Door de wijze waarop ze aan de macht kwam, kan de BJP niet als een normale neoliberale partij worden beschouwd. In 1990 maakte ze massale verontwaardiging los over de zogenaamde vernietiging van een Hindoe Tempel, volgens de overlevering de geboorteplaats van God-Koning Ram, door de eerste islamitische heersers van India. De haatcampagnes liepen in 1992 uit op de vernietiging van de op de fundamenten van de tempel gebouwde moskee in Ayodhya (Uttar Pradesh), wat gepaard ging met uitgebreide lynchpartijen tegen Moslims. Vier jaar later was de BJP de grootste partij in het Indiase parlement.

Breuk in 1984
Aan de neoliberale koers van de jaren negentig ging een essentiële verandering in de economische politiek vooraf. Vanaf de jaren vijftig beoefende India een politiek van industrialisatie via vermindering van de import en met een staatsregulering die sterker was dan in welk ander land van de derde wereld. Vanaf 1984 richtten de regeringen de Indiase economie langzamerhand meer op de wereldmarkt. Door de importbeperkingen op te heffen – hoofdzakelijk de middenklasse profiteerde daarvan - ontstonden er tekorten op de betalingsbalans. Dat tekort en een niet te stuiten kapitaalvlucht brachten India op de rand van een ontwrichtende betalingscrisis. In 1991 besloot India te onderhandelen over een IMF krediet. Gezien de kracht van haar economie had India gemakkelijk eisen kunnen stellen aan de voorwaarden waaronder het IMF bereid was de lening te verstrekken. Maar de regering gaf er voorkeur aan een nog sterker neoliberale koers te varen.
In 1996 bereikte ongeveer een miljoen huishoudens – waarvan 80 procent in de steden - een consumptieniveau vergelijkbaar met dat van de Europese en Noordamerikaanse middenklasse. De categorie superrijken is sindsdien snel gegroeid; het aantal Indiërs dat naar het buitenland reist, verviervoudigde de laatste jaren. De inkomens ongelijkheid tussen deelstaten, klassen en tussen stad en platteland werd ondertussen alleen maar groter. Ofschoon de gemiddelde economische groei in de jaren zeventig 3,5 procent bedroeg en daarmee lager was dan in de jaren tachtig en negentig, nam de armoede in die periode sneller af. Het aantal mensen beneden de armoede-grens daalde van 55% in 1973 tot 44% in 1983 en tot 36 procent in 1993, maar sindsdien stokte deze trend. Wie getroffen wordt door armoede gaat het steeds slechter. In India verminderde tussen 1993 en 2000 de arbeidsparticipatie van 444 tot 417 per duizend inwoners op het platteland en van 347 tot 337 in de steden.

Secularisme op zijn Indiaas
De BJP komt voort uit het buitenparlementaire Nationale Vrijwilligers Corps (Rashtriya Swayamsevak Sangh). Deze organisatie is numeriek veel sterker dan links en bovendien beter georganiseerd. Ze beheert duizenden scholen en geeft leiding aan een groot aantal mantelorganisaties voor alle geledingen van de maatschappij, van huisvrouwen tot gepensioneerden en oud-militairen. Lokale afdelingen van het Nationale Vrijwilligerscorps ontlenen hun vitaliteit aan een sterke gevoel van loyaliteit en gehoorzaamheid, met de nadruk op lichamelijke opvoeding door massale gymnastiekoefeningen en militaire exercities.
Maar bovenal is de BJP bedreven in het levend houden van de gevoelens van vernedering en gekwetstheid onder Hindoes, die de interne verdeeldheid als gevolg van het kastesysteem overstijgen. Desondanks slaagt ze er niet in de Indiase Moslims - slechts twaalf procent van de bevolking en bijna allemaal behorend tot de arbeidersklasse- voor goed te brandmerken als de belangrijkste onderdrukker van de grote massa Hindoes.
Juist de manier waarop de Congrespartij secularisme definieert, maakte de partij kwetsbaar tegenover de BJP. Het seculaire wordt in de traditie van Ghandi niet beschouwd als een sfeer die buiten de religie staat. Secularisme wordt vooral gezien als religieuze tolerantie en dat wordt gepopulariseerd als wezenlijk voor Indiaas oude beschaving, dat wil zeggen haar Hindoe beschaving.
Hier is echter een waanidee in het spel dat historisch niet klopt en dat tot een rampzalige politiek leidt. Het is niet juist dat het Hindoeïsme toleranter is dan monotheïstische godsdiensten omdat het een groot aantal goden en godinnen eert. Binnen het moderne Hindoeïsme ligt de aanbidding van meerder goden juist aan de basis van het kastensysteem, dat vergeleken met welk ander sociaal systeem ook, buitengewoon onverdraagzaam is. Aanhangers van het Christendom en de Islam pretenderen in ieder geval nog dat iedereen voor God gelijk is.
Het secularisme van de Congrespartij betekende in de praktijk dat de staat zich verre van afzijdig hield van de religieuze sfeer; integendeel ze bleef - zogenaamd onpartijdig - voortdurend betrokken bij religieuze zaken, waarbij gunsten voor de ene gemeenschap werden gecompenseerd met toezeggingen aan de andere. De vermeende voorkeur van de staat voor de Moslim-gemeenschap werd een geliefde klacht van de BJP.

De BJP in praktijk
Op economisch vlak heeft de eerste BJP regering de neo-liberale politiek van de Congrespartij nog radicaler voortgezet. Op politiek vlak zorgde de BJP er voor de eigen mensen op sleutelposten binnen het Ministerie van Binnenlandse zaken en dat van Onderwijs en Voorlichting te plaatsen. Het is tekenend voor de ideologische bevangenheid van het nieuwe regiem dat de regering voorstelde pre- en postdoctorale cursussen astrologie op te zetten. Zo’n zeventig universiteiten hebben positief op dit voorstel gereageerd.
Het streven naar culturele hegemonie verklaart waarom de laatste tijd op het platteland en in de kleine steden niet zozeer Moslims als wel Christenen het doelwit zijn van een systematische geweldscampagne van de BJP. In de deelstaat Gujarat werden sinds 1997 113 aanvallen op Christenen geregistreerd, meer dan in drie voorgaande decennia tezamen.
Hoewel Christenen slechts 2,5% van de bevolking uitmaken, worden 20 tot 30 procent van de NGO’s die zich bezig houden met liefdadigheid door Christenen gecontroleerd. Ze zijn actief op het gebied van gezondheid, onderwijs en sociaal werk en in de praktijk verzwakken zij de positie van de traditionele godsdiensten. Hun diensten staan immers open voor iedereen.
Aangezien enkele van de beste scholen, universiteiten en ziekenhuizen Christelijke instituten zijn, oefenen ze een disproportionele invloed uit op de elite als geheel. Om die reden is het interessant voor de BJP de positie van de Christenen te verzwakken. Christenen op het platteland zijn voor de BJP een makkelijk doelwit, grootschalig etnisch geweld in de belangrijke steden zou minder eenvoudig zijn. Het zou aan het vertrouwen van de middenklasse en het zakenleven in het regime afbreuk doen.
De atoomproef van Mei 1998 kwam tegemoet aan het verlangen van de BJP-regering zich op te werpen als de kampioen van een strijdvaardig en ambitieus nationalisme. Officieel gold als rechtvaardiging de dreiging uit China. Het gevolg is echter dat wat decennialang slechts een potentiële rivaliteit was tussen beide staten, nu is uitgegroeid tot een openlijke vijandschap. Nog gevaarlijker zijn de revanchegevoelens die losgemaakt werden in Pakistan en die een bijzondere nucleaire dimensie geven aan de hete en koude oorlog die nu al 54 jaar duurt. Als ergens op aarde een nucleaire oorlog uitbreekt, dan is de kans groot dat Zuid Azië het aangewezen schouwtoneel wordt.

Impasse
De eerste serieuze slag voor het BJP regime was een corruptie- en seksschandaal binnen de defensiesector. Op de website Tehelka was te zien hoe de voorzitter van de BJP in ruil voor stapels bankbiljetten beloftes deed aan journalisten die zich voordeden als vertegenwoordigers van een firma die zogenaamde thermische verrekijkers, een alleen in de fantasie bestaand product, aan het leger wilde verkopen. Andere hoogwaardigheidsbekleder vroegen ook seksuele gunsten. De voorzitter van de BJP zag zich genoodzaakt af te treden. Welke gevolgen dit heeft, is nog onduidelijk. In elk geval zal niet de Congrespartij van de crisis profiteren, zij bevindt zich nog steeds in een diepe crisis.
Het blijft de vraag of met de komst van nieuwe politieke krachten aan de symbiose van neoliberalisme en Hindoe nationalisme een halt kan worden toeroepen. Om die vraag te beantwoorden is een analyse van Indiaas links en van de kracht van het sociaal verzet nodig, wat buiten het bestek van dit artikel valt. Zeker is dat de structuur van de Indiase maatschappij zo ingewikkeld in elkaar steekt dat in het verleden progressieven en reactionairen hun verwachtingen telkens hebben moeten bijstellen.

Vertaling door Arthur Bruls.