Het thema dat Tithi Bhattacharya aan de orde stelt, de ‘sociale reproductie’, oftewel het scheppen en onderhouden van het leven zelf, is niet nieuw. In Nederland hielden de feministen van de Tweede Golf zich al in de jaren zeventig bezig met de onbetaalde arbeid, het werk thuis, dat vooral de taak van vrouwen was. Mijn eerste boek, Feminisme en socialisme, ging daar over. Maar we hadden het vooral over het huishouden, en de dwang waar vrouwen aan onderworpen waren, om thuis te blijven met de kinderen, terwijl pappa de deur uitging om geld te verdienen.

Inmiddels heeft Bhattacharya dat thema aangescherpt door het ook nadrukkelijk te hebben over moederschap, de zorg voor de kinderen. En ook ik ben inmiddels terecht gekomen bij de verdieping van onze visie op het grootbrengen van ons kroost. Ik zou het liever ouderschap willen noemen, al weten we dat in de heterostellen maar 9 procent van de mannen het werk thuis werkelijk delen. Of misschien juist daarom is het belangrijk om niet te vergeten dat kinderen niet alleen moeders hebben. Bhattacharya begon opnieuw te denken over moederschap toen ze zelf moeder werd. Ik ben er opnieuw over gaan denken toen ik geconfronteerd werd met een organisatie van alleenstaande moeders, waarvan een groot deel onder de huidige economische omstandigheden een beroerde positie heeft. Speciaal zij met weinig opleiding, die vaak ook van kleur of moslima zijn. Bedenk even dat de slachtoffers van de toeslagenaffaire voor 70 procent bestond uit alleenstaande moeders.

Dit is er gebeurd in Nederland: het is met inzet van een grote vrouwenbeweging gelukt om het kostwinnersprincipe af te schaffen. Het is niet meer de norm dat mannen het gezin onderhouden met hun loon en dat getrouwde vrouwen niet buitenshuis mogen werken. Voor redelijk hoogopgeleide vrouwen is dat winst. In historisch gezien korte tijd is de norm drastisch veranderd: ook vrouwen worden geacht buitenshuis te werken en hun eigen broek op te houden. Wat ik destijds nog niet begreep in mijn haast om me te distantiëren van het lot van de generatie van mijn moeder, die huisvrouw was en verder niets mocht, was dat het afschaffen van het kostwinnersprincipe niet voor alle vrouwen even gunstig was. Zeker niet omdat in dezelfde tijd de verzorgingsstaat drastisch werd vermagerd. Dat was de eerste pech. De tweede pech was dat onze verwachting dat mannen meer binnenshuis zouden gaan doen naarmate meer vrouwen ook buitenshuis gingen werken niet is uitgekomen.

En dat is waar de emancipatie is gestagneerd: vrouwen die ook kinderen te verzorgen hebben moeten maar zien hoe ze dat in overeenstemming kunnen brengen met een baan. En hier wordt duidelijk waarom feminisme tekortschiet als we het alleen over gender hebben en niet ook over klasse. Hoogopgeleide vrouwen, en zeker zij met een eveneens goedverdienende partner, kunnen buitenshuis werken en dat vol houden door andere vrouwen in te huren om een groot deel van het huishouden en de zorg voor de kinderen te doen. Om het cynisch te zeggen: er zijn tegenwoordig vrouwen die carrière kunnen maken dankzij de vrouwen die dat niet kunnen. Kijk niet alleen naar de loonkloof tussen de genders, maar ook naar die tussen klassen.

Het neoliberalisme is inmiddels doorgedrongen tot in alle kieren van ons leven – één sluipende verandering is gebleken: emancipatie wordt steeds meer gezien als een kwestie van individuele loopbanen voor vrouwen. En kinderen krijgen werd steeds meer een individuele keuze en dus een individuele verantwoordelijkheid. We mogen tegenwoordig toch kiezen of we kinderen willen? Nou dan. Dan mogen we eigenlijk niet zeuren dat het nogal een klus is als je moet werken alsof je geen kinderen hebt, en je kinderen moet opvoeden alsof je geen werk hebt. En is het niet verbazingwekkend dat het animo om kinderen te krijgen afneemt.

Dat lijken we te zijn vergeten, en daarin zijn Bhattacharya en ik het met elkaar eens, dat ons collectieve voortbestaan afhankelijk is van de mensen die nog bereid zijn om kinderen te krijgen en groot te brengen. Er wordt over ouderschap gepraat alsof dat een luxe hobby is. En niet een belangrijke bijdrage aan ons collectieve voortbestaan. Overigens evenzeer voor het voortbestaan van het kapitalisme. Want sinds Marx begrijpen we dat de rijkdom gemaakt wordt door de arbeiders. Maar door wie worden de arbeiders geproduceerd?

Mijn kortste definitie van feminisme is eerlijk delen en niet slaan. Ik vind nog steeds dat we mannen aan moeten spreken op hun verantwoordelijkheid om mee te werken aan een eerlijker verdeling van betaald werk en de onbetaalde zorg. Maar er is meer nodig – we moeten bij de strijd tegen het kapitalisme het systeem zien als één geheel, van zowel productie als reproductie. Van werk buitenshuis zowel als het instandhouden van een gezin (in alle mogelijke vormen die er inmiddels zijn). Behalve dat we ons in moeten zetten voor wat Bhattacharya een robuuste openbare dienstverleningssysteem noemt, de hervormingen die mogelijk zijn, zij het met moeite, binnen het bestaande economische systeem, is het belangrijk om groter te denken. Want het mag duidelijk zijn dat een kapitalistisch systeem nooit een werkelijk eerlijke verdeling mogelijk maakt, en de zorg altijd een ondergeschoven kind zal blijven omdat je er te weinig winst op kunt maken. Nog steeds is ‘making profit’ belangrijker dan ‘making life’.

Wat we nodig hebben is ook een drastische mentaliteitsverandering. We mogen het denken over de waarde van ouderschap niet over laten aan de conservatieve rechtse en christelijke partijen, die vrouwen weer terug willen sturen naar het aanrecht. Het is hoog tijd dat we een linkse en feministische visie ontwikkelen op de zorg, op het ouderschap, op het belang van kinderen. Tithi Bhattacharya, en andere marxistische feministen of feministische marxisten zijn daarbij onze beste bondgenoten.

En wie er meer over wil lezen, lees behalve de engelstalige literatuur over sociale reproductie ook mijn boeken, Alle moeders werken al, en Niet van gisteren.

Op verzoek van de redactie van Grenzeloos heeft Anja Meulenbelt deze bijdrage geschreven over moederschap/ouderschap in Nederland als aanvulling op het interview met Tithi Battacharya.