Terwijl activisten het eens zijn over waar ze tegen zijn (vrije handel), ontbreekt een gezamenlijke definitie van wat ‘eerlijke’ handel dan is. Er zijn een aantal opvattingen, sommigen radicaler dan anderen.
Een belangrijke benadering wil gebruik maken van de macht van consumenten om een alternatief handelssysteem op te bouwen. Dit is de zakelijke benadering. Vrije handel is gebaseerd op de mythe van gelijkwaardigheid tussen koper en verkoper. Op de markt komen producten en consumenten samen, ‘onderhandelen’ over de prijs en kopen of verkopen het gewenste product. In werkelijkheid is die gelijkheid en vrijheid een mythe. Markten worden gecontroleerd door de grootsten en de sterksten. In het handelsverkeer tussen kleine koffieproducenten uit Ivoorkust en een Zwitserse multinational is het niet moeilijk te bedenken wie de regels bepaald.
De oplossing is, volgens sommigen, simpel: het opbouwen van een systeem van handel waarin producenten uit de Derde Wereld eerlijke prijzen krijgen voor hun producten en coöperaties gesteund worden die ecologisch verantwoord produceren. Belangrijke en grote bedrijven in Australië, Engeland, VS en Canada volgens deze strategie.
Echter, deze bedrijven bevinden zich in de marges van de vrije handel. De verkoop van de grootste bedrijven is de afgelopen jaren weliswaar steeds verdubbeld, maar heeft nog steeds slechts een marktaandeel van drie procent.

Niet genoeg
Hoewel deze benadering niet geheel onsympatiek is, zal ze nooit echt succesvol zijn. De structuren van de vrije handel zijn oneerlijk en individuele initiatieven zullen dit niet veranderen. Naast dit soort initiatieven moet er gestreden worden voor fundamentele, globale veranderingen. En er is nog een probleem. Als producten van de eerlijke handel populairder worden trekken ze de aandacht van juist die bedrijven, waarvoor ze een alternatief willen zijn. Het enorme koffiebedrijf Starbucks BV, dat meer dan eens het onderwerp van activisme is geweest, kondigde in april aan dat het een lijn ‘eerlijke koffie’ op de markt gaat brengen. Sommigen verwelkomen deze beslissing. Anderen zien het als niet meer dan een ‘public relations’-stunt: een beslissing die het bedrijf weinig kost maar het wel een goede naam geeft. De label ‘eerlijke handel’ kan een magische term worden, die door Starbucks gebruikt wordt om iedere kritiek weg te wuiven.

Onderhandelingsstrategie
De tweede versie krijgt veel meer aandacht van de gangbare pers: eerlijke-handel-als-onderhandelingsstrategie. De ‘Internationale Conferentie van Vrije Vakbonden’ en Ngo’s roepen allemaal om een ‘sociale clausule’, het opnemen van specifieke eisen rond arbeidsomstandigheden in al bestaande en toekomstige door het WTO gemaakte afspraken. Deze strategie is vooral gericht op landen die kinderarbeid toe laten en vakbonden verbieden en zal, zo menen de voorstanders, uiteindelijk een eerlijkere handel opleveren. Barbara Shailor, van de Amerikaanse AFL-CIO, vergelijkt de campagne van haar organisatie met de strijd voor minimumloon en de acht-urendag aan het einde van de negentiende eeuw.
Doug Cameron, bestuurslid van de Australische textielvakbond, heeft een ander voorstel om 'eerlijker’ te gaan handelen: een ‘sociale belasting’. Goederen uit landen met onderdrukkende arbeidswetgeving en praktijken of landen waar milieumaatregelen ontbreken moeten volgens hem duurder worden. De opbrengst kan dan gebruikt worden voor ontwikkelingshulp of ter ondersteuning van Australische exportbedrijven die met bedrijven uit dergelijke landen moeten concurreren.
In Seattle bleek het voorstel voor een sociale clausule enorm controversieel te zijn. In een poging om het protest te smoren ondersteunde Clinton halverwege de top ineens het voorstel. Dit veroorzaakte een breuk tussen de AFL-CIO, die uit was op een plaats in het arbeidsvoorwaarden-comite van de WTO, en de rest van de anti-WTO activisten.
Regeringen in de Derde Wereld en Ngo’s verwerpen unaniem het idee van een sociale clausule. Zij menen dat het weer een andere vorm van protectionisme is en een nieuwe poging van het Westen om hen de toegang tot de Amerikaanse en Europese markten te ontzeggen. Zij wijzen erop dat de VS maar een van de zeven internationale vakbondsverdragen, waarop de sociale clausule gebaseerd zou worden, ondertekent heeft.

Niet radicaal
Behalve dat de voorstellen voor een sociale clausule controversieel zijn, zijn ze ook niet erg radicaal. Dat is de reden dat veel linkse activisten tegen deze voorstellen zijn. Zij verwachten niet dat een sociale clausule veel zal veranderen, maar wel de instituten van de oneerlijke handel legitimeren.
‘Het ergste wat er zou kunnen gebeuren is dat de WTO meer macht krijgt,’ meent de Australische Democratic Socialist Party. ‘Arbeidsvoorwaarden lijken op papier veel belovend, in de handen van de Amerikaanse regering of de WTO zullen ze voor het tegenovergestelde gebruikt worden en de zaken enkel doen verslechteren. Kan iemand zich echt voorstellen dat de VS het toestaan dat dergelijke clausules tegen Nike gebruikt worden?’
Westerse regeringen zullen een sociale clausule alleen ondersteunen zolang het een middel is om het verzet van vakbonden tegen ‘vrije handel’ te temperen. In plaats daarvan moet de beweging eisen dat de WTO haar macht wordt ontnomen om daarna gewoon te worden afgeschaft. ‘Zolang de WTO de handel controleert kan handel op geen enkele manier eerlijker worden.
Cam Walker van de organisatie 'Friends of the Earth' staat zeer kritisch tegenover tegenover de waarde van een sociale clausule. Als je pleit voor een sociale clausule, zo betoogt hij, betekent dat tevens dat je voor een nieuwe onderhandelingsronde bent. Daar hebben de activisten zich in Seattle nu juist fel tegen verzet.
‘Misschien als er onderhandelingen bezig waren kun je pleiten voor sociale clausules, en zou dat een verbetering kunnen betekenen. Maar op dit moment vinden er geen gesprekken plaats en wij zijn tegen het beginnen van nieuwe onderhandelingen. Er moet niets nieuws b besproken worden, totdat we de sociale en ecologische effecten van de laatste ronde kennen.’
Walker stelt ook dat de WTO ‘dramatisch tekortschiet’ in het opleggen van milieurichtlijnen. Dat belooft niet veel goeds voor toekomstige arbeidsvoorwaarden. ‘De proefprojecten hebben tot dusver slechts geleidt tot een verslechtering in omstandigheden en milieustandaards. Dergelijke overeenkomsten zijn zinloos.

Echte oplossingen
Er bestaan zelfs twijfels of een sociale clausule of belasting wel effect hebben op de misstanden die ze moeten rechtzetten. Belastingen op oneerlijk geproduceerde goederen hebben alleen effect op in het buitenland verkochte produkten. Volgens de VN worden slechts vijf procent van de met kinderarbeid geproduceerde goederen geexporteerd. Op de andere 95 procent zal een sociale clausule geen effect hebben. Als eerlijke handel iets wil voorstellen moet het het meer zijn dan een verzameling losse maatregelen die de werking van het huidige handelssysteem verder niet aantasten. Een radicale oplossing is nodig. Echt eerlijke handel is niet mogelijk, zolang men zich niet afvraagd waarom het eigenlijk oneerlijk geworden is. Er zal aandacht moeten komen voor de historische context van het kolonialisme en de grote milieuschuld die het Noorden aan het Zuiden heeft. Zulke schulden moeten erkent en afbetaald worden.
Zolang de grote bedrijven de productie domineren, zolang Westerse regeringen de regels opstellen, zal de wereldhandel in het nadeel van de armen blijven. Rijkdom zal gaan naar hen die reeds rijk zijn. Dat is precies wat markten doen. Daar draait het kapitalisme om: uitbuiting. Zolang de regels van de handel de regels van de markt zijn, kan de handel niet eerlijk worden. Wat de Derde Wereld, de hele wereld, nodig heeft is een systeem van handel, hulp en investeringen die in het voordeel van de armen is, zodat rijkdom en macht eerlijker over de wereld verdeeld worden. Daarvoor is een economische en sociale revolutie noodzakelijk. Een helse machine kun je niet stoppen door de gebruiksaanwijzing te veranderen. Je zult hem moeten