Er is reden tot ontzetting. Brussel geeft toe aan de harde eisen van Trump en de 'Europese strategische autonomie' is kapot. Het toont het gebrek aan strategische visie en de zwakheid en ideologische weigering, van Parijs tot Brussel, om minder afhankelijk te worden van andere landen.

Op 10 april verklaarde de voorzitter van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen, dat ze 'onderhandelingen een kans wilde geven'. Minder dan vier maanden later is het oordeel onherroepelijk: de EU heeft zichzelf geen enkele kans gegeven om weerstand te bieden aan het dictaat van Donald Trump. De EU heeft ervoor gekozen toe te geven in plaats van de strijd aan te gaan en zich over te geven in plaats van een alternatieve weg in te slaan. Het onaanvaardbare wordt geaccepteerd in plaats van onze externe afhankelijkheid te verminderen en echte strategische en politieke autonomie op te bouwen.

Hieronder volgen enkele eerste opmerkingen:

1. Een oneerlijke en ongelijke 'overeenkomst'

Hoewel er op dit moment nog geen echte overeenkomst is, maar wel een politieke verklaring met een zwakke juridische basis aan Europese zijde – zie hieronder – zijn de voorwaarden van die 'politieke overeenkomst' bekend: douanerechten van 15 procent met enkele uitzonderingen (luchtvaart, sterke drank, geneesmiddelen), waaronder een op staal en aluminium die met 50 procent worden belast, een Europese markt die meer moet worden opengesteld voor Amerikaanse producten (met inbegrip van landbouwproducten), een toezegging van 600 miljard dollar aan investeringen in de VS, de aankoop van 750 miljard dollar aan fossiel gas uit de VS in de komende drie jaar, en de aankoop van een 'grote hoeveelheid [Amerikaanse] militaire uitrusting'.

En wat krijgen we daarvoor? De belofte van de EU dat ze geen handelsmaatregelen zal nemen. Het is een totaal onevenwichtige deal, die alleen maar goed is voor Trump. Om de deal te verdedigen, zeggen Von der Leyen en de voorstanders ervan dat het in ruil is voor 'stabiliteit', geen 'handelsoorlog' en de mogelijkheid voor EU-bedrijven om naar de VS te blijven exporteren: over welke 'stabiliteit' hebben we het als de invoerrechten in zes maanden tijd met een factor 7 worden verhoogd [1] en als er geen enkele garantie is dat Trump, gesterkt door dit eerste politieke succes, niet snel weer nieuwe maatregelen zal verzinnen?

2. De prijs van onze afhankelijkheid van export

Om de Amerikaanse markt niet te sluiten voor Europese multinationals, stemt Ursula von der Leyen er namens ons, 450 miljoen Europeanen, mee in om de economische keuzes van Trump, belastingverlagingen voor de rijkste Amerikanen en de terugkeer van economische en industriële activiteiten naar de VS, te financieren.

Als deze 'overeenkomst' een internationaal verdrag wordt en door de Europese instanties wordt goedgekeurd, wat nu nog onzeker is, zou dat neerkomen op het vrijwillig accepteren van een van de economische afpersingen in de geschiedenis.

We moeten niet vergeten dat de Amerikaanse economie, in tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, voor haar bevoorrading en afzetmarkten minder afhankelijk is van de wereldmarkten dan andere delen van de wereld. Terwijl de EU voor 22 procent en 23 procent van het Europese bbp importeert en exporteert (respectievelijk 1,8 procent en 2,8 procent met de VS), en die cijfers voor China 18 procent en 20 procent bedragen, zijn ze voor de VS slechts 14 procent en 11 procent. Hoewel dat een handelstekort van 3 procent van het bbp met zich meebrengt, is de Amerikaanse economie minder gevoelig voor tariefverhogingen dan de twee andere economische wereldmachten.

Aan de andere kant kost onze afhankelijkheid van export – ook op energiegebied – ons veel geld: om ervoor te zorgen dat LVMH en Volkswagen naar de VS kunnen blijven exporteren, moet de EU in feite een zeer hoge belasting betalen die de Europese economie gaat drukken. De weigering van de Europese Commissie en veel Europese landen, die geobsedeerd zijn door hun concurrentievermogen in het buitenland, om van de gelegenheid gebruik te maken om de blootstelling aan de wereldmarkten te verminderen, is economisch en politiek kostbaar. Dat geldt niet alleen op korte termijn, maar ook voor de lange termijn: veel bedrijven zullen financieel worden gestimuleerd om hun activiteiten rechtstreeks in de VS te vestigen.

Op Europees grondgebied zal de druk nog groter worden om 'het Europese concurrentievermogen te versterken om marktaandeel te blijven winnen' (aldus de Franse minister van Buitenlandse Handel). Dat is het recept dat al jaren in de EU wordt toegepast: de binnenlandse vraag drukken en de klassieke verzorgingsstaat vervangen door een verzorgingsstaat voor privébedrijven. Zonder daar voorwaarden aan te verbinden, geven overheden steeds meer steun geeft aan (grote) bedrijven die dreigen anders het Europese grondgebied te verlaten. Dat zal onvermijdelijk leiden tot sociale ontwrichting in de sectoren die het meest blootstaan aan internationale concurrentie. En dat allemaal slechts zodat een paar grote bedrijven naar de VS kunnen blijven exporteren.

3. Een ijdele hoop: een nieuw tijdperk, geen tijdelijke dip

De Europese Commissie en veel Europese landen doen alsof de verkiezing van Trump gewoon een ongelukje is en dat we de storm moeten laten overwaaien om later 'terug naar normaal' te kunnen. Zo geeft Brussel al maanden toe aan Trump, zowel wat betreft de belasting op GAFAM als de wereldwijde minimumbelasting, waarvan Amerikaanse multinationals met Europese goedkeuring zijn vrijgesteld. We mogen Trump niet tegen ons in het harnas jagen, zeggen ze. Het opzetten van tegenmaatregelen en het opbouwen van een machtsverhouding worden in de kiem gesmoord. Dat is een strategie die tot economisch en politiek mislukken gedoemd is.

De Europese leiders hebben geweigerd om de strijd aan te gaan en laten Trump de voorwaarden bepalen. Trump is zo gefixeerd op het handelstekort van de VS op het gebied van goederen (198,2 miljard euro volgens de Europese Commissie) dat hij het overschot van de VS op het gebied van diensten (148 miljard euro) vergeet. In plaats van te wijzen op dat ernstige onevenwicht, dat niet alleen de handelsbetrekkingen uit balans brengt, maar ook elke poging tot Europese technologische onafhankelijkheid ondermijnt, hebben de Europese leiders geweigerd de strijd aan te gaan. Immers, zegt Von der Leyen in haar eigen communiqué niet dat de invoer van Amerikaanse chips 'de Verenigde Staten zal helpen hun technologische voorsprong te behouden'?

Bovendien zal er geen terugkeer naar het oude normaal zijn. De 'gouden eeuw van de globalisering', een periode waarin de handel sneller groeide dan de productie, is voorbij. Nu Trump in naam van de 'nationale veiligheid' heeft besloten zich op te werpen als enige internationale supermacht om de regels en contouren van de globalisering te herdefiniëren in het voordeel van de VS-economie, lijkt een terugkeer naar het verleden onmogelijk. Niemand weet of het Witte Huis zijn zin zal krijgen, maar het karakter van globalisering is voorgoed veranderd. Alleen Brussel denkt daar nog anders over en weigert een alternatieve weg te overwegen.

4. Een politieke overwinning voor extreemrechts

Deze deal tussen Trump en Von der Leyen is duidelijk een politieke overwinning voor Trump, die de EU zover heeft gekregen dat ze zich aanpast aan wat hij wil. Door deze onevenwichtige deal te presenteren als een goede deal, of als de minst slechte deal, gunnen Brussel en de Europese mogendheden Trump de overwinning. Maar wat nog erger is, is dat het ook een politieke overwinning is voor extreemrechts in Europa. Terwijl Brussel zei dat de overeenkomst tussen de VS en het Verenigd Koninkrijk (10 procent douanerechten) een slechte overeenkomst was en dat de EU een veel betere zou krijgen, zullen de Europese leiders nu wel heel hard moeten werken om mensen daarvan te overtuigen.

Alle praatjes over Europese strategische autonomie, Europa als wereldmacht en Europese herindustrialisering blijken holle frases te zijn. Het is duidelijk dat niet de Europese eenwording, en evenmin links, baat zal hebben bij een dergelijke capitulatie. Capituleren voor Trump om koste wat het kost de marktaandelen van enkele Europese multinationals te redden, in plaats van gebruik te maken van de tegenmaatregelen waar de Europese Commissie op zinspeelde, betekent Europees extreemrechts in de kaart te spelen. Extreemrechts heeft nu vrij spel om de Europese capitulatie aan de kaak te stellen en Trump als een voorbeeld dat navolging verdient voor te stellen. De Europese machteloosheid maakt die nachtmerrie werkelijkheid.

5. Een akkoord dat het Europese klimaatbeleid ondermijnt

Het akkoord dat er nu ligt stelt de aankoop van 750 miljard dollar aan vloeibaar aardgas (LNG) en andere fossiele brandstoffen in de Verenigde Staten binnen drie jaar tijd voor. Dat wordt gerechtvaardigd uit naam van de vermindering van de Europese invoer van Russisch gas, maar komt neer op:

• afzien van een vermindering van de totale gasinvoer en slechts het vervangen van de ene afhankelijkheid door de andere;
• vast te leggen dat we tientallen miljarden euro's moeten blijven investeren in infrastructuur om LNG in Europese havens te kunnen ontvangen;
• een deel van het Europese energiebeleid aan Washington toevertrouwen, zoals we eerder deden richting Moskou;
• het Europese klimaatbeleid negeren terwijl we de behoefte aan fossiele brandstoffen drastisch moeten verminderen;

6. Een 'illegale overeenkomst'?

Over dit punt wordt weinig gezegd. Op dit moment is de overeenkomst niet meer dan een vage mondelinge mededeling van Trump en Von der Leyen. Er is geen akkoordtekst, laat staan de eerste aanzet tot een internationaal verdrag. Op dit moment bestaat de 'overeenkomst' niet echt. Erger nog, op Europees niveau heeft de Europese Commissie geen officieel mandaat om met de VS te onderhandelen: er is geen besluit dat de wettelijke basis vormt waarop de Commissie namens de 27 lidstaten met de VS kan onderhandelen. Frankrijk, waarvan de premier nu kritiek heeft op de verklaring van Von der Leyen, heeft de Commissie laten onderhandelen zonder mandaat, zonder wettelijke basis. Laten we niet vergeten dat 80 procent van de Europeanen, waaronder 83 procent van de Fransen, om handelsmaatregelen tegen de VS vraagt (Eurobarometer 2025).

De aankondigingen die worden gedaan, zijn duidelijk in strijd met het WTO-recht (gedifferentieerde douanerechten tussen landen, geen wederkerigheid, enzovoort). Terwijl de EU al jarenlang zegt dat ze zich aan de handelsregels van de WTO wil houden, gaat Ursula von der Leyen met de aankondiging van deze deal lijnrecht in tegen de WTO-regels. Als de WTO-regels niet meer gelden, waarom niet hele delen van het Europese handelsbeleid herzien? Dat zou logischer zijn dan ons te schikken naar de eisen van Donald Trump.

Noot:

1. Gewogen naar de handelsstromen bedroeg het Amerikaanse douanetarief op invoer uit de EU vóór de verkiezing van D. Trump slechts 1,6 procent.

Dit artikel stond op Mediapart. Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos.