Jacob Mannessen, directeur van de lagere school OJBS Andries van der Vlerk in Zuid-Holland, zegt tijdens een gesprek over de problematiek dat het grootste probleem in feite is dat hun baas zich niet als baas gedraagt. ‘Het ministerie van OC&W bepaalt hoeveel geld wij krijgen en waar we het wel en niet aan mogen uitgeven. Ook onderhandelen ze met de bond en zijn ze met verschillende lobby-clubs in gesprek over de arbeidsvoorwaarden en lonen van het onderwijspersoneel. Dat betekent dat ze onze baas zijn. Op het moment dat wij ze echter op deze verantwoordelijkheid aanspreken, geven ze niet thuis. We moeten dan maar bij de verschillende besturen en lagere overheden aankloppen, maar ook zij lopen aan de leiband van het Ministerie.’
Veel problemen zijn terug te brengen tot het feit dat er structureel te weinig in het onderwijs geïnvesteerd word. Dit geldt voor de problemen met de ‘achterstandscholen’, het tekort aan leraren en het gemor rond het studiehuis. ‘Er wordt op allerlei vlakken te minimaal geïnvesteerd in het onderwijs. Richtlijnen van het ministerie maken dat bijvoorbeeld een tafel en stoel een afschrijfperiode hebben van 25 jaar, een prullenbak van 40 jaar en een klaslokaal maar een keer per week goed kan worden gereinigd. Het is dan niet verwonderlijk dat zowel ouders als docenten klagen dat scholen vies zijn en er shabby uitzien. Wat overigens ook blijkt uit verschillende onderzoeken.’

En in andere landen?
Nederland geeft 10,2 procent van het totale budget uit aan onderwijs. Dit ligt 3,8 procent lager dan het gemiddelde van OECD-landen (1997). Tussen 1990 en 1996 is dit percentage wel omhoog gegaan, maar relatief is er meer geld gestoken in instellingen voor het privé-onderwijs. Opvallend is trouwens dat zogenaamde Newly Industrialised Countries (NIC’s) een veel groter percentage van hun budget uitgeven aan onderwijs. Voor bijvoorbeeld Brazilië en de Filippijnen is dat respectievelijk 16,9 en 28,3 procent.
Waar de bezuinigingen vooral een gat slaan is bij de buitenschoolse activiteiten. Scholen moeten sinds een jaar of tien ‘marktconform’ werken. Waren vroeger uitstapjes naar dierentuinen of het gebruik van de kunst-uitleen gratis, nu moeten scholen de reguliere prijs betalen. De tendens dat het onderwijs zich moet ‘positioneren op de markt’ sluit naadloos aan bij neoliberale storm die al jarenlang door Nederland raast. Nog even en leerlingen wordt aan de hand van de prijskaart van McDonalds geleerd hoe ze moeten optellen en aftrekken, zoals op een aantal scholen in de Verenigde Staten al gebruikelijk is.

Zwaar en overbelast
Het beroep van onderwijzer wordt steeds zwaarder. Het nu zo nijpende onderwijstekort is al jaren geleden voorspeld. Mannessen: ‘Toen ik op de opleiding zat, werd er al gesproken over het probleem, dat is 20 jaar geleden. Door het steeds groter maken van klassen heeft het ministerie het probleem lange tijd voor zich uit geschoven. Met de klassenverkleining, maar ook door demografische veranderingen – de babyboom loopt op z'n eind - en het slechte imago dat het onderwijs heeft, is het probleem nu al weer een aantal jaren zeer accuut.’
Een deel van de nu lopende discussies over de vierdaagse schoolweek is hier debet aan. Op het moment dat er een docent ziek is, zijn er geen invallers te vinden, onder andere omdat het salaris van een invalkracht, ondanks serieuze verbeteringen, lager is dan van iemand met een vaste aanstelling. Een school kan dan twee dingen doen: ofwel de kinderen in een andere klas onderbrengen, ofwel ze naar huis sturen. De oplossing van het Kabinet om ongediplomeerde mensen voor de klas te zetten, is geen structurele oplossing.

Halfslachtig
Dit soort oplossingen zien we vaker als het om onderwijs gaat. De taalachterstand van allochtone kinderen wordt momenteel geheel afgewenteld op het onderwijs, terwijl de overheid meer geld zou moeten vrijmaken voor het volgen van Nederlandse les voor ouders. Ook het project ‘Samen naar School’ is een halfslachtige poging om af te komen van het slechte imago van de (I)VBO-opleidingen. Het gevolg van deze politiek is dat sommige leraren constateren dat de achterste bankjes in de klas weer worden ingenomen door kinderen die niet kunnen meekomen, net als in grootmoeders tijd.
Een belangrijk verschil tussen veel landen in de Europese Unie en Nederland is dat de werkweek voor Nederlandse onderwijzers beduidend langer is. Het overgrote deel van de onderwijzers klaagt ook niet over het lesgeven, of over het loon – dat is de laatste jaren flink omhoog gegaan – maar over de vele nevenactiviteiten waar ze verantwoordelijk voor zijn. Geld voor het aannemen van een apart vertrouwenspersoon of remedial teacher is vaak niet voorhanden.

Maatschappelijk probleem
De problemen in het onderwijs geven een breder maatschappelijk probleem weer, met als belangrijkste kenmerk dat ‘zaken van algemeen nut’, waar onderwijs ook toe gerekend moet worden, ondergeschoven kindjes worden. Ze worden afhankelijk gemaakt van de behaalde ‘output’. Over de hele linie worden onderwijsinstellingen steeds meer afgerekend op kwantitatief meetbare resultaten, met andere woorden het aantal leerlingen of studenten dat ze met diploma afleveren. Scholen die op deze manier financieel afhankelijk worden gemaakt, zullen minder aandacht kunnen besteden aan individuele ontplooiing. Het onderwijs moet zich, met steun van de overheid, volkomen onafhankelijk kunnen ontwikkelen. Meer democratie, meer aandacht voor culturele activiteiten en een pluralistisch beleid dat afgestemd is op de snelle maatschappelijke veranderingen. De achterstand van bepaalde groepen, niet alleen allochtonen overigens, kan alleen opgelost worden als er intelligent wordt nagedacht over de sociale en culturele verschillen in de samenleving.