Inheemse griepsoorten eisen per jaar rond de 1 miljoen dodelijke slachtoffers. Zelfs een bescheiden toename van de virulentie van het griepvirus, zeker indien gecombineerd met een hoge besmettingsgraad, kan enorme schade toebrengen. De epidemie eiste ondertussen zijn eerste slachtoffers terwijl de Wereldgezondheidsorganisatie (WGO) de als geruststellend bedoelde verzekering afgaf dat men door snel handelen pandemieën, onafhankelijk van de lokale kwaliteit van de gezondsheidszorg, tegen kan houden..
Sinds in 1997 in Hong Kong de eerste mensen stierven als gevolg van vogelgriep heeft de WGO samen met nationale gezondheidsauthoriteiten een strategie ontworpen die gericht is op het identificeren en isoleren van een virus in een beperkt uitbraakgebied en het bestrijden daarvan met medicijnen en, indien voorradig, met een vaccin. Talloze critici hebben gewezen op de zwakke punten in dit beleid; dat microben sneller de wereld rondvliegen dan de WGO kan bijhouden – in het geval van vogelgriep zelfs letterlijk – en dat de kennis van het overdragen van ziektes van dier op mens zeer gebrekkig is.
Maar de mythe over een drastisch, preventief – en goedkoop – ingrijpen tegen de vogelgriep was van groot belang voor de rijke landen – landen als de VS en Groot-Brittannië gaven de voorkeur aan eigen voorzorgsmaatregelen boven het bestrijden van epidemieën in het buitenland. De mythe komt ook de grote farmaceutische bedrijven van pas – ze doen er alles aan om de roep van de Derde Wereld om generieke medicijnen, tegen te gaan. De Mexicaanse griep zou wel eens kunnen laten zien dat het WGO model van pandemie-bestrijding, zonder grootschalige investeringen in bewaking, onderzoek, infrastructuur en toegang tot goedkope medicijnen, net zo’n luchtkasteel is als het investeringsfonds van Bernie Madoff.
Het waarschuwingssysteem tegen pandemieën heeft niet zozeer gefaald, het bestaat gewoon niet, zelfs niet in de VS of Europa.
Misschien verbaast het niet dat Mexico niet de capaciteit of politieke wil heeft om vee-ziektes en hun gevolgen voor de publieke gezondheid in kaart te brengen. Maar aan de noordkant van de grens is de situatie nauwelijks beter. Daar wordt toezicht uitgeoefend door lokale autoriteiten die elkaar vooral tegenwerken. Veehouders hebben er net zozeer lak aan de gezondheidsvoorschiften als aan het welzijn van hun werknemers of dieren.
Een decennium van waarschuwingen door wetenschappers is niet voldoende gebleken om de overdracht van geavanceerde anti-virale technieken naar landen die op de meest waarschijnlijke route van pandemieën liggen zeker te stellen. Mexico kent een aantal wereldberoemde experts, maar moest monsters van het virus naar een Amerikaans laboratorium sturen om het te laten identificeren. Daar ging bijna een week mee verloren.
Maar ook de zo befaamde epidemie experts van de Amerikaanse Centers for Disease Control in Atlanta waren nauwelijks alerter. Volgens de Amerikaanse krant de Washington Post hoorden zij pas van de epidemie zes dagen nadat de Mexicaanse overheid noodmaatregelen had genomen.
Voor deze blunders bestaan geen excuses – het Mexicaanse griepvirus kwam niet als een verrassing. Sterker nog, een van de paradoxen van de huidige paniek is dat hoewel het tijdstip onverwacht was, de vorm van de epidemie al voorspeld was.
Zes jaar geleden verscheen in het tijdschrift Science een artikel dat betoogde dat ‘na jaren van stabiliteit, het Noord Amerikaanse varkensgriepvirus in een evolutionaire versnelling terecht was gekomen’.
Nadat het H1N1 varkensgriepvirus in het begin van de Grote Depressie was geïdentificeerd, bleef het lange tijd stabiel. Tot in 1998 de bom barstte. Een zeer besmettelijke soort decimeerde het aantal zeugen in een grootschalige varkenstal in North Carolina en sindsdien doken er bijna jaarlijks nieuwe varianten op, waaronder een vreemde H1N1 soort die genen van een menselijk griepvirus bevatte. Wetenschappers uitten hun zorg dat een dergelijke hybride mensen de griep zou kunnen bezorgen – zowel de pandemie van 1957 als die van 1968 zouden het gevolg zijn geweest van het mengen van virussen van vogels en mensen in varkens. De wetenschappers riepen op tot het instellen van een systeem van toezicht op varkensgriep. Die raad werd in de wind geslagen terwijl Washington wel bereid was miljarden weg te gooien aan fantasieën over biologisch terrorisme. De reële gevaren werden echter genegeerd.
Maar wat is de oorzaak van de plotseling versnelling van de evolutie van het varkensgriepvirus? Waarschijnlijk dezelfde als die van de verspreiding van de vogelgriep. Virus experts zijn er lang van overtuigd geweest dat de intensieve agrocultuur van zuid China – een enorm productief ecosysteem van rijst, vis, varkens en vogels – de voornaamste factor is in de mutatie van het griepvirus. Maar de industrialisering van de veeteelt heeft China’s natuurlijke monopolie op de griepevolutie doorbroken. Talrijke auteurs hebben er op gewezen dat de veeteelt er in de laatste decennia meer overeenkomst is gaan vertonen met bijvoorbeeld de olie-industrie dan met de vrolijke familie-boerderijen die we uit de schoolboekjes kennen.
In 1965 bijvoorbeeld leefden er 53 miljoen varkensberen in de VS op meer dan 1 miljoen boerderijen. Anno nu leven er 65 miljoen beren geconcentreerd op 65.000 locaties – de helft leeft in reuzenstallen van 5000 of meer dieren. Wat in feite heeft plaatsgevonden is een overgang van de ouderwetse varkensstal naar met vest gevulde helleholen, ongekend in de natuur. Honderden, zelfs duizenden dieren met verzwakte immuunsystemen opeengepakt, stikkende in de hitte – en ondertussen springen besmettingen in razend tempo heen en weer. Een voedselgigant als Smithfield Foods produceert samen met dochterondernemingen per jaar meer dan 1 miljoen varkens en rivieren van mest.
Vorig jaar nog bracht een commissie van het Pew Research Centre een belangrijke studie over industriële veehouderij uit waarin werd gewezen op het acute gevaar dat ‘de voortdurende trek van virussen in grote kuddes de kans op mutatie of het ontstaan van nieuwe virussen vergroot, met kans op een meer efficiënte overdracht van mens op mens’.
De commissie waarschuwde ook dat het overdadige gebruik van antibiotica in de varkensstallen- goedkoper dan het aanleggen van betere riolering of betere leefomstandigheden – al tot het ontstaan van resistente Staph infecties leidde. De mesthopen veroorzaakten afschrikwekkende uitbraken van E. coli en Pfisteria – het protozoa dat meer dan een miljard vissen doodde en dat tientallen arbeiders ziek maakte in de viskwekerijen van Carolina.
Elke poging om dit nieuwe eco-systeem van besmettingen aan te pakken, loopt echter stuk op de macht van de agroindustrie en op voedselgiganten als Smithfield Foods (varkens- en rundvlees) en Tyson (kip). De Pew commissie, onder voorzitterschap van de voormalige gouverneur van Kansas John Carlin, berichtte over systematische tegenwerking van haar onderzoek door de ondernemingen, inclusief dreigementen om wetenschappers die met de commissie samen werken, in de toekomst van subsidie uit te sluiten.
Bovendien is de industrie geglobaliseerd en beschikt ze ook internationaal over aanzienlijke politieke invloed. De in Bangkok gevestigde kipgigant Charoen Pokphand slaagde erin onderzoek naar hun rol in de verspreiding van de vogelgriep in Zuidoost Azië te verhinderen – het is waarschijnlijk dat ook het speurwerk naar de uitbraak van de Mexicaanse griep op tegenwerking van de vleesindustrie zal stuklopen.
Dat hoeft niet te betekenen dat de oorzaak nooit gevonden zal worden. In de Mexicaanse pers doen al geruchten de ronde dat het epicentrum van de griepepidemie een enorme fabriek van Smithfield in de staat Veracruz is. Maar belangrijker, vooral gezien de aanhoudende dreiging van vogelgriep, zijn de wijdere verbanden: het falen van de strategie van de WGO, het verder afkalven van de wereldgezondheidszorg, de wurggreep van de farmaceutische industrie op essentiële medicijnen en de wereldwijde catastrofe van geïndustrialiseerde en ecologisch ontregelde veehouderij.