De grote industriële bedrijven - eens bolwerken van vakbondsmacht - zijn verschrompeld en in de nieuwe sectoren van de economie (dienstverlening, ICT en dergelijke) kregen de bonden nauwelijks een poot aan de grond. De crisis is groot. Maar geconfronteerd met de rampzalige plannen van het kabinet moet de vakbeweging wel in beweging komen. De FNV start tijdens de zomer een voorlichtingscampagne onder het motto ‘Het kan socialer, beter’. In een serie folders over: werkloosheid, WAO, ziekenfonds, pensioen, en de bijstand beschrijft de FNV de gevolgen van de regeringsplannen. Om het concreet te maken worden we geconfronteerd met de serie ‘Familie Balk in ellende’. Afgezien van de flauwe woordspeling komt het geheel nogal knullig over en weinig mensen zullen zich in deze familie herkennen. Er wordt niets gedaan om de achtergronden van het kabinetsbeleid te verduidelijken en de ideologie van het kabinet wordt niet ontzenuwd.
De actieopbouw is echter veelbelovend. Na de voorlichtingscampagne komen er prikacties en zal het verzet tegen Balkenende 2 ook door de vakbeweging breed worden gevoerd.
Tijdens de prikacties blijkt dat er bij leden wel animo is om actie te voeren. Voor een deel van de bondsbestuurders is het wel wennen. Velen hebben nauwelijks ervaring op de werkvloer, of in acties, hun vakbondscarrière heeft zich vooral aan de overleg- en onderhandelingstafel afgespeeld. Soms worden zelfs de meest elementaire zaken vergeten, bijvoorbeeld dat het handig is tijdens een staking iets te organiseren, al was het maar een kantinebijeenkomst met een activerende spreker. Ook wordt er veel te weinig nagedacht over de vraag hoe de acties overkomen bij het publiek. De protesten bij in het openbaar vervoer wekken weerstand, om maar niet te spreken over de mislukte actie om het verkeer rond Utrecht met vrachtauto's vast te zetten.
Tot echt massale acties komt het niet en de FNV leden worden niet actief benaderd om mee te doen met de demonstratie van Keer het Tij op 20 september. De vakbondsleiding slaagt er niet in om de indruk weg te nemen dat het haar er vooral om gaat dat zij door het kabinet weer serieus wordt genomen en mee mag draaien in het overlegcircus.

Kater voor het kader
De uitslag van najaarsoverleg tussen regering, werkgevers en werknemers kwam voor de vakbondskaderleden die onder deze moeilijke omstandigheden toch geprobeerd hadden de acties van de grond te krijgen als een klap. De bonden leveren loonsverhoging in voor uitstel, en in zeer beperkte mate afstel, van een aantal maatregelen van het kabinet. De strafheffing op de VUT is van de baan, maar die lag ook erg slecht bij de CDA-achterban. Aanvulling op de WW blijft mogelijk, de afschaffing van de kortdurende WW gaat niet door en toegang voor jongeren tot de WW blijft open. En de nominale premie van het ziekenfonds gaat 25 euro omlaag.
Opmerkelijk is dat over een groot aantal punten nog moet worden onderhandeld, zoals over de gesubsidieerde banen, de duur van de WW, de sollicitatieplicht boven 57½ jaar, nieuwe eisen voor toegang tot de WW, de bijstand en het prepensioen. De uitholling van het ziekenfonds, de WAO-maatregelen en de ontkoppeling gaan gewoon door.

Ledenreferendum
Het leidt weinig twijfel dat het onderhandelingsresultaat voor de meerderheid van de actieve leden van de bonden onacceptabel was. Als de normale procedure: het raadplegen van de leden op vergaderingen – zou zijn gevolgd, had dit onderhandelingsresultaat geen kans gehad. Maar door de bondstop werd iets nieuws bedacht. Een schriftelijke raadpleging van alle FNV leden.
Op de stemformulieren zette de vakbondsleiding de leden onder druk. Als je 'nee' stemt, moet je wel bereid zijn grootschalige acties te voeren, was de boodschap. De regering hielp een handje door te dreigen bij een 'nee' alle maatregelen gewoon door te voeren. In het kader van de nieuwe democratie werden alle discussies binnen de bonden gestopt en bestuurders kregen min of meer een spreekverbod. Veel tijd om iets te organiseren was er toch al niet: het onderhandelingsresultaat was 14 oktober beschikbaar en 31 oktober was de laatste inzenddatum voor het referendum. Toch is er door verschillende kadergroepen, met name in FNV Bondgenoten en FNV AbvaKabo, actie gevoerd om 'nee' te stemmen.
De uitslag van het referendum was in de periode voor 31 oktober onzeker. Als reactie hierop werd door FNV voorzitter de Waal plotseling gesteld dat er wel minstens 100.000 stembriefjes binnen zouden moeten komen om de uitslag bindend te laten zijn. Ga vooral stemmen en liefst 'ja' want anders gaat Balkenende zijn gang was het bericht dat impliciet werd overgebracht.
Uiteindelijk bleek 56,34 procent van de uitgebrachte stemmen voor het akkoord te zijn. Daarmee was het akkoord (en de positie van de Waal) gered. Als we de uitslag nader bekijken dan vallen een paar zaken op.
De overheidsbonden AbvaKabo en AOB hebben een hogere opkomst en een hoger percentage 'ja' stemmers dan de marktbonden: Bondgenoten en Bouw. Voor de leden van de overheidsbonden zat er toch niet meer in dan de nullijn. En vermoedelijk heerst er een sfeer van – als we toch moeten inleveren dan moet dat naar de sociale voorzieningen gaan. Dat geldt blijkbaar in sterke mate voor de onderwijsbond Aob, waar een groot gedeelte van de leden links (GroenLinks, SP en PvdA) stemt en waar de 'ja'-stemmers een grote meerderheid vormen.
Bij de marktbonden leeft waarschijnlijk meer de gedachte: we regelen het wel in de CAO. De 'ja'- en 'nee'- stemmers zijn daar bijna in evenwicht. Het meest opmerkelijk is echter de hoge opkomst van 172 duizend en het feit dat ondanks de dreigementen en demagogie toch 90 duizend mensen 'nee' zeiden.

Na de stemming
De afzonderlijke bonden en de federatieraad van de FNV hebben de uitslag van het referendum zonder veel discussie overgenomen en het onderhandelingsresultaat goedgekeurd. In september is de loonruimte voor volgend jaar door de FNV vastgesteld op vier procent, dat wil zeggen de te verwachten inflatie plus de stijging van de arbeidsproductiviteit. Om de regeringsmaatregelen in de CAO’s te repareren kan dus alleen gebruik worden gemaakt van zaken als eenmalige uitkeringen, compensatie voor extra uitgaven aan ziekenkosten, pensioenen, enz. Dat leidt tot een vergroting van de tweedeling tussen werkenden en niet-werkenden, omdat de niet-werkende daar niet, of veel minder van profiteren.
Onder de kaderleden zijn de frustraties inmiddels hoog opgelopen. De kaderleden kunnen opdraven als er actie moet wordt gevoerd, maar dezelfde kaderleden/actievoerders hebben geen invloed meer op de acceptatie van het resultaat.
Al veel langer is er een ontwikkeling gaande in de richting van de bond als een onderneming die CAO's produceert en allerlei diensten voor de klanten levert variërend van: kortingen in winkels, groene stroom, financiële adviezen, enz. Om dat concurrerend te kunnen doen, is een gestroomlijnd, efficiënt en ‘klantvriendelijk’ apparaat nodig. Zo krijgt het begrip vakbondsdemocratie een onverwachte invulling. De zelforganisatie van de werknemers wordt vervangen door de leden als consumenten van de producten van de bond. Daarbij wordt mogelijk wel beter naar de klanten geluisterd en de voordelen van het lidmaatschap geëtaleerd, maar met een vakbeweging, een maatschappelijke beweging met eigen doelen en idealen heeft dat weinig te maken. Anja Jongbloed, CAO-coördinator bij FNV Bondgenoten verwoordde die opvatting uitstekend in een interview in de Volkskrant. ‘We moeten niet denken dat we weten wat goed is voor mensen, we moeten het hen vragen. Je wordt procesbegeleider in plaats van leider’.
Toch realiseren ook deze vakbondsbestuurders zich dat ze niet alleen maar met de leden als klant te maken hebben. Ook een CAO-machine heeft kaderleden nodig. Iedere onderhandelaar weet dat het resultaat afhangt van de krachtsverhoudingen en dat je met acties en stakingen druk moet kunnen zetten op de onderhandelingen. De vakbondsleiding heeft daarom een ‘kaderledenknuffeloffensief’ ingezet. Bestuurders benadrukken voortdurend dat ondanks het akkoord er tijdens de CAO-onderhandelingen gewoon acties plaats kunnen vinden. Omdat ze zich realiseren dat de strijd tegen Balkenende 2 nog lang niet voorbij is, voert de vakbondsleiding ook richting andere maatschappelijke organisaties een charme-offensief. Zo schrijft Agnes Jongerius (FNV-actieleidser en eerste onderhandelaar bij het Najaarsoverleg) aan de plaatselijke afdelingen van FNV-bonden: ‘Dit [akkoord] betekent niet dat de FNV nu geen kritiek meer heeft op het kabinetsbeleid. Op tal van punten zijn we het nog steeds oneens met het beleid van dit kabinet. De FNV vindt dat het ook socialer, beter kan op het terrein van milieubeleid, de armoedebestrijding en de bezuinigingen in het openbaar vervoer. Daarom wijzen wij u van harte, mede namens de Federatieraad, op de mogelijkheid om op lokaal niveau samen te werken met ‘Keer het Tij’ aan lokale acties tegen het kabinetsbeleid.’
Een samenwerking op lokaal niveau tussen vakbonds- en andere activisten is natuurlijk een bijzonder positieve ontwikkeling die de strijd tegen Balkenende 2 meer organisatorische sterkte en continuïteit kan geven.

Jan Taat is lid van de SAP, kaderlid van FNV-Bondgenoten en organisator van de vakbondscafés van ‘Solidariteit’ in Den Haag.