De stalinistische bureaucratie kwam in 1945 versterkt uit de eindoverwinning op nazi-Duitsland. De zege vergde een zware tol voor de Sovjet-volkeren: 23 miljoen doden, duizenden steden, dorpen en industrie-bedrijven vernietigd. De offers en de zege rechtvaardigen of minimaliseren voor sommigen a posteriori de misdaden van het stalinisme en betwistbare gebeurtenissen als het Hitler-Stalin pact. Het is echter zo dat de offers beperkter hadden kunnen zijn en zelfs vermeden konden worden als diezelfde bureaucratie niet de ene politieke ramp na de andere had uitgelokt voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog.
Om de reële draagwijdte van de quasi-instorting van de USSR in juni 1941 te begrijpen, moet in herinnering gebracht worden dat de machtsgreep van Hitler vergemakkelijkt werd door de sektaire politiek van de Duitse Communistische Partij (KPD) en van de gestaliniseerde Communistische Internationale (Komintern). Luidens de lijn die vanuit Moskou opgelegd werd, was de sociaal-democratie - “sociaal-fascisme” genoemd - immers de voornaamste vijand. Deze suïcidale lijn maakte elk eenheidsfront tussen de arbeiderspartijen onmogelijk en dat was nochtans de enige politiek die de machtige maar verdeelde Duitse arbeidersklasse tegen de nazi-golf had kunnen verenigen. Tijdens de oorlog in Spanje werd een nieuwe kans gemist om het fascisme en de ermee gepaard gaande oorlogsdreiging in te dammen: de ‘steun’ van de USSR kwam zeer laat, was onvoldoende en werd uitermate duur betaald. De oorzaken voor deze ‘vergissingen’ liggen niet bij de blindheid of domheid van de stalinistische bureaucratie, het zijn integendeel de gevolgen van een samenhangende politiek. De Sovjet-bureaucratie was een nieuwe kaste die het sociale regime parasiteerde dat uit de Oktoberrevolutie was voortgekomen. Naast de politieke fouten van de bolsjewieken in de jaren 1918-21 werd de geleidelijke machtsgreep van deze kaste mogelijk gemaakt door het isolement van revolutionair Rusland en de vermoeidheid en apathie onder de massa’s ten gevolge van de burgeroorlog. Dit maakte ook dat elke internationale revolutie of elk conflict met een kapitalistische staat terug de revolutionaire vlam onder de Sovjet-massa’s kon aanwakkeren en tegelijk de heerschappij van de bureaucratie in het gedrang kon brengen. De echte oorzaken van dramatische gebeurtenissen als het verraden van de Duitse en Spaanse arbeidersklasse, de massale zuiveringen van de jaren ’30 en het Hitler-Stalin pact van 1939 vinden hier hun oorsprong.
De ‘processen van Moskou’ van 1936-38 die leidden tot de veroordeling en executie van de oude bolsjewistische garde waren de laatste etappe in de verplettering van de partij van Lenin door de bureaucratie. Op die manier wilde Stalin voortijdig elke reële of potentiële interne oppositie uitschakelen, want die dreigde in geval van oorlog of heropleving van het internationaal revolutionair proces een stevig socialistisch alternatief aan te dragen voor die bureaucratie.

Het Rode Leger vermoord
Minder gekend is dat die zuiveringen tussen juni 1937 en juli 1938 ook het kader van het Rode Leger vernietigden. De cijfers spreken voor zich. Werden geëxecuteerd of opgesloten: 3 van de 5 maarschalken, 13 van de 15 legergeneraals, 8 van de 9 admiraals, 50 van de 57 korpsgeneraals, 154 van de 186 divisiege-neraals, alle 16 politieke legercommissarissen, 20.000 à 30.000 tussen-kaders. Daar moeten nog aan toegevoegd de 11 commissarissen onder-gebracht bij de-fensie en 98 van de 108 leden van de militaire oppersovjet. Men ontdekte zelfs 12 ‘contra-revolutionaire spionnen’ in het koor van het Rode Leger...
Het is moeilijk te geloven dat in het land van het “zegevierend socialisme” waar “men gelukkiger en vrijer leeft” (dixit Stalin op het “Overwinnaarscongres” van 1934) drie kwart van de legerkaders “hitlero-trotskistische spionnen” zijn, “spionnen en terroristen betaald door het Hitler-fascisme”. Na de oorlog bleek overigens uit de geheime naziarchieven dat de beschuldigingen geen steek hielden.
Maar intussen waren de gevolgen van deze zuiveringen enorm en verklaren ze grotendeels de militaire catastrofe van juni 1941: de samenhang en de slagkracht van het Rode Leger was immers gebroken. In de eerste plaats op moreel vlak. Het spreekt immers vanzelf dat met zo’n hoog percentage ‘verraders’ het vertrouwen van de troepen in hun oversten uiterst gering wordt. Ook op het vlak van de militaire capaciteit. Zo schrijft de Britse militaire historicus John Keegan: “Deze slachtpartij had de Russische troepen veel trefzekerder gedesorganiseerd dan eender welke oorlog had kunnen doen”. Lagere officieren zonder enige ervaring of vers van de schoolbanken moesten de ‘verraders’ vervangen op hoge posten. Het vergde echter 8 à 10 jaar om een officier van de generale staf te vormen die in staat was de bevoorrading van een moderne divisie te organiseren. Het Rode Leger werd geleid door nieuwelingen, onder wie velen die de revolutie niet gevoerd hadden, en door onbekwame maar gehoorzame stalinisten.

Theoretische sclerose
De ervaring die Sovjet-officieren tijdens de oorlog in Spanje hadden opgedaan, werd eenvoudigweg vernietigd. Terwijl die oorlog nog volop woedde, werden ze bijna allemaal teruggeroepen, geëxecuteerd of opgesloten: generaal Berzin, generaal Kleber (Chtern) die de Internationale Brigaden had aangevoerd, generaal Goriev (Skoblevski), held van de verdediging van Madrid die na zijn terugkeer in Moskou werd toegejuicht, de Orde van Lenin ontving en twee dagen later geëxecuteerd werd...
Niet alleen de mensen werden uitge-schakeld, ook hun ideeën moesten eraan geloven, zeker als die briljant waren. In de zware theoretische verkalking van het bureaucratische denken was geen plaats voor creativiteit of zin voor initiatief. Officieren en ingenieurs die, op bevel van Berzin, speciale eenheden hadden opgeleid met het oog op een partisanenoorlog en die geheime basissen hadden opgericht ingeval van invasie, werden geëxecuteerd wegens “gebrek aan vertrouwen in de socialistische staat”. Het heette dat ze “bandieten hadden opgeleid en wapens voor eigen gebruik hadden opgeslagen”. De eenheden werden ontmanteld en de basissen vernietigd. In 1941 betaalde men hiervoor een zware prijs en moest men opnieuw van nul beginnen.
Midden jaren dertig was het Rode Leger één van de modernste ter wereld. Onder impuls van maarschalk Toechatsjevski, held van de burgeroorlog, had het Rode Leger de eerste eenheden van valschermspringers opgericht en de eerste pantserformaties van grote omvang. Hij was vooruitziend en drong aan op de invoering van compactemtankformaties in nauwe coördinatie met de luchtmacht.
Na de executie van Toechatsjevski in 1937 werden zijn ideeën
gehekeld, het pantserkorps werd ontbonden, waardoor het Rode Leger een doorslaggevend element in een moderne oorlog ontbeerde. De rivaal en opvolger van Toechatsjevski, de onbekwame maarschalk Vorochilov, verklaarde dat het “evident is dat de idee van een machtige kracht als een tankkorps bij de haren getrokken is”.

Te laat
Inzake kwaliteit van het materieel waren de gevolgen van deze ‘theorieën’ loodzwaar. Generaal Kulik, de nieuwe verantwoordelijke voor de materiaaldienst, was technologisch een reactionair. Hij ontkende het belang van automatische geweren en had hun brede verspreiding onder soldaten geweigerd, onder het voorwendsel dat die “er hoe dan ook toch niet zouden mee kunnen omgaan”. Bovendien had hij de productie van anti-tankkanonnen en luchtafweergeschut laten stopzetten. Nochtans hadden deze wapens tegen de ‘panzers’ en ‘stuka’s’ goed van pas kunnen komen.
Van november 1940 tot maart 1941 voert het kolossale Rode Leger oorlog tegen het kleine Finland voor een ‘kleine grenscorrectie’. Volgens officiële cijfers kostte deze oorlog de USSR 47.447 doden en 158.000 gewonden. Dat zegt genoeg over de lamentabele staat van het Rode Leger. Het versterkte ook Hitlers vastberadenheid om ‘het vaderland van het socialisme’ aan te vallen. De zwakte van het Rode Leger sprong zo in het oog dat de bureaucratie
begon te panikeren. Vorochilov werd weggepromoveerd en vervangen door een iets bekwamer man, Timotsjenko, die hervormingen doorvoerde. Kortom, wanneer de nazi-legers zich in juni 1941 op het land storten, zit het Rode Leger volop in een reorganisatie om herin te voeren wat ze vier jaar eerder, na de zuiveringen, zelf had vernietigd. Het was uiteraard te laat.

Hitler-Stalin, “twee handen op één buik”
De materiële voorbereiding van het Rode Leger was in juni 1941 dus uiterst slecht. Maar wat te zeggen van de politieke en psychologische voorbereiding van de massa’s?
Van 1933 tot 1939 was het antifascisme de officiële politiek van de Komintern en van de Sovjet-diplomatie. Zoals reeds gezegd mikte de bureaucratie via een princiepsloos opportunisme enkel op het vermijden van ieder conflict. Dat zette haar eerst aan tot een bondgenootschap met de ‘westerse democratieën’ (dat is het tijdperk van de lijn van de
‘volksfronten’ waar ook burgerlijke partijen deel van konden uitmaken). Toen men een gebrek aan resultaat vaststelde in de totstandkoming van een systeem van ‘collectieve veiligheid’, begon Stalin signalen naar Hitler uit te zenden met het oog op een akkoord, een perspectief waar hij in alle geval rekening had mee gehouden.
Het is nuttig in herinnering te brengen dat het antifascisme van de bureaucratie altijd al twee maten en twee gewichten had gekend. De USSR had bijvoorbeeld steeds sterke economische banden met het Italië van Mussolini behouden. De USSR was één van de zeldzame landen die Mussolini petroleum verkocht terwijl die het Ethiopische volk verpletterde. Wanneer Hitler in 1933 aan de macht komt, doet dit de economische relaties slechts vertragen. Op het XVIIIde partijcongres van 1934 rechtvaardigde Stalin dit platweg: “Uiteraard keuren wij het fascistische regime in Duitsland helemaal niet goed. Maar het fascisme heeft niks te maken met de kwestie (sic), al was het maar omdat het Italiaanse fascisme bijvoorbeeld de USSR niet verhinderd heeft de best mogelijke banden met dat land te smeden”.
In 1936-37, wanneer authentieke revolutionairen geëxecuteerd worden omdat ze ‘hitlero-trotskisten’ zouden zijn, zendt Stalin verschillende gezanten naar Berlijn om de economische betrekkingen uit te breiden. In 1938 komen de zaken in een stroomversnelling na de akkoorden van München tussen Hitler en de westerse staten, die de USSR buitensluiten. Op 10 maart 1939 houdt Stalin een vrij gematigde rede ten aanzien van nazi-Duitsland. Op 3 mei wordt
Litvinov brutaal vervangen door Molotov. Litvinov, volkscommissaris voor buitenlandse betrekkingen, was aanhanger van het bondgenootschap met de ‘democratieën’.
Deze buitelingen werpen hun vruchten af: op 19 augustus wordt uiteindelijk in Moskou een belangrijk handelsverdrag afgesloten. In de pers overheerst nog steeds het antifascisme, maar de publieke opinie wordt ‘voorbereid’ door een editoriaal in de Pravda waarin men gewag maakt van het handelsakkoord en stelt dat “dit een belangrijke stap kan worden in de verbeteringen van niet alleen onze economische, maar ook politieke betrekkingen met Duitsland”.
Maar op dat moment ging alles al zeer snel, want op 22 augustus komt de nazi-minister voor buitenlandse zaken, Ribbentrop, aan in Moskou om er ultra-snelle onderhandelingen op te starten die uitmonden in het fameuze nietaanvalsverdrag.
Een week later valt een gerustgesteld Duitsland Polen binnen, dat een bondgenoot is van Groot-
Brittannië en Frankrijk. De Tweede Wereldoorlog is uitgebroken. Op 17 september, wanneer de nederlaag van het Poolse leger bijna een feit is, valt ook de USSR Polen binnen, en na een geheim protocol dat met het Pact gepaard gaat, verdelen USSR en nazi’s “dit monsterlijk kind van het Verdrag van Versailles” (Molotov) onder elkaar.

Tactiek?
Vele burgerlijke historici namen later de stalinistische rechtvaardiging over: de USSR was gedwongen zo’n pact af te sluiten, zodat het respijt kreeg om zich beter op het onvermijdelijke conflict voor te bereiden. Maar zoals we echter zagen in het geval van het Rode Leger, diende dit respijt vanuit militair oogpunt tot niets. Geostrategisch ging dit verdrag ook verder dan een eenvoudig niet-aanvalsverdrag. Het geheime protocol over Polen en andere onderhandelingen die volgden, waren gericht op een daadwerkelijke verdeling van de invloed tussen
Duitsland en de USSR in Oost-Europa. Men kan zelfs gewagen van een strategisch bondgenootschap vermits het pact Duitsland in staat stelde onbekommerd oorlog te voeren in het Westen. Meer nog. De vele en belangrijke handelsakkoorden tussen 1939 en 1941 zorgden ervoor dat Hitler niet gehinderd werd door de Britse zeeblokkade: gedurende de 27 maanden dat het pact van kracht was, leverde de USSR grote hoeveelheden graan, koper, nikkel, olie, chroom en mangaan, waardoor de nazi-oorlogs-machine op volle toeren kon draaien. De USSR ging zelfs zo ver dat het de nazi-boten en onderzeeërs de mogelijkheid bood in havens in de buurt van Moermansk aan te leggen.Maar het argument van “eenvoudig verdrag” en “noodzakelijk respijt” blijkt vooral crimineel en absurd inzake discours en de propaganda. Manoeuvres en tactische terugplooi worden door marxisten niet verworpen, op voorwaarde dat ze overeenstemmen met een aantal principes, dat ze als dusdanig omschreven worden en dat ze toelaten “het algemeen niveau van klassenbewustzijn van het proletariaat, haar revolutionaire geest, haar strijdwil,
haar zelfvertrouwen en het vermogen om te winnen verhogen en niet verminderen” (Mandel). Als het pact een ‘tactiek’ was, hoe verklaart men dan het totale verdwijnen van alle antinazipropaganda in de USSR en het bevel dat communistische partijen kregen om de politiek van ‘antifascistische volksfronten’ te verlaten in ruil voor ‘defaitisme’?
Ver van revolutionaire principes en met het cynisme dat hem kenmerkte, rechtvaardigde Molotov op 31 augustus 1939 het pact als volgt op een vergadering van de Opperste Sovjet:: “We weten allen dat sinds het aan de macht komen van de nazi’s de betrekkingen tussen de USSR en Duitsland gespannen werden. Maar we mogen bij die verschillen niet blijven stilstaan (...) We zijn geen vijanden meer”.
De nieuwe vrienden begonnen beleefdheden uit te wisselen. Wanneer in november 1939 Hitler nipt aan een aanslag ontsnapt (van een communistisch militant) waarbij twee doden vallen, biedt de Sovjet-ambassadeur in Berlijn in naam van zijn regering zijn innige deelneming aan. Op 23 december 1939, twee dagen na de zestigste verjaardag van Stalin, konden de lezers op een vooraanstaande plaats in de Pravda een telegram van Hitler lezen: “Aanvaard
mijn oprechte gelukwensen. Ik voeg er mijn beste wensen aan toe voor een goede gezondheid en voor de toekomst van de volkeren van onze vriendin, de Sovjet-Unie”. Waarop Stalin antwoordde met een korte bedankingsbrief die, rekening houdend met de toekomst, eindigt op deze verschrikkelijke passage: “De in het bloed gecementeerde vriendschap tussen de volkeren van de Sovjet-Unie en van Duitsland heeft alle redenen om stevig en duurzaam te zijn”.
Tijdens de viering van de eerste verjaardag van het pact, wordt het toppunt bereikt wanneer de Pravda van 23 augustus verklaart dat “de ondertekening van het pact maakte een einde aan de vijandigheid tussen Duitsland en de USSR - vijandigheid die kunstmatig door de oorlogstokers in het leven geroepen was”... Deze verachtelijke verklaringen gingen gepaard met niet minder verwerpelijke daden zoals het door de stalinistische geheime diensten uitleveren aan de gestapo van honderden Duitse communisten die naar de USSR gevlucht waren of zoals het aan de grens tegenhouden van Joden die de nazi-vervolging wilden ontvluchten. Deze daden waren het resultaat van een ‘samenhangende’ politiek, want Stalin en de Sovjet-bureaucratie waren er in
werkelijkheid van overtuigd dat een duurzaam bondgenootschap met Hitler mogelijk was. In ieder geval dachten ze dat Hitler de USSR niet zou aanvallen zolang Groot-Brittannië nog niet overwonnen was. En als dàt gebeurde, dachten ze, zou de USSR een grote vredesconferentie kunnen voorstellen waar nazi-Duitsland alle voordeel zou kunnen uithalen.
De inschattingsfout was enorm. Temeer daar vele concrete elementen erop wezen dat er een aanval in de maak was. Ondanks alles bleef de propaganda het leger en het volk demobiliseren. Op 14 juni, ook de dag waarop Hitler zijn generaals ontbiedt voor een laatste briefing over ‘Barbarossa’ (codenaam die de nazi’s aan de aanval op de USSR gaven), houdt een officieel Sovjet-communiqué de bevolking voor dat “Duitsland de voorwaarden van het nietaanvalspact
net zo zorgvuldig eerbiedigt als de USSR (...) de geruchten als zou Duitsland het pact verbreken en de USSR aanvallen berusten op niets”.
22 juni verrast dus de totale Sovjet-bevolking, overtuigd van de onoverwinnelijkheid van het Rode Leger en van de idee dat Hitler een ‘goede buur’ was. Diezelfde dag en nog steeds uit vrees de ‘goede buur’ te provoceren, werd het Rode Leger zelfs niet in alarm gebracht. Van de 209 infanteriedivisies van het Rode Leger, beschikten er 144 op dat moment slechts over de helft van hun effectieven en de anderen over amper één derde.

Ondanks de bureaucratie
De nederlagen van juni 1941 vinden dus hun oorzaak in de wil van de bureaucratie om zich kost wat kost aan d macht te handhaven en in haar panische angst voor oorlog. Maar haar politiek en haar diplomatie hebben integendeel dat conflict slechts versneld en de poorten van de USSR voor de nazi-invaller geopend. In november 1941 is een meerderheid van soldaten, onder de vlag in juni, gedood, gewond of gevangen genomen en hebben de invallers een immens en rijk territorium veroverd. Ze bedreigen Moskou waar de bureaucraten in
paniek geraken en de stad ontvluchten. De heropleving en de redding komen van het Sovjet-volk zelf. Ondanks het verstikkend gewicht van het stalinistisch regime, waren een reeks verworvenheden van Oktober 1917 nog reëel en loonden ze de moeite om voor te vechten, onafhankelijk van de bureaucratie. Moskou-correspondent Alexander Werth was het niet ontgaan: “Het is me steeds overgekomen als een oorlog van het volk (...) Het was haar oorlog”.
In november-december 1941, voor Leningrad en Moskou, waar de wieg van de revolutie stond, zorgde het heroïsche verzet van het volk voor de eerste grote nederlaag van de nazi’s sinds het begin van de Tweede Wereldoorlog. Het werd een keerpunt in de wereldbrand. Maar het zou nog drie lange en verschrikkelijke jaren vergen om de nazi-legers over de Sovjet-grenzen van 1941 te jagen en de afstand te overbruggen die de nazi’s op enkele maanden hadden afgelegd...

Dit artikel verscheen eerder in Rood, het blad van onze Belgische zusterorganisatie SAP-LCR