des esclaves africains, la France ne peut s’abstenir d’agir', Le Monde, 7 april 2026.

[7] Zie in dit verband met name de beschouwingen van de historica van de slavernij in de Indische Oceaan, Klara Boyer-Rossol, in Marine Jeannin, 'La résolution de l’ONU sur la traite transatlantique ravive les débats en Afrique sur les mémoires de l’esclavage et sa persistance', Le Monde, 2 april 2026.

[8] 'La minorisation désigne une dynamique relationnelle par laquelle des personnes se voient collectivement définies comme spécifiques et différentes du majoritaire', een meerderheid die geacht wordt 'incarner la normalité et l’universalité', Élise Palomares, Minorités et minorisation, ENS édition,.

[9] John Dramani Mahama, president van Ghana: ‘La reconnaissance pleine et entière de l’histoire de l’esclavage est essentielle, pour l’humanité tout entière’, Le Monde, 24 maart 2026.

[10] Zie noot 4.

[11] Het is veelzeggend en tegenstrijdig dat Ghana, terwijl het zijn tekst aan de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties voorlegde, een partnerschap op het gebied van veiligheid en defensie met de EU ondertekende.

[12] Voor een voorbeeld van een 'interne' kritiek op die instrumentalisering, zie het standpunt van het Mauritaanse parlementslid Biram ould Dah ould Abeid: 'La réaction de Biram Dah Abeid', DW, 30 maart 2026. Zie ook 'Lettre des Détenus Abolitionnistes Mauritaniens', 29 maart 2026: 'De strategie van de Mauritaanse regering bestaat erin alle internationale verdragen tegen racisme, slavernij en discriminatie te ratificeren (…). Tegelijkertijd pleegt diezelfde regering systematische corruptie van de internationale ambtenaren die belast zijn met de toezicht, terwijl ze een voortdurende en meedogenloze onderdrukking voert en bewegingen, ngo’s en politieke partijen verbiedt die zich inzetten tegen slavernij, racisme en staatssegregatie'. Mauritanië is een symbolisch land, aangezien de slavernij er pas in 1981 officieel werd afgeschaft en er nog steeds vormen van bestaan. Zie ook Venance Konan, 'Le double standard de l’Afrique sur l’esclavage', Mondafrique, 10 maart 2026.

[13] Jean-Pierre Olivier de Sardan, 'De quoi se mêlent-ils? L’échec de l’impérialisme moral en Afrique', AOC, 14 juni 2022.

[14] Missie van de Verenigde Staten bij de Verenigde Naties, toelichting bij de stemming over de resolutie van de Algemene Vergadering van de VN 'Declaration of the Trafficking of Enslaved Africans and Racialised Chattel Enslavement of Africans as the Gravest Crime Against Humanity', 25 maart 2026, .

[15] Toespraak ter gelegenheid van de Internationale Dag ter herdenking van de slachtoffers van slavernij en de transatlantische slavenhandel, New York, 25 maart 2026,.

[16] Alexandre-Reza Kokabi, 'Vote de la honte au Parlement européen: ce qui va se passer pour les personnes migrantes est effroyable', Reporterre, 28 maart 2026.

[17] CARICOM, Ten Point Plan for Reparatory Justice, 2014.

[18] John Dramani Mahama, zie noot 9.

[19] 'Ghana is heel duidelijk geweest over één punt dat geen ruimte laat voor verkeerde interpretaties: deze campagne is geen humanitaire oproep. Het gaat om een juridische eis', verklaarde de Ghanese minister van Buitenlandse Zaken, zie noot 4.

[20] zie noot 4.

[21] De Israëlische vertegenwoordigers rechtvaardigden zich door te zeggen dat de tekst het risico liep 'andere gruweldaden, waaronder de Joodse holocaust door de nazi’s, te bagatelliseren', terwijl de Argentijnse vertegenwoordigers aanvoerden dat 'deze resolutie talrijke subjectieve elementen bevat waar wij niet achter staan', waarbij ze overigens spraken van een 'woke-narratief'. Isaac Donkor Distinguished, 'Israel explains why it voted against Ghana’s UN resolution on slave trade', Modern Ghana, 28 maart 2026. Patricio Tesei, 'Por qué Argentina rechazó en la ONU nombrar la trata de esclavos africanos como el crimen más grave de la humanidad', Infobae, 26 maart 2026.

[22] Zie noot 14.

[23] Terwijl hij beweerde dat 'president Trump meer voor Afro-Amerikanen heeft gedaan dan welke andere president ook'. Missie van de Verenigde Staten bij de Verenigde Naties, zie noot 14.

[24] John Dramani Mahama, zie noot 9.

[25] Walter Benjamin, ‘Sur le concept d’histoire’, 1940. Zie ook Myriam Cottias, ‘L’esclavage a produit le système économique, politique et social de domination le plus absolu’, Le Monde, 23 maart 2026.

Frédéric Thomas is doctor in de politieke wetenschappen en onderzoeker bij het Centre tricontinental (CETRI) in Louvain-la-Neuve, België.

Dit artikel stond op Cetri. Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos.