In Bolivia hebben de vakbonden die mijnwerkers en boeren vertegenwoordigen een staking voor onbepaalde tijd afgekondigd. Ze protesteren tegen een nieuwe wet die de landrechten van boeren en inheemse volkeren ondermijnt en tegen de bezuinigingen die al snel samensmolten tot één enkele eis: het aftreden van president Rodrigo Paz.

'Voor een gekoloniseerd volk is de meest essentiële waarde, omdat die het meest concreet is, in de eerste plaats het land,' schreef Frantz Fanon in De verworpenen der aarde: 'het land dat hen brood zal brengen en, bovenal, waardigheid.'

Na een demonstratie van meer dan twintig dagen vanuit de tropen naar ijskoud hooggebergte, velen met niet meer dan plastic sandalen aan hun voeten, arriveerden landarbeiders en vertegenwoordigers van inheemse volkeren begin mei in de hoofdstad La Paz om hun grondgebied te verdedigen. Ze werden maandag verwelkomd door de mijnwerkersvakbond, de Federación Sindical de Trabajadores Mineros de Bolivia (FSTMB), en vertegenwoordigers uit de hooglanden van de boerenvakbond, de Confederación Sindical Única de Trabajadores Campesinos de Bolivia (CSUTCB), tijdens een luidruchtige solidariteitsbijeenkomst.

'Met moed en met dapperheid zijn we hier aangekomen, zusters, arriba las mujeres!' verklaarde Miriam Palomeque, het hoofd van de federatie van boerinnen in Beni, tijdens de bijeenkomst.

De demonstranten komen uit de noordelijke Amazonegebieden van Beni en Pando en protesteren tegen de nieuwe wet 1720, die de landrechten in Bolivia ingrijpend zal veranderen en het einde zou kunnen inluiden van het plurinationale model van landverdeling dat de landbezittingen van inheemse volkeren en boeren beschermt.

De demonstratie was slopend. Veel demonstranten leden aan uitdroging en uitputting; minstens vijftig inheemse demonstranten van de delegatie van de Centrale van de Mojeño-volkeren van Beni (CPMB) hadden vorige week medische behandeling nodig.

Tijdens een openbare bijeenkomst in La Paz deze week verklaarde Oscar Cardozo, vertegenwoordiger van de demonstranten en leider van de boerenvakbond: 'Ons leven is collectief, niet individueel. Het land moet worden gerespecteerd; het is niet te koop.'

Intussen neemt de sociale onrust in Bolivia toe. Wegblokkades hebben het land in rep en roer gebracht nu sociale bewegingen protesteren tegen Wet 1720, waarbij de Central Obrera Boliviana (COB) en de CSUTCB deze week een staking voor onbepaalde tijd hebben afgekondigd totdat president Rodrigo Paz aftreedt. Op woensdag ondertekenden vertegenwoordigers van tien overkoepelende organisaties in het land een interinstitutioneel 'Akkoord van Eenheid en Loyaliteit' waarin ze hun streven naar het ten val brengen van de regering verklaarden.

Wet 1720: privatisering via de achterdeur?

Wet 1720 is de laatste in een langdurige tendens in Bolivia naar de versterking van ongelijkheden op het gebied van landbezit, met het oog op het bevoordelen van grootschalige agribusiness. Wet 1720 zou kleine boeren ten goede komen door hen in staat te stellen hun kleine boerderijen om te vormen tot 'middelgrote' bedrijven en zo hypotheken te verkrijgen. Maar in werkelijkheid schept Wet 1720 een precedent voor de inbreuk op grondgebied en gemeenschappen door bedrijfsbelangen.

De demonstratie wordt aangevoerd door boerenorganisaties in de Boliviaanse departementen Pando en Beni. In de frontlinie van de zich uitbreidende agrarische grens in het Amazonegebied zijn die gemeenschappen kwetsbaarder voor de groeiende invloed van de multinationale agro-industrie in die biodiverse regio. 'We moeten onze natuurlijke hulpbronnen beschermen,' verklaarde Faifer Cuajera, leider van de CSUTCB in Pando, tijdens de bijeenkomst deze week.

Roger Adan Chambi, een Aymara-advocaat en specialist in inheems landrecht, vertelde Jacobin:

Vanaf het allereerste begin van de regering van Paz was zijn standpunt er een van alliantie met de agro-industrie, waarbij hij de volkssectoren verwaarloosde die zijn opkomst tot het presidentschap hadden gesteund. In lijn met die capitulatie keurde de regering wet 1720 goed zonder de sectoren te raadplegen die er baat bij zouden moeten hebben (boeren en kleine producenten), waardoor de rechtszekerheid en de grondwettelijke garanties met betrekking tot grondbezit in gevaar werden gebracht.

'Deze wet is verre van een kans voor kleine producenten om toegang te krijgen tot krediet; ze verzwakt juist de eigendomsrechten van boeren en inheemse gemeenschappen, vooral diegenen die zich verzetten aan de agrarische grens,' voegde Chambi toe. 'Structurele onzekerheid en het gebrek aan basisvoorzieningen zullen hen in de toekomst dwingen hun percelen te verhypothekeren of te verkopen, wat onteigening en de overdracht van land aan bedrijven in de hand werkt.'

In het afgelopen decennium is de Boliviaanse economie vrijwel ingestort door het uitblijven van inkomsten uit koolwaterstoffen en de niet-nagekomen belofte van lithium. Wet 1720 suggereert dat agrarisch extractivisme de door de regering geprefereerde uitweg uit die structurele crisis is en zal worden aangevuld met het bredere pakket extractieve beleidsmaatregelen dat door de regering wordt aangenomen, waaronder gaswinning in het nationale reservaat van Tariquía.

De wet onderstreept de toenemende ongelijkheid in Bolivia op het gebied van grondbezit, die inheemse gemeenschappen tot het uiterste drijft. Veel grote grondbezitters in het oosten hebben uit politieke gunst grote stukken grond toegewezen gekregen — zoals de oligarch Branko Marinković, die in 2020 onder de kortstondige dictatuur van Jeanine Áñez 33.000 hectare grond toegewezen kreeg. Marinković, die senator is voor het departement Santa Cruz, is een van de voorstanders van de wet. Die werd aangenomen zonder enig overleg met basisorganisaties of de betrokken gemeenschappen, wat in strijd is met artikel 30 van de grondwet van de staat. Zoals een van de demonstranten tijdens de openbare bijeenkomst op dinsdag verklaarde: 'Het volk wordt niet geraadpleegd, [en dus] komt het volk in opstand!'

Wilfredo Plata, onderzoeker bij de organisatie Fundación Tierra, vertelde Jacobin: 'Het gevolg zal een scherpere grondmarkt zijn, vooral in de laaglanden in het oosten, waar de groei van grootgrondbezit, ten koste van kleine boerenbedrijven die worden omgevormd tot middelgrote bedrijven, enorm zou kunnen zijn.' Hij vervolgde:

Deze wet is gebaseerd op het koppelen van krediet aan grond voor kleine grondbezitters, die zich voornamelijk in de Altiplano (hoogvlakte) en de valleien bevinden. Als het doel echter is om kleinschalige landbouw te stimuleren, zou de staat programma’s moeten aanvullen die effectievere toegang tot krediet bieden, maar zonder dat afhankelijk te maken van grondbezit. Een alternatief model zou juist kunnen zijn om een hernieuwde landbouw te bevorderen door boerenproducenten in de Altiplano en de valleien de rol te geven van producenten van voedsel van farmaceutische kwaliteit.

Kleine zelfvoorzienende boerderijen vormen de basis van het leven van inheemse volkeren en boeren op het platteland van Bolivia. Ze voorzien lokale gemeenschappen van voedsel en bewerken het land op een manier die ecologisch verrijkender is dan grootschalige landbouw, waarbij op grote schaal gebruik wordt gemaakt van pesticiden en monocultuur. Bovendien zijn kleinschalige boerderijen, zoals boerenleider Oscar Cardozo opmerkte, nauw verbonden met inheemse visies op de kosmos en levenswijzen waarin de natuurlijke wereld en agrarische cycli een prominente plaats innemen.

Pogingen van de agro-industrie om wetten te omzeilen die bedoeld zijn om kleine inheemse en boerenproducenten te beschermen, zijn niets nieuws. Een opvallende tactiek die door grote grondbezitters wordt toegepast, is het manipuleren van landbouwregisters om te beweren dat het land een klein bedrijf is dat eigendom is van een kleinschalige 'stroman', terwijl het in werkelijkheid is opgedeeld in percelen en eigendom is van één grote grondbezitter. Bovendien is een groot deel van dat land in de loop van enkele jaren verworven zonder de juiste procedure, zoals tijdens de dictatuur van Áñez. Met andere woorden, inheemse en kleine boeren zullen waarschijnlijk het onderspit delven, aangezien wet 1720 de agro-industrie in staat zal stellen haar controle over het grondgebied te versterken.

Wet 1720 zal de landrechten in Bolivia ingrijpend veranderen en zou het einde kunnen inluiden van het plurinationale model van landverdeling dat het land van inheemse volkeren en boeren beschermt.

Inheemse bewegingen komen ook in actie omdat ze vrezen dat de volgende stap de ontbinding zou kunnen zijn van de Tierras Comunitarias de Origen (TCO’s) of inheemse collectieve gronden, die gemeenschappelijk in bezit zijn en niet kunnen worden geprivatiseerd. Ze zijn bezorgd dat het hele plurinationale kader van het Boliviaanse landbeheer ter discussie staat. Eeuwenlang stonden land en grondgebied centraal in de sociale ongelijkheden in Latijns-Amerika. In 1953 voerde de revolutionaire regering, als onderdeel van de door boeren en arbeiders geleide Boliviaanse Nationale Revolutie, een landhervorming door die de haciënda’s in de hooglanden, waar quasi-feodale sociale verhoudingen de boventoon voerden, ontbond en het land herverdeelde onder inheemse boeren.

In de loop van de late twintigste eeuw namen de ongelijkheden op het gebied van grondbezit in het oosten echter toe, doordat grote grondbezitters onder de dictaturen van de jaren zestig en zeventig enorme landerijen vergaarden. In 2006 werd onder Evo Morales opnieuw een ingrijpende landhervorming doorgevoerd, gericht op de herverdeling van land van grootgrondbezitters naar inheemse boeren, met als doel het 'productieve' gebruik van land door kleine boeren te stimuleren en hen juridische eigendomsrechten op het land te verlenen. De prioriteit van de plurinationale staat was dan ook om de macht weg te halen bij de oligarchen en over te hevelen naar inheemse en boerenproducenten.

Voorstanders van wet 1720 zeggen dat toegang tot commerciële hypotheken kleine boeren zal helpen, maar zoals Fundación Tierra opmerkt, is toegang tot krediet niet het enige probleem waarmee kleine boeren te maken hebben en het verkrijgen van krediet zou niet afhankelijk moeten zijn van het bezit van een 'middelgroot' landgoed. Bovendien zijn veel kleine boeren niet in staat om hypotheken af te lossen, waardoor de wet zou kunnen leiden tot hogere schuldenlasten. Bosbranden, slechte bodemkwaliteit, toegang tot water en klimaatverandering vormen grote bedreigingen voor het Boliviaanse plattelandsleven, maar geen van die kwesties wordt in de wet aangepakt.

Sociale bewegingen buiten de MAS

De demonstratie van deze week was een ongewoon schouwspel in Bolivia, omdat het een indrukwekkend machtsvertoon was van sociale bewegingen in de laaglanden en Amazonegebieden. Historisch gezien zijn de meer zichtbare boerenverzetsbewegingen afkomstig uit de hooglanden van Bolivia, met een lange geschiedenis van mobilisatie van mijnwerkers en boeren en zeer georganiseerde sociale bewegingen.

In 1990 bracht de beroemde Demonstratie voor Grond en Waardigheid, georganiseerd door de inheemse groepen uit de laaglanden, de inheemse volkeren van het Amazonegebied echter in de schijnwerpers en dwong de regering tot nieuwe landhervormingen. Zou de demonstratie van deze week iets soortgelijks kunnen bewerkstelligen?

De afgelopen jaren zijn de sociale bewegingen in Bolivia verlamd door bittere interne conflicten. Dat proces begon in de laatste jaren van de Beweging voor Socialisme (MAS), toen coöptatie en cliëntelisme de overhand kregen. Bewegingen zoals de CSUTCB zijn de facto in een bitter conflict in tweeën gesplitst, met bijvoorbeeld facties die loyaal zijn aan ex-president Evo Morales en facties die loyaal zijn aan voormalig president Luis Arce. De inheemse organisatie uit de hooglanden, de Nationale Raad van Ayllus en Markas van Qullasuyu (CONAMAQ), was deze week opvallend afwezig bij de betoging, wat wijst op een voortdurende versnippering van de sociale bewegingen in het post-MAS-tijdperk.

De CSUTCB is van oudsher een bastion van verzet geweest, bijvoorbeeld tegen de dictatuur van Jeanine Áñez in 2020. Eerder dit jaar, in januari, sloeg de CSUTCB de handen ineen met de vakbondsfederatie, de Central Obrera Boliviana, die wordt gedomineerd door de mijnwerkersvakbond, de FTMSB, om te protesteren tegen het neoliberale decreet 5503. Dat decreet zou de brandstofsubsidie hebben afgeschaft die de benzineprijzen kunstmatig laag houdt; het zou ook een breed scala aan maatregelen hebben ingevoerd, zoals het toestaan van de centrale bank om potentieel risicovolle financiële programma's goed te keuren en een versnelde procedure voor het goedkeuren van winningsprojecten door buitenlandse bedrijven zonder wettelijke goedkeuring.

De indrukwekkende mobilisatie, die de regering dwong toe te geven, deed velen speculeren of sociale bewegingen een nieuwe periode van herijking en herstructurering na de MAS ingingen. Deze laatste mobilisatie door inheemse en boerenbewegingen in de laaglanden suggereert bovendien dat er nieuwe patronen van verzet aan het ontstaan zijn.

Hoe nu verder?

Om de ellende voor president Paz nog groter te maken, is Bolivia verwikkeld in een langdurige dieselcrisis. De vakbonden van transportarbeiders hebben herhaaldelijk opgeroepen tot blokkades en stakingen vanwege de slechte kwaliteit diesel die schade toebrengt aan voertuigen. De regering is er niet in geslaagd de aanvoer van diesel te waarborgen, deels vanwege het ontbreken van buitenlandse reserves in het land, wat import duurder maakt.

De CSUTCB en de COB roepen op tot het aftreden van Paz, maar het probleem blijft dat er weinig levensvatbaar politiek alternatief is voor rechts. De MAS bestaat in feite niet meer, aangezien de partij vorig jaar bij de nationale verkiezingen volledig is weggevaagd. Bij de gemeenteraadsverkiezingen in maart stond een somber rijtje rechtse kandidaten op het stembiljet, met nauwelijks vertegenwoordiging van linkse of progressieve groeperingen. Paz werd vorig jaar verkozen in een strijd tegen de extreemrechtse zakenmagnaat Jorge Fernando 'Tuto' Quiroga en leek de meer aanvaardbare optie voor de kiezers; hij behaalde een overwinning die grotendeels werd gedreven door volksgroepen. Maar een levensvatbaar progressief verkiezingsproject bestaat op dit moment niet.

De demonstranten uit het Amazonegebied liepen een demonstratie voor leven, waardigheid en wettelijke waarborgen voor hun voorouderlijke grondgebieden. Nu ze hun krachten bundelen met andere krachtige sociale bewegingen, lijkt het erop dat progressieve krachten in Bolivia de rechtse vleugel opnieuw tot terugtrekken kunnen dwingen.

Update (red. Grenzeloos): Van de afwijzing van de Wet op de Grondherbestemming door inheemse gemeenschappen, de afwijzing van de ‘verraadwetten” door de COB tot de protesten van transportarbeiders tegen vervuilde en dure brandstof, is de situatie verder geëscaleerd. Zo zijn leraren en zorgmedewerkers ook in conflict gekomen met de regering en hebben hun eisen voor loonsverhogingen en oplossingen voor hun sector met 24 uursstakingen kracht bijgezet.

Om de eisen van de brede beweging te ondersteunen zijn er in het hele land tientallen wegversperringen en blokkades opgezet. Door een gezamenlijk militair en politieoptreden op 16 mei heeft de regering Paz geprobeerd die te verwijderen. Dat gebeurde met veel geweld waarbij vier doden vielen. Uren na het einde van die repressieve operatie begon men weer met de opbouw van de wegblokkades.

Uit protest tegen de repressie en ter herdenking van de gevallen medestrijders trok maandag 18 mei een massale mars van El Alto naar het centrum van La Paz, met leuzen als 'Paz, wegwezen!' en 'Treed af, anders zetten we jullie eruit!'. Hiermee trotseerden ze opnieuw het hardhandige optreden van de politie, dat de woede en sociale onrust alleen maar vergrootte. 

Momenteel zijn er meer dan 70 wegblokkades op strategische routes in het hele land en dat aantal blijft stijgen. Hoewel de productie nog niet volledig is stilgevallen, beginnen verschillende steden de gevolgen te ondervinden van gedeeltelijke tekorten aan vlees, kip en andere basisproducten.

Olivia Arigho-Stiles is postdoctoraal onderzoeker van Boliviaanse inheemse bewegingen en milieupolitiek aan de Universiteit van Manchester, VK. Ze is gevestigd in La Paz, Bolivia.

Dit artikel stond op Jacobin. Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos.