Borderless

24 October 2019

Opkomst en ondergang van de Coornhert-Liga

In 1971 werd een vereniging voor strafrechtshervorming opgericht, vernoemd werd naar de zestiende eeuwse rechtsgeleerde Coornhert. Saillant detail is dat eén van de oprichters de latere CDA-premier Dries van Agt was. Hans Smit was in die tijd redacteur van Vrij Nederland en heeft nu in zijn boek Strafrechthervormers en hemelbestormers de opkomst en de ondergang van de vereniging beschreven.

Natuurlijk is de Coornhert-Liga een product van de opstand onder studenten vanaf '68. Interessant is dat Smit beschrijft dat de hervorming van het strafrecht echter al eerder begon. Eind 1945 begonnen voormalige leden van het verzet een actie voor de reorganisatie van het gevangeniswezen. Dat was niet toevallig, veel van deze hen hadden in de Tweede Wereldoorlog van binnenuit kennis gemaakt met de Nederlandse gevangenissen. Daarnaast realiseerden deze leden van het verzet zich dat ook het strafrecht betrekkelijk is. In de oorlog waren moord, verduistering, oplichting en diefstal heldendaden terwijl ze in de andere na-oorlogse context opeens ernstige strafbare feiten werden.

Na 1968 moest alles anders. Ook onder strafrechtstudenten en professors werd nagedacht of het strafrecht wel een effectief middel was. Daarnaast borrelde het onder de gevangenen; in 1971 was er een heuse opstand in de gevangenis van Groningen. In 1971 werd daarom de Coornhert-Liga opgericht die streefde naar een decriminalisering van het recht. Alleen de allerergste strafbare feiten zouden nog onder het strafrecht mogen vallen. De andere vergrijpen zouden via conflictoplossing tussen dader en slachtoffer moeten worden opgelost. In die tijd waren dat revolutionaire opvattingen. Het slachtoffer had geen enkele positie in het strafproces, hooguit als getuige. Voor de persoonlijke omstandigheden van de dader was maar weinig aandacht. Na de gevangenisstraf moest de dader maar zien hoe hij weer terug zou komen in de samenleving.
Een minderheid van de leden waren abolitionistisch; zij streefden naar een volledige afschaffing van de gevangenisstraf. Zij hadden goede contacten met de Bond van Wetsovertreders (BWO) die eveneens abolitionistisch was. De voormalige gevangenisdirecteur Rita Verdonk was in haar jonge jaren actief lid van de BWO.

De Coornhert-Liga had de wind mee. In 1972 trad de regering den Uyl aan welke in het regeerakkoord uitdrukkelijk had opgenomen dat vrijheidsstraffen zoveel mogelijk vervangen zouden worden door andere straffen zoals de geldboete. De schadelijke gevolgen voor het slachtoffer zouden zoveel mogelijk worden weggenomen door hulpverlening en schadevergoeding. Vanaf dat moment vonden er veranderingen plaats in het strafproces die tot op heden voortduren. Er werd vanaf dat moment door zowel hulpverlening als reclassering echt geprobeerd een dader te helpen niet terug te vallen in zijn oude gedrag. De positie van het slachtoffer verbeterde pas veel later en loopt nog altijd achter.

Al gauw spitste de strijd zich toe op concrete thema's zoals de afschaffing van de strafbaarstelling van abortus en het gebruik van softdrugs. Ook daar ging vereniging met de tijdgeest mee. De tijd van de provo's was voorbij. De progressieve studenten gingen op meer concrete thema's actievoeren.

In 1977 keerde het tij. Het rechtse kabinet Van Agt-Wiegel was een feit. De Coornhertliga kreeg de eerste tegenwind te verduren toen een van haar prominente leden, de advocaat Pieter Herman Bakker Schut, de verdediging van een lid van de Rote Armee Fraktion op zich nam. Het feit dat ook RAF-leden recht hebben op een eerlijk proces werd door de rechtse pers volkomen genegeerd en de Coornhert-Liga werd geassocieerd met de RAF.

Vanaf dat moment werd tegenwind steeds sterker. Tegelijkertijd neemt rechts een aantal thema's van de hervormers over maar voert de eigen maatregelen in. Zo wilde de Coornhertliga een werkstraf waarbij het loon in een fonds voor de slachtoffers zou worden gestort. Het werd een werkstraf ten algemene nutte en een Fonds Geweldsmisdrijven dat een bescheiden uitkering geeft aan slachtoffers die hun schade niet kunnen verhalen. Van decriminalisering is geen sprake geweest. Integendeel het slachtoffer werd nu als benadeelde partij het strafproces ingetrokken.

In 1999 was het afgelopen. De fut was eruit. De verenging bestaat officieel nog wel maar kent geen activiteiten. Toch bestaat er behoefte aan een vereniging als de Coornhertliga. Het doel van decriminalisering van het recht blijft actueel. Zeker in deze tijden waarin het ene na het andere grondrecht wordt opgeofferd aan de strijd tegen 'Islamitische extremisten' en blijkbaar helemaal niemand het nog een probleem vind om zijn DNA af te staan aan de politie zodat deze altijd kan controleren of jij op een bepaalde plek bent geweest. Toch zie je ook dat het strafrecht tegen zijn grenzen aanloopt. Bolletjesslikkers die niet teveel in hun maag hebben zitten worden heengezonden omdat er geen plaats voor ze is. De gevangenisbevolking groeit en groeit. Gevangenis dreigt een dure vorm van sociale zekerheid te worden voor de onderklasse, net zoals in de VS waarin 55 miljard dollar wordt uitgegeven voor een gevangenisbevolking van 2,3 miljoen. De VS streeft daarmee een land als China, ook niet misselijk in gevangenisstraffen, met vlag en wimpel voorbij.

Strafrechthervormers en Hemelbestormers
Hans Smits
Uitgeverij Aksant 2008
ISBN 978-90-5260-297-4

Soort artikel: 

Reactie toevoegen

Plain text

  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <strong> <cite> <blockquote> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.
Uw reactie zal niet meteen verschijnen, deze wordt eerst goedgekeurd door de beheerder.
To prevent automated spam submissions leave this field empty.
Image CAPTCHA
Vul de tekens uit bovenstaande afbeelding in.

Reageren