Borderless

24 October 2019

Hoe de pensioenen te betalen?

Sinds de Lissabon agenda liggen de pensioenrechten van werknemers overal in Europa onder vuur. Naast verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd en verlaging van de uitkeringen duiken er ook pleidooien op om het collectieve stelsel van pensioenfondsen te vervangen door individuele pensioenregelingen. Deze individuele regelingen vormen met hun hoge kosten en risico’s een grote achteruitgang ten opzichte van de collectieve pensioenfondsen. Het is begrijpelijk dat links op de bres springt om het pensioenstelsel te verdedigen en de SP noemt het Nederlandse pensioenstelsel zelfs het beste ter wereld. Maar daarbij moet echter niet uit het oog worden verloren dat er aan het stelsel van pensioenfondsen ook fundamentele bezwaren kleven.

Het huidige systeem is gebaseerd op het behalen van hoge kapitaalsrendementen. Deze rendementen zijn nodig om de indexatie (waardevastheid) van pensioenen mogelijk te maken. Door de grote omvang van de pensioenfondsen kunnen deze onmogelijk gerealiseerd worden op de kleine markten van groen en ethisch beleggen. De pensioenfondsen spelen daarom een prominente rol in de bekende misstanden in de financiële wereld. Hoe goed het toezicht ook geregeld is, de grens tussen beleggen en speculeren is niet aan te geven. Het systeem van pensioenfondsen leidt ook tot grote, willekeurige verschillen in de pensioenen van werknemers, afhankelijk van het feit of iemands pensioenfonds geluk of pech heeft gehad op de beurzen. Dit nog naast de pech dat een werknemer uitbesteed of ontslagen kan worden natuurlijk. De pensioenfondsen geven per jaar ongeveer 5 miljard euro uit aan kosten waarvan het grootste deel belandt in de zakken van de financiële sector.

Bubbels
De meeste (neoklassieke) economen vinden sparen via pensioenfondsen, of individueel sparen via verzekeringsmaatschappijen, de beste manier om de pensioenen te regelen. De gedachte hierachter is dat deze besparingen ervoor zorgen dat er extra kapitaal beschikbaar komt voor het bedrijfsleven. Die gaan dat dan productief investeren waardoor de arbeidsproductiviteit sneller gaat stijgen en we in de toekomst rijk genoeg zullen zijn om de stijgende kosten van de vergrijzing op te vangen. Dat is de theorie althans. Op dezelfde manier wordt beredeneerd waarom loonmatiging uiteindelijk voor iedereen het beste is, ook voor de werkenden.

In werkelijkheid heeft het neoliberale beleid eraan bijgedragen dat er een enorm overschot aan kapitaal is ontstaan in verhouding tot de beschikbare rendabele investeringsprojecten. In een steeds wanhopigere zoektocht naar rendement op dit kapitaal is er op grote schaal geïnvesteerd in huizen- en vastgoedbubbels, in speculatie op de energie- en grondstoffenmarkten, in hedgefunds die bedrijven opkopen en volladen met schulden en in allerlei woekerpraktijken om mensen geld uit de zakken te kloppen. Deze ‘investeringen’ hebben gemeen dat er geen nieuwe waarde wordt gecreëerd, maar dat alleen bestaande waarde wordt herverdeeld. De winst van de een is het verlies van de ander. In een aantal gevallen betreft het zelfs pure vernietiging van waarde. Denk maar aan de verspilling van energie en grondstoffen om kantoren te bouwen die altijd leeg zullen blijven staan of leegstand achterlaten. Verder leiden deze speculaties tot grote instabiliteit. De trend in de markt wordt uitvergroot doordat iedereen op hetzelfde paard gaat wedden. Hierdoor worden bedrijven terughoudender om te investeren, of wordt geïnvesteerd in overcapaciteit, het tegendeel van het effect dat de neoklassieke economen beoogden. Tegenover het overschot aan kapitaal staat een achterblijvende loonontwikkeling die tot onderbesteding en werkloosheid leidt. Door een deel van de lonen af te dragen als pensioenpremie wordt het probleem van de onderbesteding nog groter gemaakt.

Fetisjisme
De opvatting dat we moeten sparen voor later is mede zo aantrekkelijk omdat ze inspeelt op het fetisjisme waar veel mensen mee behept zijn. Dit is de gedachte dat geld op zichzelf waarde heeft. Deze mensen denken dat door nu als samenleving een grote hoeveelheid geld te sparen de toekomstige lasten voor de vergrijzing minder zullen zijn. Deze lasten zijn via deze geldberg als het ware naar voren gehaald.

Maar het is noodzakelijk om te begrijpen dat de toekomstige lasten van de vergrijzing worden veroorzaakt door het beslag dat de ouderen op dat toekomstige moment leggen op de beschikbare arbeidskracht van de samenleving. Het is niet mogelijk om via geld welvaart over te hevelen van het ene tijdperk naar het andere, tenzij je ook de arbeidskracht waaraan dit geld zijn waarde ontleent zou kunnen overhevelen.

Om de lasten voor toekomstige generaties te verlichten zijn geen besparingen nodig, maar juist investeringen. Naast investeringen in infrastructuur en productiemiddelen gaat het vooral om investeren in goed onderwijs zodat we in de toekomst over een goed geschoolde beroepsbevolking beschikken, investeren in alternatieve energie, recycling en zuinig omgaan met energie en grondstoffen zodat de toekomstige generaties niet met grote tekorten aan energie en grondstoffen worden geconfronteerd, en investeren in natuur en milieu zodat we een goede leefomgeving nalaten.

Omdat dit lange termijn investeringen betreffen waarvan de opbrengsten overwegend indirect zijn (dus niet niet direct in de vorm van winsten terugvloeien naar de investeerders) ontbreekt het het privé kapitaal aan de prikkel om deze investeringen te doen. Daarom moeten deze investeringen door de overheid worden georganiseerd.

De manier waarop de vergrijzing wordt gefinancierd heeft ook gevolgen voor de verdeling van de lasten. Als de vergrijzing wordt betaald uit de belastingen, dus zonder sparen, dan kunnen we kiezen voor een systeem waarin de sterkste schouders de zwaarste lasten dragen. Als ze uit de opbrengst van besparingen, bijvoorbeeld pensioenfondsen, wordt betaald, dan hangt de lastenverdeling af van de investeringen die met dit geld zijn gedaan. In de meeste gevallen zal dit er toe leiden dat de lasten via prijsstijging over de bevolking verdeeld worden. In dit geval dragen de lagere inkomens de zwaarste lasten van de vergrijzing omdat zij een groot deel van hun inkomen consumeren. Dus ook vanuit het oogpunt van lastenverdeling kan een op sparen gebaseerd pensioenstelsel tot ongewenste uitkomsten leiden.

Uit al deze overwegingen volgt dat een pensioensysteem dat gebaseerd is op belastingen, het zogenaamde omslagstelsel, de voorkeur verdient boven systemen die gebaseerd zijn op sparen en vermogensvorming, zoals pensioenfondsen of individuele regelingen.

Tags: 
Dossier: 
Soort artikel: 

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren