Vooraanstaande linkse economen Jason Hickel en Yanis Varoufakis schreven onlangs een artikel voor de Britse krant The Guardian. De kop luidde: 'We kunnen het kapitalistische model achter ons laten en het klimaat redden – hier zijn de eerste drie stappen.' Jason Hickel is professor aan de Autonome Universiteit van Barcelona en gastdocent aan de London School of Economics. Yanis Varoufakis is de leider van MeRA25, voormalig Grieks minister van Financiën en auteur van Technofeudalism: What Killed Capitalism.

Hickel en Varoufakis beginnen met een glasheldere constatering. 'Ons huidige economische systeem is niet in staat om de sociale en ecologische crises waarmee we in de 21e eeuw worden geconfronteerd, aan te pakken. Als we om ons heen kijken, zien we een buitengewone paradox. Enerzijds hebben we toegang tot opmerkelijke nieuwe technologieën en een collectief vermogen om meer voedsel en meer spullen te produceren dan we nodig hebben of dan de planeet zich kan veroorloven. Tegelijkertijd lijden miljoenen mensen onder ernstige ontberingen.'

Waarom is dat zo? Hickel en Varoufakis zeggen ons ronduit dat het probleem 'het kapitalisme' is. Een vreemd antwoord van Varoufakis, die onlangs een boek heeft geschreven waarin hij pleit voor het idee dat ‘het kapitalisme dood is’ en is vervangen door feodalisme, of beter gezegd ‘techno-feodalisme’. Maar de definitie van kapitalisme van Hickel en Varoufakis is enigszins vreemd geformuleerd. Met kapitalisme bedoelen ze niet 'markten, handel en ondernemerschap, die al duizenden jaren vóór de opkomst van het kapitalisme bestonden'. Dat is waar. Maar in plaats daarvan zeggen de auteurs van dit stuk dat ze met 'kapitalisme iets heel vreemds en heel specifieks bedoelen: een economisch systeem dat neerkomt op een dictatuur die wordt geleid door de kleine minderheid die het kapitaal controleert – de grote banken, de grote bedrijven en de 1% die het grootste deel van de belegbare activa bezit.'

Ik begrijp niet goed waarom dit ‘vreemd’ is. De geschiedenis van de menselijke sociale organisatie sinds de oertijd is er immers een van een indeling van mensen in klassen, waarbij een heersende klasse de rest uitbuit via verschillende sociale modellen: slavernij, feodalisme, absolutisme en, sinds ongeveer 250 jaar, kapitalistische uitbuiting van menselijke arbeidskracht via eigendom en controle van de productiemiddelen. Volgens de auteurs is onder het kapitalisme 'het doel van productie niet in de eerste plaats om in menselijke behoeften te voorzien of sociale vooruitgang te bereiken, en nog minder om ecologische doelen te verwezenlijken. Het doel is om winst te maximaliseren en te accumuleren. Dat is de belangrijkste doelstelling. Dat is de kapitalistische waardewet. En om de winst te maximaliseren, heeft kapitaal voortdurende groei nodig – een steeds toenemende totale productie, ongeacht of die nodig of schadelijk is.'

Ja, het kapitalisme is een winstgedreven systeem dat de massa van de werkende bevolking uitbuit. De auteurs leggen in dit artikel echter minder de nadruk op dat aspect van het kapitalisme maar meer op de ‘irrationaliteit’ ervan: de 'massale productie van zaken zoals SUV's, herenhuizen en fast fashion, omdat die zaken zeer winstgevend zijn voor het kapitaal, anderzijds de chronische onderproductie van duidelijk noodzakelijke zaken zoals betaalbare woningen en openbaar vervoer, omdat die veel minder winstgevend zijn voor het kapitaal, of helemaal niet winstgevend.'

Ze laten terecht zien dat de reden waarom de opwarming van de aarde en de vermindering van de uitstoot van broeikasgassen onder het kapitalisme niet worden aangepakt, is dat, hoewel hernieuwbare energiebronnen al veel goedkoper zijn dan fossiele brandstoffen, de productie van fossiele brandstoffen tot drie keer zo winstgevend is. 'Evenzo is het aanleggen en onderhouden van snelwegen vele malen lucratiever voor particuliere aannemers, autofabrikanten en oliemaatschappijen dan een modern netwerk van supersnelle, veilige openbare spoorwegen. Daarom blijven kapitalisten onze regeringen onder druk zetten om fossiele brandstoffen en de aanleg van wegen te subsidiëren, zelfs terwijl de wereld in brand staat.' Zoals de auteurs het treffend verwoorden: 'het kapitalisme geeft evenveel om de toekomst van onze soort als een wolf om een lam.'

Het kapitalisme blokkeert technologieën en investeringen voor het collectieve welzijn en sluit 'ons op in een eindeloze cyclus van imperialistisch geweld'. Imperialisme is een product van het kapitalisme, waarbij 'kapitaalaccumulatie in geavanceerde economieën afhankelijk is van een enorme toevoer van goedkope arbeidskrachten en natuurlijke hulpbronnen uit het Zuiden. Om die situatie in stand te houden, gebruikt het kapitaal alle middelen die het tot zijn beschikking heeft – schulden, sancties, staatsgrepen en zelfs regelrechte militaire invasies om de economieën in het Zuiden ondergeschikt te houden'.

Wat is dan het antwoord op kapitalisme en imperialisme? De auteurs zijn opnieuw bot. 'De oplossing ligt voor de hand. We moeten dringend de kapitalistische waardewet overwinnen.' Ja. Maar als het gaat om een programma om de waardewet in het kapitalisme te overwinnen, worden de alternatieven die onze auteurs bieden bot (in de andere betekenis van het woord). Hickel en Varoufakis bieden ons drie noodzakelijke voorwaarden, niet om het kapitalisme te vervangen door socialisme, maar om de kapitalistische 'dictatuur' te vervangen door 'een functionerende en ecologisch verantwoorde democratie'. Dus niet van kapitalisme naar socialisme, maar van dictatuur naar democratie. In het artikel ontbreekt het woord ‘socialisme’ volledig.

En waarom dat zo is, wordt duidelijk als de auteurs hun drie voorwaarden voor verandering uiteenzetten. 'De eerste voorwaarde is een nieuwe financiële architectuur die destructieve particuliere ‘investeringen’ bestraft en overheidsfinanciering voor publieke doeleinden mogelijk maakt.' Dat is een beetje vaag; wat betekent dat in de praktijk? 'De kern van die architectuur moet een nieuwe publieke investeringsbank zijn die, in samenwerking met de centrale banken, beschikbare liquiditeit omzet in investeringen die in overeenstemming zijn met gemeenschappelijke, duurzame welvaart.'

Wat? Dus het antwoord op de dominantie van het financieel kapitaal is niet om de banken, verzekeringsmaatschappijen, hedgefondsen enzovoort over te nemen en vervolgens investeringen te plannen. Nee, het is gewoon een publieke bank opzetten die concurreert met de bestaande kapitalistische financiële sector. Aangezien kapitalistische investeringen in moderne economieën ongeveer vijf keer zo groot zijn als publieke investeringen, hoe kan dit voorstel die verhouding omkeren en een einde maken aan de ‘dictatuur’ van het kapitalisme?

De tweede voorwaarde is 'uitgebreid gebruik van participatieve democratie om sectorale, regionale en nationale doelstellingen vast te stellen (bijvoorbeeld met betrekking tot de groei of zelfs afbouw van verschillende output) waarop de nieuwe publieke financiële instrumenten zullen worden gericht.' Onze publieke investeringsbank moet dus democratisch worden bestuurd en beslissingen over investeringen moeten democratisch worden genomen. Prima, maar hoe zit het dan met de investeringsbeslissingen die worden genomen door de grote particuliere investeringsbanken in de VS, de vijf grote commerciële banken in het VK, enzovoort? Hun beslissingen blijven ongewijzigd, zo lijkt het.

Ah! Nee, dat is niet zo, want de derde voorwaarde voor het beëindigen van de kapitalistische ‘dictatuur’ is volgens de auteurs de oprichting van bedrijven 'die worden geleid volgens het principe van één arbeider, één aandeel, één stem'. Bedrijven worden niet in gemeenschappelijk eigendom gebracht. In plaats daarvan krijgt elke arbeider een aandeel en een stem in de beslissingen van het bedrijf. Vreemd, want elke arbeider kan nu al een aandeel in een bedrijf kopen en stemmen. Wat gebeurt er met de aandelen die al in handen zijn van grote bedrijven, private-equitybedrijven en financiële instellingen? Worden die niet onteigend? Als dat wel het geval is, waarom zeggen ze dat dan niet, in plaats van ons alleen maar het idee van één arbeider, één stem voor te schotelen?

De auteurs sluiten hun artikel af met de conclusie dat er een wereld mogelijk is waarin ecologische ineenstorting wordt voorkomen en wereldwijde armoede wordt beëindigd: 'het is een tastbaar vooruitzicht'. Het probleem is dat de drie beleidsvoornemens van Hickel en Varoufakis daar bij lange na niet toe leiden, omdat ze niet het einde betekenen van wat zij de kapitalistische ‘dictatuur’ noemen.

Michael Roberts werkte ruim 40 jaar als econoom in de City of London. Tegelijkertijd was hij decennialang politiek activist binnen de arbeidersbeweging. Na zijn pensionering heeft hij verschillende boeken geschreven: The Great Recession – a Marxist view (2009), The Long Depression (2016), Marx 200: a review of Marx's economics (2018).

Dit artikel stond op The Next Recession. Nederlandse vertaling redactie Grenzeloos.