Borderless

13 November 2019

Mao in de beklaagdenbank

De biografie van Mao door Jung Chang en John Halliday is een harde aanklacht tegen Mao en zijn bewind. Maar het boek mist diepgang en de auteurs slagen er niet in de machtsovername door de maoïsten te verklaren.

Jung Chang, auteur van de bestseller Wilde Zwanen, en John Halliday, voormalig Oost Azië expert van de redactie van New Left Review, besteedden tien jaar aan onderzoek voor en schrijven van dit boek. Het boek is gebaseerd op archieven en memoires maar ook op honderden interviews met mensen in China en daarbuiten. De auteurs bouwen een onweerlegbare aanklacht op tegen Mao, maar zijn niet in staat om met een verklaring te komen waarom de Chinese Communistische Partij in 1949 aan de macht kwam en wat de voornaamste sociale krachten waren die hier een rol speelden.

Onbeantwoorde vragen
Chang en Halliday slagen er niet in te verklaren waarom Mao de macht kon grijpen. Om dat te kunnen begrijpen moeten twee vragen worden beantwoord. Ten eerste, waarom wendden duizenden idealistische jongeren, arbeiders en boeren zich tot de communisten? En ten tweede, wie en wat vertegenwoordigden de nationalistische tegenstrevers van de communisten?
Wat de eerste vraag betreft: de communisten hadden een programma van nationale onafhankelijkheid en anti-imperialisme en beloofden een egalitaire samenleving. Dit programma trok duizenden aan.
De tweede vraag wordt door Jung en Halliday vermeden. Ze doen geen poging om de nationalisten in een bredere sociale en politieke context te begrijpen. Ze noemen Chiang Kai-Shek de 'echte' nationalist, degene die daadwerkelijk de 'natie' vertegenwoordigde. Maar essentiële vragen worden niet gesteld. Wiens natie? Welke sociale klassen steunde Chian Kai-Shek? Wat was zijn sociale programma? Het boek geeft op deze vragen geen antwoord.

Confiscaties
De centrale dynamiek van het China na de revolutie draaide rond Mao’s vastbeslotenheid om van China een militaire grootmacht te maken. Om dit te kunnen doen was het nodig grote hoeveelheden wapens en technologie te kopen in Rusland en Oost-Europa. Dat werd allemaal betaald met een enorme hoeveelheid voedsel en agrarische producten. Terwijl de Chinezen verhonderden.
Beschuldigingen van verzet tegen de confiscaties van landbouwproducten leidden in 1955 tot grootschalige zuivering met duizenden executies. Verzet tegen deze waanzin leidde tot een tactische terugtocht van Mao, voordat hij opnieuw het initiatief nam met de Honderd Bloemen campagne en de Grote Sprong Voorwaarts.

Grote sprong
Chang en Halliday beschouwen de Honderd Bloemen campagne als een regelrechte val. In februari 1957 nodigde Mao uit tot kritiek op de partij onder het motto 'Laat honderd bloemen bloeien, laat een honderd denkwijzen wedijveren'. Er verscheen een grote stroom van muurkranten waarin het regime werd aangevallen.
Slechts vijf maanden later, toen veel leden van de oppositie in de openbaarheid waren getreden, werd de Honderd Bloemen campagne beëindigd. Tijdens een nieuwe golf van repressie, de 'anti-rechtsen campagne' werden honderden gevangen gezet en vele duizenden geëxecuteerd. Dit creëerde de omstandigheden waarin Mao zijn greep op de macht kon consolideren en de volgende krankzinnige poging tot versnelde industrialisatie kon lanceren, de Grote Sprong Voorwaarts.
De Grote Sprong (1958-61) combineerde onmogelijke eisen wat betreft agrarische productie met enorme, door dwangarbeid uitgevoerde projecten zoals de bouw van dammen, kanalen en de beruchte productie van volstrekt nutteloos staal. Conflicten over de krankzinnigheden van de Grote Sprong, die aan meer dan dertig miljoen mensen het leven kostte, leidden tot de Culturele Revolutie. Dit was een systematische poging van Mao om de partij structuren te omzeilen door het mobiliseren van miljoenen Rode Gardisten.

Een historische tegenstrijdigheid
De auteurs lijken niet overweg te kunnen met een historische tegenstrijdigheid: namelijk dat een wezenlijk deel van de revolutionaire strijd van de uitgebuite arbeiders en boeren gekanaliseerd werd in een organisatie die ontstond in de schoot van het stalinisme en die een brute tirannie vestigde. Bovendien zijn de auteurs niet in staat om naar de algemene sociale gevolgen van de revolutie te kijken.
De arbeidersklasse werd de geprivilegieerde partner van de heersende bureaucratie na de revolutie. Terwijl de boerenbevolking werd onderworpen aan aanhoudende superuitbuiting verwierf de arbeidersklasse een minimaal sociaal vangnet in de vorm van de 'ijzeren rijstkom' en enkele primitieve sociale voorzieningen.
Dit was een reële sociale vooruitgang, maar hij wordt niet besproken. Zelfs de werkelijke omstandigheden waarin arbeiders (en boeren) leefden in niet-communistisch China voor 1949 worden niet onderzocht – er wordt geen melding gemaakt van de karren die elke ochtend door Shanghai trokken om de 80 tot 100 lijken van de overleden daklozen op te halen.
Het probleem is dat door alleen de misdaden en rampen van Mao's bewind op te sommen, het boek tot een onuitgesproken conclusie leidt. Een conclusie die duidelijk de overtuiging van auteurs is, namelijk dat het beter was geweest als de revolutie nooit had plaats gevonden. Jung en Halliday hadden er duidelijk de voorkeur aan gegeven als niet Mao maar Chiang Kai-shek en de nationalisten aan de macht waren gekomen.

Maar het is zeer twijfelachtig of democratie en welvaart het resultaat zouden zijn geweest. China was dan in handen van het imperialisme gebleven en de boeren onder het juk van de grootgrondbezitters. De Kwomintang had waarschijnlijk een militaire dictatuur gevestigd. Ondanks alle fouten, misdaden en schrikbarende economische verkwisting werd onder Mao grote vooruitgang richting industrialisatie gemaakt, werd nationale eenheid gecreëerd en brak het land met het imperialisme. In tegenstelling tot de heersende mythe is de huidige spectaculaire economische groei van China niet het gevolg van de globalisering. Het grondwerk ervoor werd gelegd door de industrialisatie na de revolutie in 1949 en de nationalisering van de economie in jaren vijftig.

Tragisch is echter dat gezien wat we weten van de tirannie onder Mao het betoog van Jung en Halliday maar al te geloofwaardig is voor Chinese jongeren. Het zal nog lange tijd duren voordat socialisme weer een factor van betekenis wordt in het koninkrijk van het midden.

Mao - The Unknown Story door Jung Chang and Jon Halliday, Jonathan Cape, London 2005, e 35,-


Aanklachten tegen Mao
De lijst van aanklachten verzameld door Jung en Halliday is indrukwekkend. Hier een representatief uittreksel van hun gegevens.
* In de late jaren twintig en vroege jaren dertig voerde Mao een reeks opportunistische manoeuvres uit om controle over de verschillende Rode Legers te verwerven. Meedogenloos stuurde hij duizenden Rode Leger soldaten naar hun dood in militair nutteloze operaties die er op gericht waren andere bevelvoerders in diskrediet te brengen.
* Een poging om de door Communisten gecontroleerde Jiangxi provincie te onderwerpen stuitte op hevig verzet van lokale communisten. Mao antwoordde met een grootschalige zuivering. Volgens de auteurs werden 4400 communisten geïdentificeerd als 'antibolsjewieken'. Ze werden allemaal gemarteld en velen werden gedood.
* De eerste ‘Rode staat’ in Jiangxi (1931-34) - Mao was toen (nog) niet de enige onbetwiste leider - was een staat gebaseerd op de maximale uitbuiting van de lokale bevolking. Het doel was de communistische partij en haar militaire apparaat te bevoorraden. Boeren en arbeiders werden gedwongen om letterlijk alles af te staan, zelfs hun huizen en meubels.
* In de tijd van de Lange Mars waren de privileges van de leiders al vastgelegd in een fijn gestemde hiërarchie. Zo reed Mao niet op een paard, zoals hij zo vaak is afgebeeld, maar werd hij vervoerd in een draagstoel. Hij had een extreem comfortabel leven terwijl de omstandigheden voor normale soldaten en anderen zeer zwaar waren.
* Mao’s oorlogsbasis in Yenan werd in stand gehouden door terreur. De situatie daar was een schoolvoorbeeld van bureaucratische privileges. Zelfs een Rolls Royce, gestuurd door Chinese arbeiders uit New York en bedoeld als ambulance, werd door Mao voor persoonlijk gebruik gevorderd. Duizenden idealistische jongeren kwamen naar Yenan om te strijden tegen de grootgrondbezitters en de imperialisten, maar eenmaal daar moesten zij dwangarbeid verrichten. Executies en martelingen waren aan de orde van de dag.
Onvrede hierover werd geuit in de geschriften van Wang Shi-wei (die ook enige van Trotskys werken in het Chinees vertaalde) en een politieke oppositie begon vorm te krijgen, hoewel zij nooit is uitgekristalliseerd. De reactie was een bijna onvoorstelbare repressie waarbij duizenden werden gemarteld en vermoord. Een bewind van constante verhoren en ‘bekentenissen’ werd ingevoerd.
* Mao verwierf de macht voornamelijk dankzij Russische steun en de Russische invasie van Mantsjoerije tegen het eind van de oorlog. Daarnaast profiteerde hij van de incompetentie van Chiang Kai-shek. De maoïstische machtsovername werd gevolgd door honderdduizenden executies met als voornaamste doel de bevolking angst aan te jagen.
* De ontwikkelingen in postrevolutionair China draaiden om Mao’s wens China in een militaire grootmacht te veranderen. De beschrijving van de dynamiek veroorzaakt door dit voornemen is een centraal element in het boek en zeer overtuigend. Gigantische aankopen van wapens en technologie uit Rusland en Oost Europa werden betaald door middel van grootschalige export van voedsel- en landbouwproducten, terwijl de Chinezen verhongerden.
* Mao verwierf de macht voornamelijk dankzij Russische steun en de Russische invasie van Mantsjoerije tegen het einde van de oorlog. Daarnaast profiteerde hij van de incompetentie van Chiang Kai-shek. De maoïstische machtsovername werd gevolgd door honderdduizenden executies met als voornaamste doel de bevolking angst aan te jagen.

 

Soort artikel: 

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren