‘De monarchistische oppositie onder leiding van Reza Pahlavi, die Trump en Netanyahu steunt, heeft na de luchtaanvallen veel van haar populariteit verloren. Zijn steun voor bevrijding door een invasie bleek een nachtmerrie voor de gewone mensen', zegt Frieda Afary in een interview met Farook Sulehria in Alternative Viewpoint.

Frieda Afary is een Iraans-Amerikaanse socialistische feministische activiste, vertaalster en schrijfster. Ze is bibliothecaresse in Los Angeles, waar ze filosofie en politiek onderwijst aan de gemeenschap, waaronder jonge vrouwelijke activisten en wetenschappers die Black Lives Matter, Latina, queer en arbeidsactivisten vertegenwoordigen. Ze is ook actief met haar blog Iranian Progressives in Translation.

Kun je de algemene politieke situatie in Iran voor en na de oorlog beschrijven? Viert het Iraanse regime de overwinning? Hoe kijken de Iraanse burgers tegen deze oorlog aan?

Voordat Israël op 13 juni begon met het bombarderen van Iran, hoopte de meerderheid van de Iraanse bevolking, die de Iraanse regering verafschuwt, nog steeds dat deze regering tot een akkoord zou komen met de regering-Trump over het nucleaire programma en dat de sancties tegen Iran zouden worden opgeheven. Sinds Trump in 2018 het nucleaire akkoord met Iran heeft opgezegd, hebben die verwoestende sancties de Iraanse bevolking zwaar getroffen.

Op 13 juni, nadat het Internationaal Atoomenergieagentschap (IAEA) had aangekondigd dat Iran genoeg verrijkt uranium had geproduceerd om tien kernbommen te maken, en nadat Iran het aanbod van de regering-Trump voor een gezamenlijk verrijkingsprogramma buiten zijn grenzen had afgewezen, gebruikte de Israëlische regering die gebeurtenissen als reden om grootschalige bombardementen te starten. De Israëlische bombardementen, die tussen 13 en 24 juni plaatsvonden, waren gericht op infrastructuur, nucleaire installaties, havens, woonwijken en locaties die verband houden met de Islamitische Revolutionaire Garde (IRGC). Daarnaast heeft Israël moordaanslagen gepleegd op hoge militaire leiders en nucleaire wetenschappers in hun woningen.

Zowel de Israëlische luchtaanvallen als de Amerikaanse B2 Stealth-bommenwerpers die op 22 juni bunkerbusters op Iraanse nucleaire installaties gooiden, hebben ernstige schade aangericht. Die schade betreft niet alleen het nucleaire programma en de olieproductiecapaciteit van Iran, maar ook de woonwijken, de watervoorziening en de voedselinfrastructuur. Volgens voorzichtige schattingen van de regering zijn meer dan 900 Iraniërs omgekomen en meer dan 4.000 gewond geraakt. Israël heeft zelfs de Evin-gevangenis gebombardeerd, waar veel progressieve dissidenten, waaronder vrouwelijke politieke gevangenen, vastzitten.

De Iraanse burgers zijn niet alleen getraumatiseerd door de bombardementen en de schade, maar ook door de toegenomen onderdrukking door het Iraanse regime na het staakt-het-vuren.

Welke gevolgen zal deze oorlog waarschijnlijk hebben voor het Iraanse regime? Hoewel het regime het heeft overleefd en sterk lijkt, heeft het vóór de oorlog belangrijke regionale bondgenoten verloren, zoals Bashar al-Assad in Syrië, Hezbollah in Libanon en de Houthi's in Jemen.

Het lijdt geen twijfel dat het Iraanse regime is verzwakt. De moord op talrijke hoge functionarissen, leiders van de IRGC en nucleaire wetenschappers door Israël illustreert de omvang van de Israëlische infiltratie in de Iraanse regering en haar veiligheidsapparaat. Toch heeft de Iraanse regering nog steeds proxies in Irak, Libanon en Jemen en kan ze de Straat van Hormuz blokkeren of er mijnen leggen. Dat zou de doorvoer van olie en gas naar verschillende regio's, met name Azië, kunnen belemmeren. Ze heeft nog steeds ballistische wapens met lanceerinrichtingen, aanvalsdrones en korteafstandswapens die Amerikaanse militaire bases in het Midden-Oosten kunnen raken. Bovendien krijgt Iran nog steeds militaire en economische steun van Rusland en China, die het land al jaren helpen. In zijn relatie met Rusland krijgt Iran wapens en kerncentrales, terwijl het drones en raketten levert voor aanvallen op Oekraïense civiele infrastructuur.

Wat vinden de Iraniërs, zowel in het land zelf als in ballingschap, van het huidige regime: zouden de ayatollahs wat meer legitimiteit krijgen na de recente aanvallen van Israël en de VS?

Minstens 80 procent van de Iraanse bevolking is tegen het huidige regime, dat ze zien als corrupt, uitbuitend en militaristisch, met weinig oog voor het welzijn van de meerderheid, die in armoede leeft. Bovendien is een groot deel van de bevolking nu voorstander van de scheiding van kerk en staat en tegen een religieus fundamentalistisch bestuur. Onder Iraniërs in ballingschap is een grote meerderheid al tientallen jaren tegen de Islamitische Republiek.

Hoewel de regering grote rouwceremonies heeft georganiseerd om de indruk te wekken dat ze door het volk wordt gesteund, bestaat haar werkelijke achterban uit niet meer dan 20 procent van de bevolking. Tijdens de recente bombardementen is de regering er niet in geslaagd om gewone burgers een veilige schuilplaats te bieden, ondanks het feit dat ze honderden kilometers aan ondergrondse tunnels in Libanon heeft aangelegd. Ze was niet in staat om enige mate van veiligheid te garanderen. De huur- en voedselprijzen, die al enorm hoog waren vóór het conflict, zijn nog verder gestegen. Bovendien is het aanhoudende watertekort, dat al voor veel ellende zorgde, nu een nog urgenter probleem geworden.

Wat zijn de mogelijke gevolgen voor dissidenten en de strijd voor democratie in Iran?

De regering heeft laten weten dat ze sinds het staakt-het-vuren meer dan 700 mensen heeft opgepakt op beschuldiging van spionage voor Israël. In veel gevallen is er geen bewijs voor. De meeste arrestanten zijn jongeren, voornamelijk van Koerdische, Afghaanse en bahá'í-afkomst. Sommige arrestanten hebben deelgenomen aan de 'Vrouwen, Leven, Vrijheid-beweging' in 2022-2023. Volgens mensenrechtenorganisaties zou het totale aantal arrestaties meer dan 900 kunnen bedragen.

Verschillende politieke gevangenen zijn geëxecuteerd. Onder de politieke gevangenen is dr. Ahmad Reza Jalali, een Zweeds-Iraanse arts en onderzoeker, die al jarenlang de doodstraf boven het hoofd hangt op basis van wat algemeen als valse beschuldigingen worden beschouwd. Hij wordt nu met onmiddellijke executie bedreigd.

De bombardementen van de Israëlische regering op de Evin-gevangenis hebben aanzienlijke structurele schade veroorzaakt en hebben geleid tot de dood van 71 personen, waaronder gevangenispersoneel, politieke gevangenen, familieleden en omwonenden. Sommige van de overgebleven politieke gevangenen zijn inmiddels overgebracht naar de Gharchak-gevangenis, die berucht is om zijn gruwelijke en onmenselijke omstandigheden en het vervuilde zoute water.

Het directe gevolg van de bombardementen is een aanzienlijke verscherping van de onderdrukking van arbeidsrechten, vrouwenrechten, minderheidsrechten en de strijd van studentenactivisten voor democratie en mensenrechten. De kans is groot dat in deze periode verschillende belangrijke progressieve leiders het leven zullen laten.

De monarchistische oppositie, onder leiding van Reza Pahlavi, de zoon van de voormalige sjah die zich aansluit bij Trump en Netanyahu, is na de luchtaanvallen aanzienlijk gedaald in populariteit. Veel gewone mensen vonden zijn pleidooi voor ‘bevrijding’ door een invasie verontrustend. Bovendien heeft Pahlavi zich onthouden van veroordeling van de Israëlische en Amerikaanse bombardementen, maar die juist geprezen en zich bereid verklaard om de rol van de volgende leider van Iran op zich te nemen.

Wat is de huidige rol van de Tudeh-partij (Iraanse Communistische Partij – redactie Grenzeloos) en andere linkse groeperingen in Iran of in ballingschap? Wat is de toekomst voor links?

De Tudeh-partij verloor veel van haar geloofwaardigheid in de jaren na de revolutie van 1979 omdat ze Khomeini en de Islamitische Republiek steunde als anti-imperialistisch. De partij bleef haar steun voortzetten tot de arrestatie van haar eigen leiders in 1983. Sommige leden van Tudeh werden ook geëxecuteerd in 1984 en later.

Er zijn nog andere kleinere linkse groeperingen in Iran die de strijd van arbeiders en vrouwen steunen, met name de ‘Vrouwen, Leven, Vrijheid-beweging’, die van september 2022 tot begin 2023 actief was. Sommige jongeren en universiteitsstudenten, die vertaalde werken van Marx en postmarxisten lezen en bespreken, voeren discussies over linkse ideeën.

Verschillende verklaringen van progressieve krachten binnen en buiten Iran hebben zowel Israël/de VS als Iran veroordeeld in deze oorlog. Een verklaring van Nobelprijswinnaars Narges Mohammadi en Shirin Ebadi en verschillende Iraanse filmmakers, die kort na de bombardementen werd uitgegeven, sprak zich uit tegen kernenergie en oorlog en riep op tot het beëindigen van de Islamitische Republiek. Ook verklaringen van arbeiders- en schrijversgroepen binnen Iran hebben alle betrokken machten veroordeeld. Een verklaring van verschillende Iraanse intellectuelen binnen en buiten Iran nam een soortgelijk principieel standpunt in en bekritiseerde ook Iraanse progressieven omdat ze sinds het begin van de internationale bezorgdheid over de richting van de Iraanse nucleaire ambities, meer dan twintig jaar geleden, geen krachtig standpunt hebben ingenomen tegen kernenergie en kernwapens. De vertaling van die verklaring is te vinden op mijn website: iranianprogressives.org.

President Trump is erg onvoorspelbaar, maar zie je enig vooruitzicht op toenadering tussen de VS en Iran? Hoe zal Israël reageren?

Een toenadering tot de VS is denkbaar, maar het is onwaarschijnlijk dat Iran een langetermijnakkoord zal sluiten met zowel de VS als Israël.

De oppositie tegen de VS en Israël is sinds de oprichting in 1979 een belangrijk onderdeel van de identiteit van de Islamitische Republiek. Bovendien is Iran lid van de BRICS-alliantie, samen met Rusland en China. Rafael Grossi van het IAEA zegt dat Iran zijn plannen voor kernwapens alleen maar een paar maanden heeft uitgesteld.

Zowel Israël als de VS hebben kernwapens, maar Israël heeft het Non-proliferatieverdrag niet ondertekend. Bovendien zijn Israël en de VS betrokken bij het wijdverbreide geweld tegen Palestijnen in Gaza, wat hun aanspraak op morele superioriteit ondermijnt.

Voor progressieven wereldwijd betekent een principieel standpunt in dit conflict dat ze zich moeten verzetten tegen het militarisme, imperialisme, autoritarisme en de schendingen van de mensenrechten door al deze machten.

Dit artikel stond op Alternative Viewpoint. Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos.