De pleinen van veel Italiaanse steden en dorpen zijn op maandag 23 maart vol met mensen die de overwinning vieren op het grondwetsreferendum over een zogenaamde hervorming van het rechtssysteem.

De voorgestelde wijzigingen stonden in het verkiezingsprogramma van de door extreemrechts geleide coalitie bij de algemene verkiezingen. Het zou rechters hebben belet om tijdens hun loopbaan van rol te wisselen tussen openbaar aanklager en rechter.

Belangrijker nog, het zou de autonomie en zelforganisatie van rechters ernstig hebben verzwakt. Een lotingssysteem en de toevoeging van benoemde rechters aan het bestuursorgaan zouden rechters minder onafhankelijk van de regering hebben gemaakt.

De regering had niet eens een quorum nodig, dus het risico dat een autoritaire aanval op de grondwet zou slagen, was groot. Slechts één stem meer voor een ‘ja’ van de regering ten opzichte van het ‘nee’ zou hebben betekend dat de grondwet zou zijn geschonden.

Deze aanval op de rechterlijke macht weerspiegelt soortgelijke processen die gaande zijn in de Verenigde Staten en Groot-Brittannië. Trump benoemt overal waar hij kan zijn marionetten in de rechterlijke macht. Starmer voert wetten door die geweldloze demonstranten als terroristen bestempelen en ons recht op een juryrechtspraak beperken.

Internationaal sluipend fascisme brengt noodzakelijkerwijs een dergelijke herstructurering van de juridische processen met zich mee om protest en vrijheid van meningsuiting te onderdrukken, gezien het feit dat de kapitalistische heerschappij weerstand uitlokt bij arbeiders en jongeren.

Mobilisatie van links

De opkomst was extreem hoog, bijna 59 procent. Ik zag een krantenbericht met een grafiek die ‘liet zien’ hoe de pro-regeringsstemmen toenamen naarmate de opkomst boven de 50 procent uitkwam. Dat toont aan dat linkse en progressieve mensen zich hebben gemobiliseerd om te voorkomen dat de door extreemrechts geleide regering-Meloni de Italiaanse grondwet zou wijzigen. Een peiling na de uitslag schatte ook dat 61 procent van de jongeren tussen 18 en 34 jaar ‘nee’ heeft gestemd.

Jongeren zijn actief de straat opgegaan ter ondersteuning van Palestina en tegen recente repressieve maatregelen. Dit was de eerste electorale tegenslag voor de regering van Meloni, die de afgelopen drieënhalf jaar relatief stabiel is geweest. De arbeidersbeweging van 2025 initieerde een afschaffingsreferendum om bepaalde anti-arbeiderswetgeving in te trekken, maar het quorum werd bij lange na niet gehaald.

Waarom onafhankelijke rechters belangrijk zijn

De strijdbaarheid van links en de arbeidersbeweging nam in de jaren tachtig af, en progressieve officieren van justitie speelden vaak een belangrijke rol bij het aan het licht brengen van de corruptie van de grote partijen, met name de Socialistische Partij van Craxi, de Christendemocraten en, later, Forza Italia van Berlusconi.

Het is dan ook niet verwonderlijk dat de familie van Berlusconi zich tijdens de campagne krachtig uitsprak voor het ‘ja’. Aanklagers als Falcone en Borsellino namen het ook op tegen de maffia en andere georganiseerde misdaadgroepen. Ze betaalden dat met hun leven, opgeblazen door maffia-bommen. Waarschijnlijk hadden veel Italianen respect voor een dergelijk offer en beseften ze dat de mogelijkheden om corruptie te bestrijden zouden worden beperkt als het ‘ja’ zou winnen.

Dat betekent niet dat het rechtssysteem in Italië aan de kant van de arbeidersklasse staat. Geld telt nog steeds, en de rijken en machtigen kunnen zaken jarenlang rekken om de gevangenis te ontlopen. Berlusconi werd veroordeeld voor fraude, en zijn opkomst aan de macht was ongetwijfeld te danken aan zijn banden met de maffia, maar hij heeft geen dag in de gevangenis doorgebracht – hij moest als straf voor zijn misdaden meezingen in lokale bejaardentehuizen.

Craxi is naar Tunesië gevlucht. Als je arm bent of migrant, is het moeilijk om gerechtigheid te krijgen. Er zijn maar weinig bazen die een gevangenisstraf hebben uitgezeten voor het gruwelijke aantal zogenaamde ‘ongelukken’ op de werkplek.

Waarom socialisten democratische ruimtes verdedigen

Niettemin is het belangrijk dat de arbeiders- en progressieve bewegingen altijd de beperkte maar essentiële democratische ruimtes verdedigen die onze strijd heeft verworven.

De Italiaanse grondwet is het resultaat van de verhoudingen tussen de klassenkrachten die aan het einde van de Tweede Wereldoorlog bestonden, toen het verzet voornamelijk Noord-Italië bevrijdde voordat de Amerikaanse en Britse troepen arriveerden. Geconfronteerd met de macht en populariteit van Sovjet-Rusland, besefte de heersende klassen dat ze concessies moesten doen op zowel democratische als sociale uitgavenkwesties.

De secretaris-generaal van de CGIL, de belangrijkste vakbondsconfederatie van Italië, Maurizio Landini, sprak namens het comité voor het ‘nee’ in het referendum, dat bijeen was in het Frentani-congrescentrum, en merkte op:

De grondwet mag niet worden gewijzigd, ze mag niet worden verworpen, maar ze moet worden toegepast. Het is een boodschap van eenheid. Gezien dit prachtige resultaat, deze prachtige dag, vinden we het ook de moeite waard om iedereen die met ons wil vieren te laten weten dat we rond 18.00-18.30 uur kunnen samenkomen op het Piazza Barberini. Er is een nieuwe lente aangebroken in ons land.

Elly Schlein, leider van de PD, de Democratische Partij – een sociaal-liberale formatie – zei: ‘Het resultaat is een duidelijke politieke boodschap aan Meloni en de regering, die nu moeten nadenken, naar het land moeten luisteren en naar de echte prioriteiten’, en het is ‘ook een boodschap voor ons’.

Potere al Popolo (partij Macht aan het Volk) en het meer linkse Comité Social No hebben opgeroepen tot diverse bijeenkomsten op vele Italiaanse pleinen onder de slogan: “Het ‘Nee’ heeft gewonnen. Meloni, treed af!”

Een opsteker voor de beweging

Dit resultaat is een positieve opsteker voor iedereen die tegen de regering strijdt en probeert een radicaal alternatief te ontwikkelen. Op 28 maart staat een grote demonstratie tegen de regering-Meloni gepland, die samenvalt met de Amerikaanse No Kings-mobilisatie.

Helaas ontbreekt de energie die de Landini’s en Schleins in de democratische campagne ter verdediging van de grondwet hebben gestoken, of is die verzwakt als het gaat om het bestrijden van de recente harde optredens van de regering tegen protesten. Zo trad de politie enkele weken geleden hard op bij het sluiten van het linkse/progressieve buurthuis in Turijn.

Evenmin zullen ze de vakbondsacties koppelen aan een nationale campagne voor leefbare lonen in de cao-onderhandelingen. Ze slagen er niet in druk uit te oefenen op de regering om zich te verzetten tegen de genocide in Palestina en de drang naar oorlog in Iran. Er is een meerderheid die ervoor is dat Italië de Palestijnen verdedigt en Trump niet steunt. Schlein beperkt haar solidariteit met Palestina omdat ze rekening moet houden met pro-Israëlische stemmen binnen haar partij.

De regering-Meloni wil ook een nieuwe kieswet invoeren, die de bestaande rechtse coalitie zal bevoordelen. Ze heeft nog een gevaarlijk voorstel om de premier rechtstreeks te kiezen. Die verandering zou de politiek verder in een populistische richting personaliseren, waardoor meer macht in handen komt van een presidentiële leider in plaats van politieke partijen. Italianen hoeven niet te worden herinnerd aan de gevaren van dat soort politieke structuren, gezien de fascistische periode onder Mussolini van minder dan een eeuw geleden.

Voor beide maatregelen is een referendum nodig, en na dit resultaat zou de regering het moeilijk hebben om te winnen. Elke gemeente heeft nu groepen activisten die zich hebben versterkt in deze zegevierende campagne. In die zin is het een ernstige tegenslag en zou het een keerpunt kunnen zijn voor het project van Meloni.

De populariteit van Meloni is echter verrassend veerkrachtig gebleken na meer dan drie jaar aan de macht. De overwinning in het referendum moet worden vertaald in een bredere mobilisatie tegen de regering.

Met het oog op de algemene verkiezingen van 2027 toont dit resultaat in ieder geval aan dat er een breed progressief electoraal alternatief bestaat voor Meloni’s extreemrechts. Het kan een impuls geven aan de vele duizenden activisten die strijden voor een radicaler alternatief dan dat van de PD en elk soort breed front, inclusief de Vijfsterrenbeweging (M5S) van Conte. Het was het pro-bedrijfsleven, sociaal-liberale beleid van de vorige PD/M5S-regeringen dat de deur opende naar de door extreemrechts geleide regering die we nu hebben.

Dit artikel stond op Anti*Capitalist Resistance. Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos.