In Frankrijk is de laatste weken veel aandacht voor de komiek Dieudonné. Hij wordt beschuldigd van antisemitisme en op aandringen van de minister zijn optredens van Dieudonné verboden. Zelf zegt hij zich te verzetten tegen 'het systeem'. Waar staat Dieudonné echt voor en waarom is hij zo populair? Historicus Jean-Paul Gautier, auteur van verschillende boeken over extreem rechts, over de 'affaire Dieudonné' en de strijd tegen extreem rechts.

De laatste tijd krijgen Dieudonné en het door hem bedachte gebaar, de 'quenelle', veel aandacht. Kun je uitleggen waar het hier om gaat? De quenelle verscheen eerst in een sketch van Dieudonné in 2005. In 2009 maakte Dieudonné het gebaar op het affiche van de 'antizionistische lijst', een partij die deelnam aan de Europese verkiezingen en waarvan hij lijsttrekker was. Dat gaf het gebaar veel bekendheid en daarna raakte het wijdverspreid. Tegenwoordig maken topsporters, leidende figuren van extreem-rechts en talloze gewone mensen de quenelle.

Roger Cukierman, de voorzitter van de koepelorganisatie van de meeste Joodse organisaties in Frankrijk, stelt dat het gebaar een 'omgedraaide nazi groet' is. Ik ben het daar niet helemaal mee eens, Dieudonné is geen nazi. Voor mij is de quenelle een nieuwe versie van de opgestoken vuist, naar de machtigen, de rijken en vooral naar Joden. Het is een antisemitisch gebaar. Dieudonné beweert dat het gebaar een teken van verzet tegen 'het systeem' is, en voor hem is dat een systeem gecontroleerd door Joden.

Is er sprake van een groei van het antisemitisme? We zien een opleving van alle soorten van racisme, tegen Roma, de antisemitische aanslagen van Mohamed Merah, aanvallen op de islam, racistische reacties op de zwarte minister Christiane Taubira, en nu de 'quenelle'. Bij ontbreken van sociale strijd voedt de economische crisis etnische spanningen.

We kunnen dit zien als een gevolg van de algehele depolitisering die nog versterkt is door teleurstelling in de regering van Hollande: het verschil tussen links en rechts zegt een groot deel van de bevolking niks meer, de vakbonden hebben hun geloofwaardigheid verloren of zijn afwezig, et cetera.

Als er geen kader is om de samenleving op een 'sociale' manier te interpreteren wordt die leegte opgevuld door een 'etnisch' kader (of een regionaal kader, zoals in de beweging van de Bonnets Rouge in Bretagne waarin extreem-rechts ook een schimmige rol speelde). In een wereld die onbegrijpelijk lijkt, kunnen racistische ideeën en samenzweringstheorieën gedijen. Dat kunnen we niet te boven komen zonder een herstel van het klassenbewustzijn en een echt links dat weer hoop geeft aan 'de gewone mensen'.

Wat zijn de banden van Dieudonné met de extreem-rechtse activist Alain Soral en zijn organisatie 'Égalité et Réconciliation' en met het meer traditioneel extreem-rechtse Front National? Dieudonné heeft inmiddels al een hele geschiedenis van ups en downs met het FN. In 2007-2009 waren er de wittebroodsweken toen Soral nog lid was van het centraal comité van het FN, daarna bekoelde de relatie, maar nu zijn ze weer dikke vrienden en maken leidende figuren van het FN als Jean-Marie Le Pen en Bruno Gollnisch ook de quenelle.

Ze hebben ook goede zakelijke banden: Dieudonné verhuurde voor 60.000 euro zijn theater met 200 plaatsen aan het FN – het Zénith theater in Parijs met 6300 plaatsen is goedkoper! De affiches voor de antizionistische lijst in 2009 werden gedrukt door Le Rachinel, van oudsher de drukkerij van het FN en werden vooraf betaald.

Dieudonné koestert zijn relaties: Jean Marie Le Pen (de peetvader van Dieudonné's dochter), Alain Soral (zijn favoriete ideoloog), Robert Faurisson (de meest bekende Holocaust-ontkenner) en Frédéric Chatillon (de rechterhand van Marine Le Pen). Dieudonné is erfgenaam van twee vormen van antisemitisme, dat van 'links' (dat beweert dat Joden de rijken en de bazen zijn) en dat van traditioneel Frans extreem-rechts. Hij verbergt dit achter een antizionisme.

Dieudonné en Alain Soral halen veel geld binnen met hun activiteiten, ze leven er goed van. Dieudonné heeft bijvoorbeeld een eigen plezierjacht. In uitgelekte e-mails klaagde de vrouw van Dieudonné tegen Soral dat zijn organisatie Égalité et Réconciliation gebruikt maakte van symbolen als de quenelle en de ananas (een ander symbool van Dieudonné, gebaseerd op zijn liedje 'Shoah nanas'). Zij klaagde dat Dieudonné hierdoor in verband werd gebracht met die organisatie terwijl hij dat niet wil. Ze beschuldigde Soral er van gebruik te willen maken van de populariteit van Dieudonné. De twee clans willen hun zaken beschermen. Hun verwantschap is in de eerste plaats ideologisch maar die banden kunnen beschadigd raken door commerciële competitie.

Denk je dat Dieudonné het publiek van extreem-rechts kan doen groeien buiten de gebruikelijke milieus? Niet per se. De harde kern van de kiezers van het FN geven niks om hem en mensen die de quenelle maken beseffen de antisemitische reikwijdte ervan niet. De meerderheid van de supporters van Dieudonné is weinig politiek, wat hen aantrekt is het breken van taboes en de geheimtaal. De anderen zijn in tegendeel overtuigde antisemieten: nazistische activisten, islamistische fundamentalisten of gewone gekken. Het publiek van Dieudonné bestaat vooral uit jongeren uit de voorsteden, de banlieues, mensen die zich tekort gedaan voelen door de samenleving, die niet hun plek kunnen vinden. Dieudonné zegt tegen hen; 'terwijl jullie in de problemen zitten, vullen de Joden hun zakken!' En het werkt.

Dieudonné's PR wordt gedaan door zijn echtgenote en is zeer effectief. Het loopt voor een groot deel middels een levendige website, door uitwisseling tussen fans en Youtube. Het gaat voornamelijk om jongeren. Maar hij reikt verder; samenzweringsdenkers, holocaust-ontkenners, veteranen van extreem-rechts, zelfs islamistische fundamentalisten die zich vanwege het Israëlisch-Palestijnse conflict op hem richten. Die groepen hebben tegenstrijdige opvattingen maar er zijn overeenkomsten. Bij een optreden van Dieudonné kan een neonazi een moslima met een hoofddoek tegenkomen, dat kan tot explosieve situaties leiden...

Manuel Valls, de minister van binnenlandse zaken, wil de optredens van Dieudonné verbieden. Wat vind jij daarvan? Er bestaat zeker het risico dat een individu onder invloed van Dieudonné tot daden overgaat. Dieudonné roept op tot vrijlating van Youssouf Fofana (de moordenaar van de Joods-Marokkaanse Ilan Halimi). De 'quenelles' voor Auschwitz of de Ozar Hatorah school in Toulouse (waar vier mensen werden vermoord door de antisemiet Mohammed Merah) zijn gewoonweg oproepen tot moord.

Maar Dieudonné wil juist dat zijn optredens verboden worden. Zijn doel is een zo'n groot mogelijke media-aandacht te krijgen, hij maakt gebruik van het nieuws en provocaties. Bijvoorbeeld, toen de zaak van Clément Méric (een achttienjarige linkse activist die gedood werd door een neonazi) in het middelpunt van het nieuws stond, publiceerde hij een interview met Serge Ayoub (leider van de betrokken neonazi groep). En de geschiedenis laat zien dat elke keer dat een extreem-rechtse groep verboden wordt, die gewoon wordt heropgericht onder een andere naam. En in ieder geval is het onmogelijk deze mensen van internet te weren.

Dit artikel verscheen eerder in L'Anticapitaliste, tijdschrift van de Franse NPA.