Portugal maakt een aanzienlijke verschuiving naar rechts door, wat vooral zichtbaar is in de resultaten van de laatste parlementsverkiezingen. De moeilijkheden worden veroorzaakt door de gevolgen van de wereldwijde crisis voor het land. Jorge Costa maakt sinds de oprichting in 1999 deel uit van de leiding van het Links Blok (Bloco de Esquerda), onder meer als parlementslid in 2009-2011 en 2015-2019. Hij geeft zijn analyse van de verschuiving.

Hoe analyseer je de resultaten van de laatste verkiezingen?

De belangrijkste verandering die zich op 18 mei heeft voorgedaan, was de opmars van de extreemrechtse Chega-partij [1], die met 60 parlementsleden, twee meer dan de Socialistische Partij, de op één na grootste partij van het land is geworden. In de nieuwe parlementaire samenstelling is geen van de drie grootste partijen (rechts: PSD+CDS, 31 procent; extreemrechts: CH, 23 procent, Socialistische Partij, PS 23 procent) in staat om een meerderheid te vormen door een alliantie aan te gaan met kleinere partijen. De levensduur van de rechtse regering zal daarom afhangen van de steun voor de belangrijkste wetsvoorstellen – te beginnen met de staatsbegroting – van de CH of de PS. Tot nu toe is er nog geen akkoord bereikt na de verkiezingen.

In tegenstelling tot de situatie vóór mei wordt de mogelijkheid van parlementaire akkoorden met de CH nu openlijk toegegeven door de PSD. Het parlementaire kader wordt daardoor zeer vatbaar voor conflicten en sociale spanningen, waaronder die welke ontstaan rond 'percepties' om haatzaaiende taal over veiligheid en immigratie aan te wakkeren.

Anderzijds vertegenwoordigen de parlementsleden rechts van de Socialistische Partij voor het eerst meer dan twee derde van de gekozen vertegenwoordigers, de drempel die nodig is om de grondwet te wijzigen. Dat brengt een reëel risico met zich mee van een regressieve wijziging van het constitutionele stelsel, een lang gekoesterde ambitie van rechts. De ultraliberalen van het Liberale Initiatief (IL) (5 procent) en de CH hebben al hun steun voor die mogelijke herziening aangekondigd.

Het Bloco de Esquerda (Links Blok) behaalde het slechtste verkiezingsresultaat in zijn geschiedenis (2 procent) en heeft nog maar één parlementslid over (de partijcoördinator, Mariana Mortágua), achter Livre (Europese Groenen) (4 procent) en de PCP (Communistische Partij, 3 procent). Er moet aan herinnerd worden dat het Bloco tussen 2015 en 2022 10 procent van de stemmen en 19 parlementsleden behaalde, waarmee het de grootste partij werd in een politiek landschap dat in totaal 20 procent van de stemmen vertegenwoordigde: het Bloco, de PCP, Livre en de PAN (dierenactivisten). Nu behalen al deze partijen samen slechts de helft van de stemmen die ze toen behaalden, en een derde van de parlementsleden.

Wat zegt de opkomst van extreemrechts, het grote nieuws, over de context en de geschiedenis van Portugal?

Het resultaat van extreemrechts toont aan dat het in staat is om de stemmen die het in 2024 had behaald, te behouden en dat aantal in het hele land te vergroten, met name in de sociaal meest achtergestelde gebieden, in de provincies en in de voormalige industriële gebieden. De CH werd de grootste partij in de districten ten zuiden van de Taag (Setúbal, Portalegre, Beja, Faro – die vroeger bolwerken waren van de PCP en de PS). De CH bevindt zich in een positie om een regeringsfunctie te ambiëren. Die nieuwe situatie zal leiden tot een algemene verslechtering van de omstandigheden voor het uitoefenen van democratie, zowel in het parlement – waar de CH al enkele jaren een strategie volgt om de voorwaarden voor debat en meningsuiting uit te putten – als in de samenleving, met de banalisering van racistisch en fascistisch geweld.

De centrale plaats die aan het politieke debat over immigratie werd gegeven, was een belangrijke factor in de nederlaag van links. Portugal heeft een van de meest ingrijpende veranderingen ondergaan in zijn sociale samenstelling en het profiel van de arbeidersklasse. In slechts enkele jaren tijd is het aantal buitenlandse arbeiders vertienvoudigd en vertegenwoordigt het nu ongeveer een derde van de beroepsbevolking. Een aanzienlijk deel van die nieuwe arbeidersklasse komt niet uit Portugeestalige landen.

Het verhaal van extreemrechts is versterkt door het falen van de opvang- en regularisatievoorzieningen en door verminderde investeringen in alomvattende maatregelen op het gebied van huisvesting, openbare voorzieningen en toegang tot taalonderwijs. De regering heeft haar eigen versie van veiligheidsgerelateerde en xenofobe retoriek gebruikt om de nieuwe anti-immigratiewetgeving te rechtvaardigen, daarbij geholpen door de terugtrekking van de Socialistische Partij op dat punt. Dit verhaal is populair gemaakt door de sensatiezucht van bepaalde media en vooral door de manipulatie van de bevolking via sociale media. In feite is extreemrechts erin geslaagd om immigratie tot de meest geaccepteerde verklaring voor de moeilijkheden in het leven van mensen te maken.

Antiracistische en antifascistische acties, het creëren van gemeenschappelijke en verenigde ruimtes en het uitdragen van een programma voor sociale transformatie in arbeiderswijken waar autoritarisme en haatzaaiende taal nu wortel hebben geschoten, blijven een centrale rol spelen. Het is van cruciaal belang om manieren te vinden om vakbonden open te stellen voor buitenlandse arbeiders, mechanismen voor inclusie te creëren en te voorkomen dat verschillen worden uitgebuit om sociale wrok en verdeeldheid binnen de arbeidersklasse te bevorderen.

Hoe zie je de toekomst van de discussies binnen de heersende klasse en de mogelijkheden voor de ontwikkeling van dat extreemrechtse gedachtegoed?

Montenegro [2] ziet in de huidige parlementaire krachtsverhoudingen de kans om, met de steun van de CH en de IL, een contrareformatie van het arbeidsrecht te herlanceren – die met de val van de regering van de trojka in 2015 in het slop was geraakt. [3] – en zo de weinige bescherming die arbeiders nog hebben weg te nemen en beperkingen op het stakingsrecht en deregulering van de arbeidstijden in te voeren. Dat is een oorlog tegen arbeid en de collectieve organisatie van arbeiders .

Na een eerste regeringsjaar dat werd onderbroken door de verkiezingen, houdt rechts toespraken en maakt het wetten om CH op zijn eigen terrein, dat van xenofobie, te beconcurreren, en lijkt het zijn radicalisering naar rechts te willen verdiepen – in zijn discours, in de regeringsstructuur, in de samenstelling van de regering, in haar programma (dat tijdens de verkiezingscampagne grotendeels verborgen werd gehouden door de AD: herziening van de arbeidswetgeving en het stakingsrecht, anticipatie op de doelstelling van defensie-uitgaven, anti-immigratiewetgeving). Dat gaat zo ver dat de nieuwe leider van de PS, José Luís Carneiro, nu een akkoord over een regering met de PSD, dat aanvankelijk door de socialisten was voorgesteld, in twijfel trekt.

In zijn aarzelingen volgt het Portugese politieke centrum het Europese model in zijn ontbinding: liberale capitulatie, toenemende ongelijkheid en sociale wrok, aanhang van xenofoob en veiligheidsgericht gezond verstand dat de stellingen van extreemrechts bevestigt. De partijen links van de PS moeten de historische verandering erkennen die de huidige positie van de CH vertegenwoordigt en voorkomen dat de politieke strijd wordt gereduceerd tot de dialectiek tussen het opkomende neofascisme en het liberale centrum in crisis.

Het resultaat is moeilijk voor de Bloco. Hoe analyseer je die achteruitgang, terwijl de PS minder achteruitgaat?

Tussen 2015 en 2022 was de Bloco de grootste partij in een politieke arena die in totaal 20 procent van de stemmen behaalde. Rekening houdend met die diversiteit steunde ze voorstellen en stelde ze alternatieven voor sociale vooruitgang en klimaatrechtvaardigheid voor, met het potentieel om zich te profileren als een autonoom politiek veld. Vier jaar na de 'geringonça'-akkoorden [4] behielden die partijen hun aandeel van 20 procent van de stemmen, dankzij hun vermogen om tussen 2015 en 2019 politieke stabiliteit te garanderen op basis van een (bescheiden maar reële) herverdeling van de rijkdom: intrekking van bezuinigingen en belastingen, verhoging van het minimumloon, vervoersbewijzen, schoolboeken, afschaffing van de eigen bijdragen voor gezondheidszorg. In die periode voerde de PS ernstige aanvallen uit op de openbare voorzieningen, maar het neoliberale plan van Passos Coelho (te beginnen met de privatisering van de sociale zekerheid) werd geblokkeerd door de soliditeit van links. Er moest dan nog een politieke en klassenwraak worden genomen.

Toen de internationale context (covid, inflatie, oorlog) de druk op de lonen, huisvesting en openbare voorzieningen (met name de gezondheidszorg) deed toenemen – en ondanks een zekere versoepeling van de druk van de EU en de minderheid aan de rechterzijde – weigerde de PS elke hervorming en gaf ze er de voorkeur aan verkiezingen uit te schrijven om de druk van de partijen links van haar, waarvan ze in het parlement afhankelijk was, te verlichten. Zonder gecoördineerde actie om de stagnerende begrotingen te verwerpen, werden de partijen links van de PS kwetsbaarder voor de vijandige tactieken van de toenmalige premier António Costa, die hen de schuld gaf van de politieke crisis. Ze verloren een deel van hun vertegenwoordiging in 2022, toen de PS een kortstondige absolute meerderheid behaalde, en opnieuw in 2024, nadat die in een wolk van corruptie implodeerde.

In deze nieuwe politieke context heeft het Bloco zijn model voor de verkiezingscampagne herzien. We hebben de programmatische strijd die de identiteit van het Bloco bepaalt, zoals openbare voorzieningen, gelijkheid, de afwijzing van xenofobie en verzet tegen militarisme, niet opgegeven, maar we hebben ons geconcentreerd op een paar belangrijke kwesties: huurplafonds, arbeidersrechten en de vermogensbelasting. Zo hebben we ook een steriele discussie over bestuurbaarheid vermeden en de nadruk gelegd op maatregelen die het leven van een aanzienlijk deel van de bevolking zouden veranderen en die onze parlementaire vertegenwoordiging onder alle omstandigheden zou verdedigen.

Dat beleid heeft vruchten afgeworpen: de kwestie van de huurplafonds heeft een belangrijke plaats ingenomen in het politieke debat en al onze tegenstanders gedwongen zich uit te spreken. Het is versterkt door het steeds alarmerender nieuws over de huisvestingscrisis en wordt door een deel van de bevolking gezien als een geldig antwoord. Het blijft een van de belangrijkste strijdpunten voor het leven van onze bevolking. Geen van onze voorstellen heeft echter geleid tot een electorale opleving.

Onze campagne bevorderde gedecentraliseerde initiatieven met direct contact, met huis-aan-huiscampagnes. We hebben meer dan 20.000 huizen bezocht en een vorm van politieke actie gelanceerd die in de toekomst van fundamenteel belang zal zijn. We hebben dat op verschillende manieren gedaan in het hele land, waarbij we jonge activisten, nieuwe leden en oudere leden hebben gemobiliseerd, die inzagen dat ze direct konden ingrijpen en niet alleen toeschouwers van de verkiezingscampagne hoefden te zijn. Om dezelfde reden hebben we traditionele bijeenkomsten vervangen door 'koffiegesprekken', die openstaan voor dialoog met iedereen, en door creatieve en levendige feesten en openbare sessies.

Het Bloco zal blijven vechten voor wat we in deze verkiezingen hebben verdedigd: een volkshuisvestingsbeleid, de rechten van arbeiders, de strijd tegen ongelijkheid en voor de kwaliteit en garantie van openbare voorzieningen, tegen fascistische dreigingen en voor eenheid in de verdediging van het democratische leven en de constitutionele regels die dat beschermen.

Stelt dit de politieke oriëntatie en het nut van het Bloco ter discussie? Of bevestigt het juist de noodzaak van een dergelijke organisatie in de politieke neergang die we op wereldschaal meemaken?

In deze nieuwe fase is wederzijdse toenadering links van de Socialistische Partij een noodzakelijke voorwaarde voor het behalen van een democratische overwinning op de geradicaliseerde rechtse partijen. Afzonderlijk zal geen van de linkse krachten voldoende zijn om die opkomst van rechts het hoofd te bieden. Alle politieke krachten, sociale en vakbondsactivisten in dit politieke veld worden opgeroepen om een kamp te vormen dat als transformatief referentiepunt dient, in tegenstelling tot het door het centrum gesteunde rechtse bestuur, belichaamd door de Socialistische Partij.

Die weg van toenadering is moeilijk, maar het is de weg van het Bloco. Het moet een electorale uitdrukking vinden en gemeenschappelijke ruimtes en sociale ervaringen opbouwen, zonder enige actviteit te laten vallen – van vakbondsstrijd tot studentenbeweging, van feminisme tot LHBTQI+-rechten, van broederschap met immigranten tot antimilitarisme.

Er zijn zeker grote verschillen op dit gebied: Livre sluit zich aan bij een onkritisch Europeanisme en heeft sterk variërende standpunten op het gebied van wapenkwesties. Aan de kant van de PCP is er, naast de verkeerde interpretaties als gevolg van ongebreideld 'kampisme', een sektarisme dat sterker wordt naarmate de invloed van de partij afneemt. De vakbeweging betaalt een hoge prijs, met de sektarische achteruitgang van de CGTP-vakbonden, die al worden bedreigd door de rechtse verschuiving in de samenleving. Er zijn echter recente ervaringen met echt verenigde mobilisaties die perspectieven openen: in de buitenwijken van de hoofdstad, in de strijd voor het recht op huisvesting, tegen racisme en als reactie op politiegeweld en fascistische bendes. In het heetst van die strijd en in de opening van die ruimtes moet solidariteit worden gesmeed die de contouren laat zien van een transformatief alternatief dat in staat is om de uitingen van haat die worden gemobiliseerd, het hoofd te bieden en te overwinnen. De rol van Links Blok is onvervangbaar in al die debatten en strijdprocessen.

Hoe zie je de sociale situatie in Portugal dit najaar?

Net als in veel andere landen is de publieke opinie gevoelig voor de aanhoudende genocide in Gaza. De deelname van Bloco-parlementslid Mariana Mortágua aan het Gaza Flotilla-initiatief toont onze betrokkenheid bij de Palestijnse zaak en weerspiegelt een gevoel van solidariteit dat zich over het hele land verspreidt.

Tegelijkertijd zal er op vakbondsniveau een belangrijk debat plaatsvinden over hoe te reageren op het werkgelegenheidspakket van de regering, dat niet alleen alle kleine winst die onder de regeringen van de Socialistische Partij is geboekt tenietdoet, maar ook nieuwe aanvallen bevat. De noodzaak van gezamenlijke actie van de communistische en socialistische vakbonden (respectievelijk CGTP en UGT) is het onderwerp van een lopend debat met het oog op het uitroepen van een algemene staking. Tegelijkertijd heeft de nederlaag van de regering voor het Constitutionele Hof op belangrijke punten van haar anti-immigratiewet (bijvoorbeeld belemmeringen voor gezinshereniging) een nieuwe impuls gegeven aan immigrantenbewegingen voor mobilisaties in september, die gekoppeld moeten worden aan vakbondsstrijd.

Op electoraal vlak is de volgende uitdaging de gemeenteraadsverkiezingen van 12 oktober, waarbij extreemrechts verschillende gemeentehuizen wil veroveren, waaronder enkele van de grootste van het land (bijvoorbeeld Sintra, in de buurt van Lissabon). De Communistische Partij zal grote moeite hebben om de weinige lokale besturen die ze nog controleert te behouden, maar ze heeft elke dialoog met andere linkse partijen geweigerd. Het Bloco neemt deel aan de gemeenteraadsverkiezingen in een groot aantal steden, onder meer in coalities met Livre in meer dan twintig grote gemeenten. In Lissabon en Ponta Delgada (hoofdstad van de regio Azoren) neemt het Bloco deel aan coalities met de Socialistische Partij om de rechtse burgemeesters te verslaan.

De presidentsverkiezingen vinden plaats in januari 2026. De president is een secundaire figuur in het constitutionele stelsel, met beperkte invloed op het wetgevingsproces, maar met de bevoegdheid om het parlement te ontbinden. Zowel aan de rechter- als aan de linkerkant is er sprake van politieke versnippering, waarbij elke partij haar eigen kandidaat zoekt, waardoor de toekomstige uitkomst moeilijk te voorspellen is. Waarschijnlijk zal de voormalige coördinator van Bloco, Catarina Martins, de door Bloco gesteunde kandidaat worden. [5]

Noten

[1] De extreemrechtse partij Chega (CH), wat in het Portugees ‘Genoeg’ betekent, bestond nog niet bij de verkiezingen van 2015, maar behaalde 1,3 procent van de stemmen in 2019, 7,2 procent in 2022 en 18,1 procent in 2024.

[2] Luis Montenegro, leider van de PSD, stond sinds april 2024 aan het hoofd van de vorige regering. Hij werd beschuldigd van bevoordeling van het bedrijf Spinunviva , dat hij had opgericht en dat wordt geleid door zijn vrouw, en de oppositie weigerde de regering haar vertrouwen te schenken. De president van Portugal ontbond daarop het parlement en schreef vervroegde verkiezingen uit voor mei 2025. Na de relatieve overwinning van AD (Democratische Alliantie), gevormd door de PSD en de CDS, kreeg Montenegro opnieuw de taak om een regering te vormen.

[3] De trojka was de naam die werd gegeven aan de regering onder leiding van PSD-leider Passos Coelho van 2011 tot 2015, met de openlijke steun van het IMF en de Europese Centrale Bank.

[4] Het beleid van kritische en voorwaardelijke steun aan de PS-regering van 2015 tot 2019 in ruil voor de aanvaarding door de PS van een reeks progressieve maatregelen voorgesteld door radicaal links, werd bekend als de 'geringonça', wat vertaald kan worden als 'constructie'.

[5] Het Bloco houdt zijn volgende congres in november, waar het verder zal discussiëren over de situatie, de verkiezingsuitslag en zijn koers.

Jorge Costa is lid van de politieke leiding van het Bloco de Esquerda en van het uitvoerend bureau van de Vierde Internationale. Hij is coauteur van The Owners of Portugal - One hundred years of economic power (1910-2010) en The Bourgeoisie – who they are, how they live and how they rule (2014) met Francisco Louçã en João Teixeira Lopes.

Foto: Gabriela Carvalho.

Dit artikel stond op International Viewpoint. Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos.