Gezinsmoorden zoals die in april plaatsvonden worden nooit in een cultureel-maatschappelijk licht bekeken. Bij een geval van eerwraak wordt altijd een sociale wetenschapper gehaald met kennis van de culturele achtergrond. Maar naar onze eigen cultuur kijken we niet zo. We willen geen patroon zien – alleen persoonlijke drama's.

In april was het weer raak: twee familiedrama's kort na elkaar. Nee, zeggen deskundigen, men steekt elkaar niet aan. Het is gewoon toeval. En dat kan best, want het is helaas niet zo’n heel zeldzaam verschijnsel. Elk jaar weer worden gezinnen vermoord door de vader (een enkele keer de moeder), meestal met zelfmoord als sluitstuk. Buurtbewoners verklaren dat het een 'gewoon gezin' was, en iedereen vindt het onbegrijpelijk hoe iemand tot zoiets kan komen. In de media komen psychiaters of psychologen aan het woord die uitleggen dat zo’n gebeurtenis meestal samenhangt met een (dreigende) echtscheiding. De man heeft het gevoel gefaald te hebben, geen goede vader te zijn. Hij voelt zich voor gek gezet door zijn vrouw die hem heeft verlaten of dat wil gaan doen. Of: moeder of vader wil zelf niet meer verder leven en denkt dan dat het gezin niet zonder haar of hem kan – dus ook maar beter dood kan zijn.
Die verklaringen zullen wel kloppen. Maar toch mis ik een meer maatschappelijke benadering van dit fenomeen. Natuurlijk is het een extreme gebeurtenis, en is de dader in de war en diep ongelukkig. Maar dat wil niet zeggen dat het een puur individueel verschijnsel is, zonder structurele oorzaken. Als zich een geval van eerwraak heeft voorgedaan, komt er altijd een antropoloog op televisie om uit te leggen wat de achtergronden van dit verschijnsel zijn. Maar naar onze eigen cultuur kijken we niet op die manier: wij willen hier geen patroon in zien, en beschouwen het liever als een puur individuele ontsporing. Eerwraak is een cultureel verschijnsel, gezinsmoord is een persoonlijk drama.

Het gezin is privé
Ik pretendeer niet dat ik in staat ben gezinsmoord te verklaren vanuit de West-Europese maatschappijstructuur of cultuur. Maar een paar elementen wil ik toch opperen.
Ten eerste is geweld tegen vrouwen en kinderen, hoezeer we het ook afkeuren, een structureel verschijnsel. Zelfs dodelijk geweld is niet zeldzaam. Elk jaar sterven er in Nederland ongeveer tachtig vrouwen en veertig kinderen als gevolg van 'huiselijk geweld'. Misschien nog wel meer, omdat de moord of doodslag vaak niet wordt herkend (het slachtoffer is 'van de trap gevallen' of 'in bad verdronken').
Dit is natuurlijk niet specifiek gebonden aan de West-Europese cultuur. Huiselijk geweld is een wereldwijd fenomeen. De vrouwenbeweging heeft het onderwerp op de kaart weten te krijgen, zowel in Nederland als in bijvoorbeeld de Verenigde Naties. Bij de VN geldt inmiddels het officiële standpunt dat geweld tegen vrouwen voortkomt uit 'de historische ongelijke machtsrelaties tussen mannen en vrouwen, die hebben geleid tot overheersing door mannen over vrouwen, en tot discriminatie door mannen tegen vrouwen'. Geweld tegen vrouwen is 'een van de belangrijkste mechanismen waardoor vrouwen in een onderschikte positie worden gedwongen' (aldus de VN-verklaring tot uitbanning van geweld tegen vrouwen). Over de hele wereld gebruiken mannen geweld, vooral wanneer vrouwen iets doen dat tegen de machtsrelatie indruist. De man voelt zich in zijn rol, in zijn eer, in zijn man-zijn aangetast als de vrouw hem afwijst, als zij een ander heeft, als zij wil scheiden. Dat is algemeen. Maar hoe het zich uit verschilt per tijdperk, en per regio. Eerwraak bijvoorbeeld heeft het specifieke karakter dat het in familieverband wordt georganiseerd en goedgekeurd. In de Nederlandse cultuur zie je dat niet. Ook hier gebruiken mannen geweld, soms dodelijk geweld, als zij zich in hun eer aangetast voelen. Maar dat wordt niet gezamenlijk gepland of toegejuicht. Sterker nog, hier blijft huiselijk geweld in het algemeen onopgemerkt. Niemand heeft iets in de gaten. Veel vrouwen en kinderen accepteren de mishandeling, en zwijgen erover. De dader spreekt er zeker niet over, en de omgeving is doof en blind voor wat er achter de voordeur gebeurt.
Dat is specifiek aan hoe onze cultuur, onze maatschappij omgaat met de machtsverhoudingen in het gezin. En deze eigenschappen maken ook extreme zaken als familiedrama's mogelijk. Het was een gewoon gezin, er leek niets aan de hand.

Ouders en kinderen
Gepaard met deze houding gaat de houding van ouders ten opzichte van hun kinderen. Hier speelt het aspect van ongelijke macht minstens zo'n belangrijke rol als in de man-vrouw relatie. Met in het verlengde daarvan het feit dat veel ouders kinderen als hun bezit beschouwen. Kinderen zijn geen zelfstandige wezens. Vaders vermoorden hun kinderen omdat ze er niet mee kunnen leven dat de kinderen bij de moeder wonen na een echtscheiding: 'als ik ze niet heb, mag jij ze ook niet hebben. Als ik ze niet heb, kunnen ze net zo goed niet leven.'
En zowel vaders als moeders denken dat hun kinderen zonder hen geen bestaan kunnen hebben. 'Als ik het leven niet meer aan kan, dan kan ik mijn kinderen beter ook maar doden. Zij kunnen niet zonder mij, zij zijn een verlengde van mij.'
In mildere vorm zie je die houding bij heel veel ouders terug. Zij zouden hun kinderen nooit doden, maar ik heb van vriendinnen al meermalen gehoord: 'Stiekem denk ik: als ik verongeluk hoop ik dat mijn kinderen ook doodgaan, want wat moeten ze zonder mij?'
Dit betekent twee dingen: het kind is primair een verlengstuk van de ouders, niet primair iemand met een eigen individualiteit en een eigen bestaansrecht – en een kind hoort bovendien alleen bij de eigen ouders. Het hoort niet in een grotere gemeenschap, een buurt, een school, een dorp, een familie, een vriendengroep - als de eigen ouders er niet meer zijn, kan het kind niet meer bestaan.
Zo vormt onze visie op het gezin een voedingsbodem waarin familiedrama's kunnen ontstaan: er kunnen zich achter de voordeur van het gezin vreselijke dingen afspelen zonder dat iemand zich ermee bemoeit, maar tegelijk weten we geen ander veilig heenkomen voor onze kinderen te bedenken dan het eigen gezin.