De opkomst van Fortuyn in Rotterdam was voor een deel van links een grote verrassing. De positie van de PvdA was al decennia heel sterk. Enige tijd, in de jaren zeventig, had de partij zelfs een absolute meerderheid. De dominantie van de sociaal-democraten heeft z’n sporen nagelaten in de politieke cultuur van de stad. Voor SP oudgediende Theo Cornelissen was de opkomst van Fortuyn dan ook minder verrassend: ‘De arrogantie van de PvdA heeft ze in 2002 de nek om gedaan. Rotterdam zat al jaren met een volstrekt kleurloos college. VVD, CDA, GroenLinks, ze deden allemaal mee in een door de PvdA gedomineerd stadsbestuur. Daar zetten de mensen zich tegen af. Tegen de gevestigde politiek, waar de PvdA het symbool van was.’

Teleurstelling
De opkomst van Leefbaar Rotterdam hangt nauw samen met de persoon Pim Fortuyn. De aantrekkingskracht van Fortuyn was onmiskenbaar, zeker in zijn stad Rotterdam. Dat heeft alles te maken met het karakter van Rotterdam. Een arme stad met grote sociale problemen. Fortuyn wist de onvrede te mobiliseren.
Leo de Kleijn schreef in februari 2002 in dit blad: ‘Dat Fortuyn succes heeft met z’n xenofobe verhalen [...] kan eigenlijk geen verrassing zijn. De afbraak van de publieke en sociale voorzieningen, de steeds grotere kloof tussen arm en rijk [...] en het ideologische klimaat heeft tot uitzichtloze situaties geleid aan de onderkant van de samenleving waar migranten overtegenwoordigd zijn. Blame the victim is helaas de meest voor de hand liggende oplossing als je niet bereid of in staat bent te kiezen voor een politiek gebaseerd op solidariteit en gelijkwaardigheid.’
Nergens waren de politieke gevolgen van de opkomst van Fortuyn zo groot als in Rotterdam. Het bestuur van de stad schoof flink op naar rechts. De teleurstelling in de SP afdeling was groot. Het verantwoordelijkheidsgevoel ook. Cornelissen: ‘Fortuyn had verzilverd wat wij eigenlijk als ‘van ons’ beschouwden. Hij sprak de mensen aan die wij hadden moeten aanspreken. We hadden ook niet zien aankomen dat wij kiezers aan Fortuyn verloren. Die ontwikkeling zag je pas de laatste drie weken. Toen liep iedereen plotseling achter Fortuyn aan en was het voor ons al te laat. We hadden te weinig gezaaid. En dan kun je niet oogsten.’

Ingewikkeld
Niet alleen links kreeg ervan langs. De grootste klappen kreeg de Rotterdamse VVD, die meer dan de helft van haar stemmen verloor, van negen naar vier zetels. De Fortuyn revolutie werd niet alleen door het linkse electoraal gemaakt. Josine Strörmann, SP fractiemedewerker en beoogd nummer twee op de lijst voor de raadsverkiezingen van 2006: ‘Wat er gebeurde tijdens de raadsverkiezingen van 2002 was ingewikkeld hoor. De mensen waren niet zomaar heel rechts geworden. De PvdA handhaafde zich bijvoorbeeld redelijk in de deelgemeenten, waar de Leefbaren niet meededen. Daar stemden de mensen dus blijkbaar gewoon PvdA. Hoe we kijken naar de uitslag van de raadsverkiezingen, is gekleurd door wat er twee maanden later gebeurde. Toen werd Fortuyn vermoord en stond Nederland op z’n kop. Maar in maart 2002 was de omslag nog niet compleet.’
Cornelissen is het met Strörmann eens. De dag voor de gemeenteraadsverkiezingen stuntte Theo behoorlijk door een geluidswagen van de Leefbaren, die een demonstratie van de ‘bewoners’ van de Pauluskerk probeerde te verstoren, ergens anders te parkeren. ‘Na een paar keer vriendelijk gevraagd te hebben of ze de auto even weg wilden zetten, besloot ik het maar zelf te doen. Die actie werd me door de Leefbaren niet in dank afgenomen. Misschien heeft het ons wel stemmen gekost. Maar het heeft ook stemmen opgeleverd. Veel mensen konden het wel waarderen,’ relativeert Cornelissen. ‘Na de dood van Fortuyn kon dat niet meer natuurlijk, zo’n actie.’

Na de verkiezingen
De zelfkritiek bij de SP afdeling was groot na de nederlaag bij de raadsverkiezingen. Theo Cornelissen is van mening dat er drie oorzaken aan te wijzen zijn. Ten eerste dat Fortuyn in staat was de angst voor de vreemdeling te mobiliseren. Dat kan en wil de SP nu eenmaal niet. De andere twee redenen voor het verlies moeten bij de partij zelf gezocht worden. Ten eerste kreeg de SP in de periode voor de raadsverkiezingen een flinke hoeveelheid negatieve publiciteit door problemen in de deelraden. De SP had tussen 1998 en 2002 meer dan twintig deelraadsleden in de verschillende deelgemeentes. Met een aantal van hen ontstond grote problemen, politiek en persoonlijk. De interne problemen zorgde, ten tweede, voor een situatie waarin de afdeling te veel naar binnen gekeerd was. De SP moest meer de straat op. Iets wat de afgelopen drie jaar veel beter is gegaan.
Theo pakte meteen na de verkiezingsnederlaag de draad weer op: ‘Wij gaan voor zes in 2006’ was zijn stelling. Maar hij moest functioneren in een veranderde stad met een heel andere gemeenteraad. ‘Leefbaar Rotterdam is een partij die je het beste kunt vergelijken met het Vlaams Belang in Antwerpen. Rotterdam lijkt in veel opzichten ook op Antwerpen. De PvdA en GroenLinks hebben jarenlang niet geloofd dat het hier ook kon gebeuren – daar bestond toch het idee dat Nederlanders toleranter zijn. Maar de Leefbaren hebben precies dezelfde voedingsbodem als het Vlaams Belang.’
Josine Strörmann: ‘Het verschil is dat de Leefbaren meer zijn ingekapseld. Het Vlaams Belang staat veel sterker in haar schoenen, is veel beter georganiseerd, vooral doordat ze door het cordon sanitair zich jarenlang rustig hebben kunnen versterken. Dat hebben de Leefbaren niet. Hoewel de uitspraken van Marco Pastors, die uiteindelijk tot zijn val hebben geleid, anders doen vermoeden, is Leefbaar Rotterdam politiek in toom gehouden. Meer dan het Vlaams Belang in ieder geval. Door het CDA en de VVD, maar vooral door de ambtenaren op het stadhuis.’
Dat neemt niet weg dat de omslag groot was. Dat valt vooral voor de PvdA niet mee. Josine: ‘De PvdA heeft zich absoluut niet aan kunnen passen aan het idee dat ze niet meer in de driversseat zitten.’ Cornelissen: ‘Ik had verwacht dat ze wel meer partij zou kiezen, de PvdA’ers. Dat ze naar links zouden kijken als het om de toekomst van Rotterdam ging. Een groot deel van de PvdA achterban wil dat ook. En veel van de raadsleden. Maar van hogerhand wordt dat tegengehouden. Mensen als ex-wethouder Kombrink spelen nog altijd een grote rol achter de schermen.
‘De PvdA wil natuurlijk terug aan de macht. Dus de deur moet openblijven. Naar ons, maar vooral ook naar de Leefbaren. Terwijl dat natuurlijk absurd is. Een man als Pastors is gewoon een foute man, daar kun je niet mee besturen. Die conclusie heeft het CDA nu ook getrokken. Maar het gaat die partij om de macht.
‘GroenLinks daarentegen is wel naar links gaan kijken. Toen hun interne strubbelingen over waren, werd Orhan Kaya als fractievoorzitter steeds linkser. Toen was ik niet meer de enige die te keer ging tegen het collegebeleid.’

Nieuwe kansen
Welke mogelijkheden heeft links om opnieuw een omslag in Rotterdam te bereiken? Volgens recente peilingen worden de nieuwe verkiezingen een nek-aan-nekrace tussen PvdA en Leefbaar Rotterdam. Dat is voor de SP niet goed. De PvdA moet niet alle linkse stemmen gaan opslokken. Theo: ‘We moeten ons in de campagne sterk afzetten tegen Leefbaar Rotterdam. Maar we moeten ook duidelijk maken dat de PvdA geen echt alternatief is. Als je echt anders wilt, moet je niet PvdA maar SP stemmen, is ons motto. De PvdA is akkoord gegaan met zoveel van de rechtse maatregelen van het huidige college. Met de ‘120 %-regeling’, met de sloop van Nieuw-Crooswijk.’
Josine: ‘Maar het ontmaskeren van Leefbaar Rotterdam staat voorop. De Leefbaren hebben VVD-beleid gemaakt. Dat moeten we de mensen duidelijk maken. Leefbaar Rotterdam heeft niks voor gewone mensen betekent. Geen volkstuinbezitter zal nog Leefbaar stemmen bijvoorbeeld. Dat komt doordat Leefbaar Rotterdam de gewone Rotterdammers in de steek liet door rechts beleid te maken.’

Maar dat is voorlopig nog niet het beeld dat in de stad bestaat. Leefbaar Rotterdam staat in de meest recente peilingen op veertien zetels, twee zetels achter de PvdA. Links zal zich flink moeten profileren. Volgens Theo gaat het in de SP campagne om twee dingen. ‘Ten eerste moeten we de mensen een perspectief schetsen dat Rotterdam een stad van de mensen is. Waar het wonen en werken van mensen serieus wordt genomen. Daarom moeten we ons focussen op de huisvesting, de strijd tegen de woningnood, op de werkloosheid en het creëren van kansen. Ten tweede wil ik het kosmopolitische karakter van onze stad benadrukken. Al die mensen die hier willen wonen om hun dromen waar te maken. Die mensen maken deze stad. Dat perspectief, die stad, daar gaan we voor als SP.’
Josine sluit zich bij Theo aan, maar heeft ook een aantal bedenkingen. ‘Wat Theo zegt spreekt zeker een deel van onze achterban aan. Echte kosmopolieten, idealisten. Maar voor veel mensen zijn dat toch abstracte begrippen. Voor hen is, zeker in deze tijd van afbraak van de verzorgingsstaat, een ding het allerbelangrijkste: een gevoel van ‘sociale veiligheid’. Als mensen ziek worden, willen ze op hulp kunnen rekenen. Mensen willen dat hun kinderen veilig op straat spelen. Ze willen zeker weten dat ze ergens op terug kunnen vallen als ze hun baan kwijtraken. Die belofte van een samenleving waar je je veilig voelt, waar de menselijke maat telt, dat moeten we ook uitstralen.’

Andere recente artikelen:
Verkiezingen
24-09-2005 Amsterdam: mensenwerk of ‘anders’"
15-02-2004 Democratie: best wel een goed idee